Thích chí luận là thiên ngắn, chỉ hơn ba trăm chữ Hán, nhưng chứa một trong những công cụ chẩn đoán gọn gàng và bền bỉ nhất của Nội Kinh: phép đối chiếu thuận nghịch.

Nguyên lý rất giản dị. Có ba cặp đại lượng trong thân người vốn phải đi cùng nhau — khí và hình thể, thức ăn và khí, mạch và huyết. Khi hai vế của một cặp cùng thịnh hoặc cùng suy, đó là thường, tức bình thường. Khi hai vế ngược nhau — khí hư mà thân lại nóng, ăn nhiều mà khí lại ít, mạch lớn mà huyết lại ít — đó là phản, và phản tức là bệnh.

Điều làm nên giá trị của thiên là bước thứ hai: sau khi định nghĩa thế nào là nghịch, Kỳ Bá không dừng lại mà truy nguyên nhân cho từng kiểu nghịch một. Khí thịnh mà thân lạnh là do hàn; khí hư mà thân nóng là do nắng; ăn nhiều mà khí ít là do mất máu và thấp đọng ở dưới; mạch lớn mà huyết ít là do phong khí nằm trong mạch. Nhờ vậy, bảng đối chiếu không chỉ giúp nhận ra có bệnh, mà còn chỉ ra bệnh từ đâu tới.

Về nhan đề, các nhà chú giải không thống nhất. Mã Thời đọc chữ 志 như chữ 誌 — ghi chép: thiên bàn yếu lĩnh hư thực và phép bổ tả, là điều phải ghi nhớ không được quên. Diêu Chỉ Am thì thẳng thắn nhận xét rằng trừ bốn câu cuối, cả thiên chẳng liên quan gì tới châm, nên ông không hiểu vì sao lại đặt tên như vậy. Unschuld đọc chữ ấy theo nghĩa cổ là nhắm, đích ngắm — dẫn chứng từ Thượng Thư và Tả Truyện nơi chữ này chỉ việc nhắm bắn. Theo cách đọc ấy, nhan đề có nghĩa là "bài luận về cái đích mà mũi kim phải nhắm tới", và toàn thiên là công việc xác định đích ấy trước khi cầm kim.

释1. Ba cặp thường lệ

Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe về chỗ cốt yếu của hư và thực."

Kỳ Bá đáp bằng ba cặp mệnh đề đối xứng, mỗi cặp kết bằng cùng một câu:

Khí thực thì hình thể thực, khí hư thì hình thể hư. Đó là lẽ thường; ngược lại là bệnh. Thức ăn thịnh thì khí thịnh, thức ăn hư thì khí hư. Đó là lẽ thường; ngược lại là bệnh. Mạch thực thì huyết thực, mạch hư thì huyết hư. Đó là lẽ thường; ngược lại là bệnh.

Ba cặp này không được chọn ngẫu nhiên. Chúng bao trọn ba nguồn của sự sống theo quan niệm Nội Kinh:

| Cặp | Quan hệ được kiểm tra | |---|---| | Khí và hình | Chức năng bên trong có tương xứng với thân thể bên ngoài không | | Cốc và khí | Nguồn nạp vào có chuyển hóa thành năng lực không | | Mạch và huyết | Đường dẫn có tương xứng với thứ được dẫn không |

Vương Băng chú cặp thứ ba rất gọn: mạch là phủ của huyết, nên hư thực của hai bên phải hiện ra như nhau; khi chúng chống nhau thì thành bệnh.

Điều tinh tế ở đây là Nội Kinh không hỏi "khí nhiều hay ít", mà hỏi "khí có tương xứng với hình không". Một người gầy mà khí ít không phải là bệnh; một người gầy mà khí lại rất mạnh, hoặc một người vạm vỡ mà khí lại yếu, mới là điều đáng ngờ. Đây là lối tư duy so sánh tỷ lệ, không phải so sánh tuyệt đối.

释2. Năm kiểu nghịch

Hoàng Đế hỏi lại: "Thế nào mới gọi là ngược?" Kỳ Bá liệt kê:

• Khí hư mà thân lại nóng — đó là nghịch.
• Thức ăn vào nhiều mà khí lại ít — đó là nghịch.
• Thức ăn vào ít mà khí lại nhiều — đó là nghịch.
• Mạch thịnh mà huyết lại ít — đó là nghịch.
• Mạch ít mà huyết lại nhiều — đó là nghịch.

Vương Băng giải kiểu nghịch đầu tiên bằng lập luận âm dương: khí hư tức dương khí bất túc; dương khí bất túc thì thân thể lẽ ra phải lạnh. Nay thân nóng mà mạch lại không thịnh, hai dấu hiệu không ăn khớp — nên gọi là nghịch.

Lâm Ức ghi một dị bản đáng chú ý: Giáp Ất Kinh có thêm bốn chữ ở đoạn này, và ông cho rằng nên theo bản ấy mà bổ sung vào. Đây là chỗ bản thông hành có khả năng đã rơi mất một vế.

释3. Truy nguyên nhân cho từng kiểu nghịch

Đây là phần có giá trị lâm sàng nhất của thiên. Mỗi kiểu nghịch được gán một nguyên nhân cụ thể:

| Biểu hiện nghịch | Nguyên nhân theo kinh văn | |---|---| | Khí thịnh mà thân lạnh | do hàn làm hại | | Khí hư mà thân nóng | do thử (nắng gắt) làm hại | | Ăn nhiều mà khí ít | do mất máu, và có thấp đọng ở phần dưới | | Ăn ít mà khí nhiều | tà khí ở vị, và cũng ở phế | | Mạch nhỏ mà huyết nhiều | do nhiệt trong đồ uống | | Mạch lớn mà huyết ít | phong khí nằm trong mạch, nước uống không vào được |

Vương Băng giải cặp đầu bằng một câu rất gọn: hàn làm hại hình thể, nhiệt làm hại khí. Cho nên bị hàn thì khí vẫn còn đủ mà thân hóa lạnh; bị nắng thì thân nóng mà khí đã hao.

Mục "ăn nhiều mà khí ít" được các nhà bàn kỹ nhất. Vương Băng giải: mất máu thì huyết hư, huyết hư thì khí dồn vào trong hóa thành tân dịch chảy xuống hạ tiêu, thành ra thấp đọng ở dưới. Mã Thời bổ sung một vòng nữa: thấp đã thịnh thì kinh mạch bế tắc, khí lại càng giảm. Trình Sĩ Đức diễn đạt theo ngôn ngữ tạng phủ quen thuộc hơn: tỳ mất chức năng vận chuyển thì thủy thấp đọng lại bên trong; mà tính của thấp là nặng đục nên chảy xuống hạ tiêu.

Mục "mạch nhỏ mà huyết nhiều" được Vương Băng giải là ẩm trệ — đồ uống đọng lại ở tỳ vị khiến tỳ khí tràn, sinh nhiệt ở trung tiêu. Đan Ba đồng ý với cách đọc này.

Mục cuối, "mạch lớn mà huyết ít", có một chi tiết lâm sàng sắc: vì phong khí đã chiếm chỗ trong lòng mạch, nên nước uống vào không thấm được vào mạch — giải thích vì sao người bệnh uống mà vẫn khô.

释4. Bốn câu về phép châm

Thiên kết bằng bốn câu ngắn, và chỉ bốn câu này mới thực sự nói về châm:

Thực là khí đi vào; hư là khí đi ra. Khí thực thì nóng; khí hư thì lạnh. Châm chứng thực thì tay mở lỗ kim. Châm chứng hư thì tay bịt lỗ kim.

Vương Băng giải hai câu đầu theo hướng vào ra của âm dương: vào là dương, ra là âm; âm sinh ở trong nên "ra", dương sinh ở ngoài nên "vào".

Hai câu cuối là kỹ thuật bổ tả cơ bản nhất của châm cứu, và chúng đơn giản đến bất ngờ: rút kim xong, muốn tả thì để lỗ kim mở cho tà khí thoát ra; muốn bổ thì lấy tay bịt ngay lỗ kim để chính khí không thoát theo. Nguyên tắc này còn được dùng nguyên vẹn tới ngày nay.

Có một chỗ cần hiệu đính: bản thông hành chép cả hai câu đều là "tay trái", nhưng Hồ Thiên Hùng chỉ ra chữ "trái" ở câu về chứng thực nhiều khả năng chép sai. Hoa Thọ, Ngô Côn rồi Trương Giới Tân đều sửa thành tay phải — vì tay phải là tay cầm kim, khi rút kim ra thì vê kim để mở rộng đường kim, đó mới là "mở lỗ kim"; còn tay trái rảnh thì dùng để ấn bịt khi cần bổ.

• 气实形实，气虚形虚，此其常也，反此者病 · Khí thực hình thực, khí hư hình hư, thử kỳ thường dã, phản thử giả bệnh · Khí thực thì hình thể thực, khí hư thì hình thể hư; đó là lẽ thường, ngược lại là bệnh. → Mệnh đề gốc của phép chẩn đoán bằng đối chiếu tỷ lệ, không phải bằng trị số tuyệt đối.
• 谷盛气盛，谷虚气虚，此其常也，反此者病 · Cốc thịnh khí thịnh, cốc hư khí hư, thử kỳ thường dã, phản thử giả bệnh · Ăn nhiều thì khí thịnh, ăn ít thì khí hư; đó là lẽ thường, ngược lại là bệnh. → Nối trực tiếp dinh dưỡng với năng lực hoạt động, và coi sự lệch nhau giữa hai bên là dấu hiệu bệnh.
• 脉实血实，脉虚血虚，此其常也，反此者病 · Mạch thực huyết thực, mạch hư huyết hư, thử kỳ thường dã, phản thử giả bệnh · Mạch thực thì huyết thực, mạch hư thì huyết hư; đó là lẽ thường, ngược lại là bệnh. → Mạch là phủ của huyết nên hai bên phải tương xứng; lệch nhau là bệnh.
• 气盛身寒，得之伤寒；气虚身热，得之伤暑 · Khí thịnh thân hàn, đắc chi thương hàn; khí hư thân nhiệt, đắc chi thương thử · Khí thịnh mà thân lạnh là do hàn làm hại; khí hư mà thân nóng là do nắng làm hại. → Cặp đối xứng gói gọn nguyên lý hàn hại hình, nhiệt hại khí.
• 谷入多而气少者，得之有所脱血，湿居下也 · Cốc nhập đa nhi khí thiểu giả, đắc chi hữu sở thoát huyết, thấp cư hạ dã · Ăn vào nhiều mà khí lại ít là do đã mất máu, và có thấp đọng ở phần dưới. → Nối chứng ăn nhiều mà vẫn yếu với mất máu và ứ thấp, một suy luận tinh tế.
• 实者气入也，虚者气出也 · Thực giả khí nhập dã, hư giả khí xuất dã · Thực là khí đi vào, hư là khí đi ra. → Định nghĩa hư thực bằng chiều vận động của khí thay vì bằng lượng nhiều ít.
• 入实者，左手开针空也；入虚者，左手闭针空也 · Nhập thực giả, tả thủ khai châm không dã; nhập hư giả, tả thủ bế châm không dã · Châm chứng thực thì mở lỗ kim, châm chứng hư thì bịt lỗ kim. → Kỹ thuật bổ tả căn bản nhất của châm cứu, vẫn dùng nguyên vẹn tới nay.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Thích chí | 刺志 | Cái đích mà mũi kim nhắm tới; có thuyết đọc là điều cần ghi nhớ về hư thực | | Thường | 常 | Trạng thái tương xứng bình thường giữa hai vế của một cặp đại lượng | | Phản | 反 | Trạng thái hai vế ngược nhau, dấu hiệu chắc chắn của bệnh | | Hình | 形 | Thân thể nhìn thấy được, đối chiếu với khí là phần chức năng | | Cốc | 谷 | Thức ăn, ngũ cốc; đại diện cho nguồn nạp vào của cơ thể | | Thoát huyết | 脱血 | Mất máu, gồm cả mất máu cấp và mất máu kéo dài âm thầm | | Thương thử | 伤暑 | Bị nắng gắt làm hại, hao tổn khí và tân dịch | | Ẩm trung nhiệt | 饮中热 | Nhiệt sinh ra do đồ uống đọng lại không hóa, làm tỳ khí tràn | | Châm không | 针空 | Lỗ do mũi kim để lại trên da sau khi rút; mở hay bịt quyết định bổ hay tả | | Bổ tả | 补泻 | Hai thao tác cơ bản của châm: bổ là thêm vào chỗ hư, tả là bớt đi chỗ thực |

Vương Băng ở thiên này chú theo lối cơ chế, và chuỗi lập luận của ông cho mục "ăn nhiều mà khí ít" là một mẫu mực về suy luận nhiều bước: mất máu dẫn tới huyết hư, huyết hư khiến khí dồn vào trong, khí dồn vào trong hóa thành tân dịch, tân dịch chảy xuống hạ tiêu thành thấp. Nhờ chuỗi ấy, hai vế của câu kinh văn — mất máu và thấp ở dưới — vốn trông như hai chuyện rời rạc, trở thành hai mắt xích của cùng một quá trình.

Mã Thời đóng góp cách đọc nhan đề được nhiều người theo nhất: chữ 志 chính là 誌, ghi chép; thiên này bàn yếu lĩnh hư thực và phép bổ tả, là những điều phải ghi nhớ không được quên. Ông cũng bổ sung một vòng nhân quả cho chứng ăn nhiều mà khí ít: thấp đã thịnh thì kinh mạch bế tắc, khí vì thế càng giảm thêm — biến một quan hệ tuyến tính thành vòng xoáy bệnh lý.

Diêu Chỉ Am để lại một nhận xét thẳng thắn hiếm thấy: trừ bốn câu cuối, cả thiên không dính dáng gì tới châm, nên ông không rõ vì sao đặt tên là "thích chí". Sự hoài nghi ấy có giá trị riêng — nó cho thấy các nhà chú giải cổ không phải lúc nào cũng cố gán cho kinh văn một sự mạch lạc mà nó không có, và cũng gợi ý rằng thiên này có thể đã được ghép từ hai mảnh khác nguồn.

Hồ Thiên Hùng, Hoa Thọ và Ngô Côn cùng sửa một chữ nhỏ mà quan trọng ở câu cuối. Bản thông hành chép cả hai thao tác đều do "tay trái" làm, nhưng tay trái không cầm kim thì làm sao "mở lỗ kim" được. Sửa thành tay phải ở vế tả, giữ tay trái ở vế bổ, câu văn lập tức khớp với thực tế thao tác: tay phải vê rộng đường kim khi rút để tà thoát ra, tay trái ấn bịt ngay khi cần giữ chính khí lại.

• Ăn nhiều mà vẫn mệt mỏi, sút cân là dấu hiệu cần khám. Kinh văn xếp đúng tình trạng này vào nhóm nghịch và quy về mất máu; y học ngày nay cũng xem đó là chỉ dấu của thiếu máu, bệnh tuyến giáp, tiểu đường hoặc bệnh đường tiêu hóa.
• Ăn rất ít mà vẫn thấy đầy ứ, không đói là một kiểu nghịch khác. Thiên này quy về tà ở vị và phế; ngày nay đây là triệu chứng thường gặp của rối loạn tiêu hóa chức năng và của bệnh gan mật.
• Sốt mà người lại yếu lả khác với sốt mà người vẫn còn sức. Phân biệt "khí hư mà thân nóng" với "khí thịnh mà thân lạnh" chính là phân biệt mức độ nặng, và vẫn là điều thầy thuốc hiện đại đánh giá đầu tiên.
• Uống nhiều nước mà vẫn khô miệng, khô da đáng được để ý. Kinh văn mô tả tình trạng "nước uống không vào được mạch" bằng hình ảnh phong khí chiếm chỗ trong lòng mạch; đây là biểu hiện có thể gặp trong nhiều rối loạn chuyển hóa.
• Nguyên tắc so sánh tỷ lệ thay vì trị số tuyệt đối vẫn rất hữu dụng. Một chỉ số nằm trong khoảng bình thường nhưng không tương xứng với thể trạng và triệu chứng vẫn có thể là dấu hiệu bệnh; đây đúng là tinh thần của ba cặp "thường và phản".

• Thiên 28 · Thông bình hư thực luận (通评虚实论): bàn rộng về hư thực với câu định nghĩa nổi tiếng "tà khí thịnh là thực, tinh khí đoạt là hư"; thiên 53 là phần ứng dụng cụ thể.
• Thiên 50 · Thích yếu luận (刺要论), thiên 51 · Thích tề luận (刺齐论), thiên 52 · Thích cấm luận (刺禁论): ba thiên trước bàn độ sâu, giới hạn và vùng cấm; thiên này bổ sung phần xác định đích trước khi châm.
• Thiên 54 · Châm giải (针解): giải nghĩa các thuật ngữ thao tác của phép châm, khai triển trực tiếp bốn câu bổ tả ở cuối thiên này.
• Thiên 62 · Điều kinh luận (调经论): bàn kỹ hư thực của thần, khí, huyết, hình, chí, là bản mở rộng đầy đủ nhất của chủ đề mà thiên 53 nêu vắn tắt.
• Thiên 18 · Bình nhân khí tượng luận (平人气象论): cung cấp chuẩn của người khỏe mạnh, làm nền cho việc xác định thế nào là tương xứng và thế nào là nghịch.