Âm dương loại luận bàn về việc phân loại và xếp thứ bậc ba âm ba dương. Tên thiên có chữ loại — phân loại — và đó đúng là việc thiên này làm: nó gán cho mỗi kinh trong sáu kinh một vai trò và một tên gọi bằng hình ảnh gia đình và triều đình.

Bảng tên gọi ấy là phần được nhớ nhất:

Tam dương là cha. Nhị dương là kẻ giữ vệ. Nhất dương là mối đầu. Tam âm là mẹ. Nhị âm là gái. Nhất âm là sứ giả một mình.

Sáu cái tên ấy không phải văn vẻ trang trí. Mỗi cái tóm tắt chức năng thật của một kinh: thái dương thống lĩnh mọi kinh dương nên là cha; dương minh giữ phần ngoài và đuổi tà nên là kẻ giữ vệ; thiếu dương là chỗ các kinh dương gặp nhau nên là mối đầu; thái âm nuôi dưỡng mọi tạng nên là mẹ; thiếu âm thuộc thủy, sinh ra muôn vật nên là gái; quyết âm ở chỗ âm tận dương sinh, đi lại một mình giữa các phần nên là sứ giả đơn độc.

Thiên mở đầu bằng một cảnh đáng nhớ: Hoàng Đế hỏi tạng nào quý nhất, Lôi Công trả lời là can — và bị bác ngay. Hoàng Đế nói rằng theo các sách kinh điển, cái ngươi cho là quý nhất lại là thứ thấp kém nhất. Lôi Công sau đó trai giới bảy ngày rồi mới trở lại nghe giảng.

Phần cuối thiên là một bảng tiên lượng theo mùa, dùng tên các hiện tượng tự nhiên để chỉ thời điểm chết: thạch thủy, tĩnh thủy, thịnh thủy — nước thành đá, nước lặng, nước đầy.

释1. Cảnh mở: đầu xuân và tám hướng gió

Vào ngày đầu tháng giêng mùa xuân, Hoàng Đế ngồi thong thả. Trong khi cúi nhìn tám cõi xa và chỉnh lại khí của tám hướng gió, ông hỏi Lôi Công.

Bối cảnh này có chủ ý. Đầu xuân là lúc khí mới sinh, và "chỉnh khí tám hướng gió" gắn với một tư tưởng mà Dương Thượng Thiện diễn đạt rất hay trong lời chú:

Trời là dương, đất là âm, con người là sự hòa hợp của hai bên. Chỉ có âm mà không có dương thì suy tàn và giết chóc không dứt; chỉ có dương mà không có âm thì sinh trưởng không ngừng, mà sinh trưởng không ngừng thì hại tới âm.

Cho nên bậc thánh ở giữa trời đất phải điều hòa khí âm dương. Đạo điều hòa khí là: trước hết tu thân bằng đức, rồi khí âm dương mới hòa. Khí âm dương hòa thì tám thứ gió theo mùa được điều chỉnh; gió theo mùa được điều chỉnh thì tám thứ gió hư ngừng lại; nhờ đó không có bệnh dịch phát sinh.

Đoạn chú này nối một chuỗi rất đáng chú ý: tu đức → điều hòa khí → gió thuận mùa → không có dịch bệnh. Nó đặt sức khỏe cộng đồng vào cùng một mạch với đạo đức cá nhân của người cầm quyền.

释2. Tạng nào quý nhất

Hoàng Đế hỏi: các loại âm dương và đạo của kinh mạch là do năm thứ bên trong cai quản — tạng nào quý nhất?

Lôi Công đáp theo lối suy luận từ mùa:

Mùa xuân thuộc giáp ất, sắc xanh, bên trong chủ về can. Nó cai quản bảy mươi hai ngày; đây là mùa cai quản mạch. Tôi cho tạng ấy là quý nhất.

Câu trả lời này hoàn toàn hợp lý về hình thức — đúng mùa, đúng can chi, đúng màu, đúng số ngày. Nhưng Hoàng Đế bác:

Thế mà khi đọc Thượng kinh, Hạ kinh, Âm dương, Tòng dung, thì cái ngươi cho là quý nhất lại là thứ thấp kém nhất.

Lôi Công không cãi. Ông trai giới bảy ngày, sáng hôm sau mới trở lại chỗ ngồi hầu.

Chi tiết trai giới bảy ngày đáng chú ý. Vương Băng giải: trai giới để làm sạch tâm trí. Nghĩa là Lôi Công nhận ra sai lầm của mình không phải sai về kiến thức mà sai về trạng thái tiếp nhận — ông đã trả lời quá nhanh theo công thức mà chưa thật sự suy nghĩ.

Vì sao can lại là thấp kém nhất? Thiên không giải thích trực tiếp, nhưng phần sau cho câu trả lời gián tiếp: trong bảng thứ bậc, thái dương là cha, thái âm là mẹ, còn quyết âm — ứng với can — là "sứ giả một mình", tức ở vị trí cuối cùng của vòng tuần hoàn. Lôi Công đã xếp hạng theo mùa hiện tại, còn Hoàng Đế xếp hạng theo vai trò trong toàn hệ thống.

Đây là bài học về sự khác nhau giữa cái đang nổi trội và cái quan trọng nhất.

释3. Ba vai trò của ba kinh dương

Hoàng Đế bắt đầu giảng bằng ba mệnh đề cô đọng:

Tam dương là sợi dọc. Nhị dương là sợi ngang. Nhất dương đi lại giữa các phần.

Ba hình ảnh này mượn từ nghề dệt, và chúng mô tả đúng đường đi giải phẫu của ba kinh:

| Kinh | Hình ảnh | Đường đi | |---|---|---| | Thái dương | sợi dọc, bao trùm toàn thân | từ khóe mắt trong lên đỉnh đầu, xuống dọc cột sống | | Dương minh | sợi ngang, giữ phần trước | từ mũi xuống họng, dọc theo bụng | | Thiếu dương | đi lại giữa các phần | từ khóe mắt ngoài vòng quanh đầu, đi hai bên sườn |

Cao Sĩ Tông giải rất gọn: thái dương làm nhiệm vụ mở, đi theo cột sống như sợi dọc lớn xuyên bên ngoài; dương minh làm nhiệm vụ hợp, đi theo mặt trước như dải đai giữ lấy bên trong. Trình Sĩ Đức bổ sung về thiếu dương: nó đi dọc hai bên thân, buộc vào dương minh ở trước và thái dương ở sau, ra vào giữa hai kinh ấy nên gọi là "đi lại".

Rồi Hoàng Đế nói: từ đó mà biết được đầu cuối của năm tạng.

释4. Sáu mạch và biểu hiện của chúng

Phần tiếp theo mô tả mạch tượng của sáu kinh khi chúng hiện ra ở thốn khẩu — bộ mạch cổ tay thuộc kinh thủ thái âm. Lý do mọi mạch đều hiện ở đây được nêu rõ: phế là nơi khí của mọi mạch tụ hội, nên tất cả đều đến ở khí khẩu.

| Kinh | Mạch tượng bất thường | Ý nghĩa | |---|---|---| | Tam dương | huyền, phù, không trầm | phải xét theo độ của trời mà quyết | | Nhị dương | huyền, trầm, căng, không đập | bệnh do nhiệt cực, đều chết | | Nhất dương | huyền, căng, treo mà không dứt | bệnh thiếu dương; nếu chỉ còn âm thì chết | | Tam âm | ẩn mà đập, không nổi | trên thì tâm và chí trống rỗng | | Nhị âm | tới phế, khí về bàng quang | ngoài nối với tỳ vị | | Nhất âm | tới một mình, kinh khí dứt | khí nổi mà không đập, hình như móc câu mà hoạt |

Vài chi tiết đáng dừng lại.

Mạch nhị dương báo tử: Vương Băng giải cơ chế bằng một hình ảnh rất hay — khi mộc lấn thổ mà lại phát bệnh nhiệt, ấy là dương khí đã suy kiệt tới mức sắp tan, giống như ngọn đèn sắp tắt mà vẫn sáng. Hình ảnh ngọn đèn bùng lên trước khi tắt vẫn được dùng đến nay để mô tả hiện tượng hồi quang phản chiếu.

Cụm "trên thì tâm và chí trống rỗng" có nhiều cách hiểu, và cuộc tranh luận về nó rất đáng biết. Vương Băng đọc là chứng đau kéo lên tim. Dương Thượng Thiện đọc khác: mạch phế đáng phù mà sáp, nay lại đập ở chiều sâu — đó là mạch thận hiện ở chỗ phế; mà thận tàng chí, phế chủ khí, nên khi cả hai đều hư thì chí không có chỗ nương. Trương Giới Tân tổng hợp: thượng tiêu trống rỗng, chí của tỳ phế và thần của tâm đều bị âm làm hại.

Mạch nhất âm tới một mình: Trương Giới Tân giải rằng mạch quyết âm bình thường phải mềm, hoạt, như dây đàn mà dài — trong âm có dương. Nếu nó chỉ còn như dây đàn mà không có vị khí thì mục đích của sự sống đã cạn.

释5. Chủ và khách

Giữa phần mạch có một câu ngắn nhưng rất thực dụng:

Cái đến trước là chủ; cái đến sau là khách.

Vương Băng giải: khi thấy mạch dương trong phần âm, hoặc mạch âm trong phần dương, thì làm sao phân biệt? Hãy lấy cái đến trước ở thốn khẩu làm chủ, cái đến sau làm khách.

Đây là một quy tắc giải quyết tình huống mơ hồ bằng thứ tự thời gian: cái xuất hiện trước là bản chất, cái xuất hiện sau là thứ phát. Nguyên tắc này trùng với tinh thần của cặp tiêu bản ở thiên 65.

释6. Bảng thứ bậc sáu kinh

Lôi Công lại thú nhận chưa phân biệt được âm dương, chưa biết phân biệt đực cái. Và Hoàng Đế đưa ra bảng tên gọi nổi tiếng:

| Kinh | Tên gọi | Lý do | |---|---|---| | Tam dương thái dương | phụ — cha | thống lĩnh mọi kinh, một mình được tôn là lớn | | Nhị dương dương minh | vệ — kẻ giữ vệ | giữ phần ngoài, bảo vệ mọi phần, đuổi được mọi tà | | Nhất dương thiếu dương | kỷ — mối đầu | là chỗ các kinh dương gặp nhau | | Tam âm thái âm | mẫu — mẹ | nuôi dưỡng mọi tạng, là hình ảnh người mẹ | | Nhị âm thiếu âm | thư — gái | thuộc thủy, mà thủy sinh ra muôn vật | | Nhất âm quyết âm | độc sứ — sứ giả một mình | âm tận dương sinh, chỉ quyết âm cai quản chỗ ấy |

Bảng này đáng chú ý ở chỗ nó dùng hai hệ ẩn dụ chồng lên nhau: hệ gia đình (cha, mẹ, gái) và hệ triều đình (kẻ giữ vệ, sứ giả). Cả hai đều nhằm diễn đạt quan hệ chức năng và thứ bậc giữa các kinh, và chúng dễ nhớ hơn nhiều so với một bảng thuật ngữ thuần túy.

Trương Giới Tân giải chữ độc sứ rất hay: sứ giả nghĩa là nối đầu với cuối. Âm đã tận mà dương chưa sinh — chỉ có quyết âm cai quản khoảnh khắc chuyển tiếp ấy, nên nó đi một mình.

释7. Các tổ hợp kinh và bệnh tương ứng

Phần tiếp theo mô tả điều gì xảy ra khi hai kinh gặp nhau:

Nhị dương gặp nhất âm thì dương minh chủ bệnh. Không thắng được nhất âm thì mạch mềm mà động, chín khiếu đều chìm xuống.

Tam dương gặp nhất âm thì mạch thái dương thắng, nhất âm không ngăn được; trong thì làm loạn năm tạng, ngoài thì sinh kinh sợ.

Nhị âm gặp nhị dương thì bệnh ở phế; mạch thiếu âm trầm, thắng phế mà hại tỳ, ngoài thì hại tứ chi.

Nhị âm và nhị dương cùng đến quấn lấy nhau thì bệnh ở thận; người bệnh nói lời xúc phạm, cử động càn quấy, lên cơn điên cuồng.

Nguyên tắc chi phối các tổ hợp này là tương khắc ngũ hành. Trương Giới Tân giải tổ hợp thứ nhất: nhị dương là thổ, nhất âm là mộc; khi dương minh và quyết âm đánh nhau thì tà của can quay lại đánh vị, nên dương minh chủ bệnh; mạch mềm là khí của vị, mạch động là khí của can — thổ bị tà mộc xâm nên vừa mềm vừa động.

Đoạn này cho thấy hệ thống có khả năng dự đoán bệnh cảnh từ tổ hợp hai kinh, và đó chính là ý nghĩa của chữ "loại" trong tên thiên: phân loại để suy ra.

释8. Tiên lượng theo mùa

Phần cuối là bảng tiên lượng, dùng tên các hiện tượng tự nhiên thay cho tên tháng:

| Mùa mắc bệnh | Thời điểm chết | Nghĩa của tên gọi | |---|---|---| | Đông | thảo liễu bại — cỏ và lá liễu úa | đầu xuân | | Ba tháng xuân | thảo can — cỏ khô | tiết sương giáng, cuối thu | | Ba tháng hạ | tĩnh thủy — nước lặng | tháng bảy, mùa thu nước trong và mát | | Ba tháng thu | không cần chữa, tự khỏi | vì dương không thắng được âm | | Tam dương tới một mình | thạch thủy — nước thành đá | mùa đông nước đóng băng như đá | | Nhị âm tới một mình | thịnh thủy — nước dâng đầy | đầu xuân, mùa mưa nhiều nhất |

Cách đặt tên này rất đặc trưng: thay vì nói "tháng giêng", kinh văn nói "khi cỏ khô xanh trở lại và lá liễu mọc ra". Đây không phải là sự rườm rà — nó là cách neo thời gian vào hiện tượng quan sát được, phù hợp với xã hội chưa có lịch phổ biến.

Riêng mục ba tháng thu thì không cần chữa đáng chú ý. Lời chú giải thích: khi đó dương không thắng được âm nên bệnh tự hết. Đây là một trong số ít chỗ trong Nội Kinh khuyên không can thiệp — và nó nhất quán với tinh thần "không thể thay sự hóa của tự nhiên" ở thiên 70.

Kèm theo là một dấu hiệu lâm sàng cụ thể:

Khi âm dương giao nhau mà hợp lại thì người bệnh đứng mà không ngồi được, hoặc ngồi mà không đứng dậy được.

• 三阳为父，二阳为卫，一阳为纪；三阴为母，二阴为雌，一阴为独使 · Tam dương vi phụ, nhị dương vi vệ, nhất dương vi kỷ; tam âm vi mẫu, nhị âm vi thư, nhất âm vi độc sứ · Tam dương là cha, nhị dương là kẻ giữ vệ, nhất dương là mối đầu; tam âm là mẹ, nhị âm là gái, nhất âm là sứ giả một mình. → Bảng tên gọi sáu kinh bằng hình ảnh gia đình và triều đình, phần được nhớ nhất của thiên.
• 三阳为经，二阳为维，一阳为游部 · Tam dương vi kinh, nhị dương vi duy, nhất dương vi du bộ · Tam dương là sợi dọc, nhị dương là sợi ngang, nhất dương đi lại giữa các phần. → Ba hình ảnh mượn từ nghề dệt để mô tả đường đi của ba kinh dương.
• 先至为主，后至为客 · Tiên chí vi chủ, hậu chí vi khách · Cái đến trước là chủ, cái đến sau là khách. → Quy tắc giải quyết tình huống mạch tượng mơ hồ bằng thứ tự thời gian.
• 子言贵，最其下也 · Tử ngôn quý, tối kỳ hạ dã · Cái ngươi nói là quý nhất lại là thứ thấp kém nhất. → Lời bác bỏ của Hoàng Đế, phân biệt cái đang nổi trội với cái quan trọng nhất.
• 一阴独至，经绝，气浮不鼓，钩而滑 · Nhất âm độc chí, kinh tuyệt, khí phù bất cổ, câu nhi hoạt · Nhất âm tới một mình thì kinh khí dứt, khí nổi mà không đập, hình như móc câu mà hoạt. → Mạch tượng báo hiệu sinh khí đã cạn.
• 此六脉者，乍阴乍阳，交属相并，缪通五藏，合于阴阳 · Thử lục mạch giả, sạ âm sạ dương, giao thuộc tương tịnh, mậu thông ngũ tạng, hợp ư âm dương · Sáu mạch ấy khi âm khi dương, buộc vào nhau mà hợp lại, xuyên chéo qua năm tạng, hợp với âm dương. → Mô tả tính động và giao thoa của hệ kinh mạch.
• 秋三月，三阳俱起，不治自已 · Thu tam nguyệt, tam dương câu khởi, bất trị tự dĩ · Ba tháng mùa thu mà ba dương cùng nổi lên thì không cần chữa, tự khỏi. → Một trong số ít lời khuyên không can thiệp trong Nội Kinh.
• 阴阳交合者，立不能坐，坐不能起 · Âm dương giao hợp giả, lập bất năng tọa, tọa bất năng khởi · Âm dương giao nhau mà hợp thì đứng không ngồi được, ngồi không đứng dậy được. → Dấu hiệu lâm sàng cụ thể của tình trạng nặng.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Âm dương loại | 阴阳类 | Phân loại và xếp thứ bậc ba âm ba dương theo vai trò | | Kinh, duy, du bộ | 经 · 维 · 游部 | Sợi dọc, sợi ngang, đi lại giữa các phần; ba hình ảnh về ba kinh dương | | Độc sứ | 独使 | Sứ giả một mình; tên gọi của quyết âm, kinh cai quản chỗ âm tận dương sinh | | Thốn khẩu | 寸口 | Bộ mạch cổ tay thuộc kinh thủ thái âm, nơi khí của mọi mạch tụ hội | | Thảo liễu bại | 草柳败 | Cỏ và lá liễu úa; cách gọi thời điểm đầu xuân | | Tĩnh thủy | 静水 | Nước lặng; chỉ tháng bảy, mùa thu nước trong và mát | | Thạch thủy | 石水 | Nước thành đá; chỉ mùa đông khi nước đóng băng | | Thịnh thủy | 盛水 | Nước dâng đầy; chỉ đầu xuân, mùa mưa nhiều | | Bát phong | 八风 | Tám hướng gió; khí hậu từ tám phương, liên quan tới dịch bệnh |

Dương Thượng Thiện để lại lời chú có tầm vóc nhất của thiên, khi ông nối việc điều hòa khí âm dương với đạo đức và với dịch bệnh: trước hết tu thân bằng đức, rồi khí âm dương mới hòa; khí hòa thì gió theo mùa được điều chỉnh, gió được điều chỉnh thì gió hư ngừng lại, nhờ đó không có bệnh dịch phát sinh. Chuỗi lập luận ấy đặt sức khỏe cộng đồng vào cùng mạch với phẩm chất của người cầm quyền — một quan niệm rất đặc trưng cho tư tưởng chính trị phương Đông.

Ông cũng cho cách đọc thuyết phục về cụm "trên thì tâm và chí trống rỗng": mạch phế đáng phù mà nay lại đập ở chiều sâu, ấy là mạch thận hiện ở chỗ phế; thận tàng chí mà phế chủ khí, nên khi cả hai hư thì chí không có chỗ nương.

Vương Băng cho hình ảnh đẹp nhất trong phần mạch tượng: dương khí suy kiệt tới mức sắp tan thì giống như ngọn đèn sắp tắt mà vẫn sáng. Hình ảnh ấy mô tả chính xác hiện tượng bệnh nhân nặng đột ngột tỉnh táo và hồng hào trước khi mất. Ông cũng cho quy tắc chủ khách rất thực dụng để xử lý mạch tượng mơ hồ.

Trương Giới Tân giải chữ độc sứ bằng một câu gọn mà đầy đủ: sứ giả là nối đầu với cuối; âm đã tận mà dương chưa sinh, chỉ có quyết âm cai quản khoảnh khắc ấy. Ông cũng phân tích các tổ hợp kinh theo tương khắc ngũ hành, khiến bảng bệnh cảnh trở thành hệ quả suy ra được chứ không phải danh mục phải thuộc.

Cao Sĩ Tông giải ba hình ảnh dệt vải theo chức năng khai hợp: thái dương làm nhiệm vụ mở nên như sợi dọc xuyên bên ngoài, dương minh làm nhiệm vụ hợp nên như dải đai giữ bên trong. Cách giải ấy nối bảng tên gọi với hệ thống khai hợp khu của thiên 6.

Trình Sĩ Đức làm rõ vị trí của thiếu dương: nó đi dọc hai bên thân, buộc vào dương minh phía trước và thái dương phía sau, ra vào giữa hai kinh ấy — nên mới gọi là "đi lại giữa các phần" và được xem là chỗ các kinh dương gặp nhau.

• Cái đang nổi trội không phải cái quan trọng nhất. Sai lầm của Lôi Công khi xếp can lên đầu vì đang là mùa xuân là một lỗi tư duy phổ biến: nhầm cái trước mắt với cái căn bản.
• Khi hai khả năng đều có vẻ đúng, hãy xem cái nào đến trước. Quy tắc chủ khách là một cách giải quyết sự mơ hồ bằng trình tự thời gian, dùng được cho nhiều tình huống chẩn đoán.
• Có những trường hợp tốt nhất là không can thiệp. Câu "ba dương cùng nổi thì không cần chữa, tự khỏi" là lời nhắc hiếm hoi và quý trong một văn bản y học.
• Bệnh nặng đột ngột tỉnh táo là dấu hiệu đáng lo. Hình ảnh ngọn đèn sắp tắt mà vẫn sáng mô tả hiện tượng mà người chăm sóc bệnh nhân giai đoạn cuối vẫn gặp.
• Hệ thống tên gọi tốt giúp ghi nhớ chức năng. Cách gọi sáu kinh là cha, mẹ, kẻ giữ vệ, sứ giả cho thấy ẩn dụ đúng chỗ có giá trị sư phạm thật sự.
• Trả lời quá nhanh theo công thức là một rủi ro. Việc Lôi Công phải trai giới bảy ngày sau khi đáp sai cho thấy người xưa coi trọng trạng thái tiếp nhận không kém gì lượng kiến thức.

• Thiên 6 · Âm dương ly hợp luận (阴阳离合论): nêu hệ thống khai hợp khu của ba âm ba dương, nền cho cách xếp vai trò ở thiên này.
• Thiên 7 · Âm dương biệt luận (阴阳别论): cũng bàn về mạch tượng của sáu kinh và tiên lượng, đọc cùng sẽ thấy hai cách tiếp cận bổ sung nhau.
• Thiên 65 · Tiêu bản bệnh truyền luận (标本病传论): cùng dùng nguyên tắc cái có trước là gốc, tương ứng với quy tắc chủ khách ở đây.
• Thiên 76 · Thị tòng dung luận (示从容论): nhắc tên sách Tòng dung mà Hoàng Đế dẫn ra khi bác lời Lôi Công.
• Thiên 70 · Ngũ thường chính đại luận (五常政大论): nêu nguyên tắc không thể thay sự hóa của tự nhiên, cùng tinh thần với lời khuyên không can thiệp ở đây.
• Thiên 80 · Phương thịnh suy luận (方盛衰论): thiên kế tiếp, tiếp tục bàn về sự thịnh suy của âm dương trong chẩn đoán.