Trường thích tiết luận là thiên dạy phép châm cho từng bệnh cụ thể, và nó khác hẳn các thiên châm cứu trước đó ở một điểm căn bản: không lấy kinh mạch làm điểm xuất phát, mà lấy chỗ đau của người bệnh.

Câu mở đầu đã gây tranh luận suốt nghìn năm: "Thầy châm giỏi thì không chẩn mạch, mà nghe người bệnh nói." Người bệnh nói "ở đầu, đầu con đau", thì cứ chỗ ấy mà châm. Trương Giới Tân phải vội đính chính rằng câu này chỉ nói về bậc thầy đã đạt tới chỗ thần diệu, chứ không phải khuyên bỏ hẳn chẩn mạch; Diêu Chỉ Am nói cân bằng hơn: ý kinh văn là đừng chỉ chăm chăm vào chẩn mạch mà thôi.

Về nhan đề, Cao Thế Thức đọc chữ trường theo nghĩa "mở rộng": thiên này mở rộng phép châm ra ngoài năm phép của Linh Khu thiên 75 và mười hai phép của Linh Khu thiên 7. Unschuld đọc khác và có lý hơn với nội dung: chữ ấy chỉ kỹ thuật lưu kim lâu hoặc châm nhiều lần cho tới khi thấy hiệu quả — đúng là đặc điểm nổi bật nhất của toàn thiên.

Điều làm nên giá trị riêng của thiên là tiêu chuẩn kết thúc. Gần như mỗi mục đều kết bằng cùng một công thức: châm cho tới khi chỗ ấy nóng lên thì bệnh dứt, ngừng châm. Không đếm số lần, không đếm số ngày, mà lấy một dấu hiệu quan sát được trên chính người bệnh làm mốc dừng. Riêng với các bệnh mạn tính nặng, thiên đưa ra những liệu trình dài đến kinh ngạc: bệnh phong châm ba ngày một lần trong một trăm ngày; bệnh đại phong châm hai đợt, tổng cộng hai trăm ngày, cho tới khi râu và lông mày mọc lại.

释1. Nguyên tắc mở đầu: nghe người bệnh chỉ chỗ đau

Thiên mở bằng một tình huống cụ thể: người bệnh nói bệnh ở đầu, đầu đau. Thầy thuốc nhân đó mà châm, châm sâu tới tận xương thì bệnh dứt.

Nhưng ngay sau đó là lời dặn ngược lại: đừng làm tổn thương xương, thịt và da. Ngô Côn giải chỗ tưởng như mâu thuẫn này rất khéo: chữ "đừng hại" không có nghĩa là không được chạm tới — châm tới xương thì làm sao tránh chạm xương được — mà có nghĩa là không được vê kim, xoay kim bừa bãi khiến chân khí ở tầng xương, tầng thịt, tầng da bị tổn.

Kinh văn chú thêm một câu ngắn: "da là con đường" — Vương Băng giải: da và thịt là đường đi của mũi kim, nên phải đi qua mà không làm hỏng.

Rồi giới thiệu một thủ pháp: âm thích — cắm một kim ở giữa và bốn kim ở bốn phía xung quanh. Đây là kỹ thuật bao vây một điểm bệnh bằng năm mũi kim, mà Vương Băng gọi là "châm cho khắp". Đáng chú ý, Giáp Ất Kinh lại định nghĩa cách bố trí ấy là dương thích chứ không phải âm thích, nên Lâm Ức ngờ rằng bản thông hành đã chép lẫn hai tên gọi.

释2. Hàn nhiệt đã vào sâu

Khi khí hàn hoặc khí nhiệt đã vào sâu và tụ lại bên trong, phép trị theo ba bước:

• Châm vào đại tạng. Dương Thượng Thiện hiểu "đại tạng" là phổi vì phổi lớn hơn bốn tạng kia; Mã Thời và phần lớn các nhà hiểu là ngũ tạng nói chung; Trương Giới Tân thực dụng hơn: phải tìm ra tạng nào đang bị tà khí chiếm giữ nặng nhất rồi trừ ngay ở đó.
• Khi tà đã tới gần tạng thì châm ở lưng, tức các huyệt du sau lưng. Ngô Côn giải lý do: chính nơi ấy khí của tạng tụ lại.
• Châm ở thắt lưng, đặt kim nông và chích cho ra máu.

Tiêu chuẩn dừng: khi hàn nhiệt trong bụng đã hết thì ngừng. Vương Băng nhấn mạnh: châm các huyệt du sau lưng thì bất kể phải châm bao nhiêu lần, chỉ dừng khi hàn nhiệt đã lui.

Hồ Thiên Hùng thừa nhận thẳng rằng đoạn này khó giải, các nhà chú giải mỗi người một ý và phần lớn đều gượng ép — một lời cảnh báo trung thực cho người đọc.

释3. Ung thũng đã mưng mủ

Với ung thũng đã thối rữa thành mủ, nguyên tắc rất rõ ràng:

• Châm ngay phía trên chỗ mưng mủ.
• Xét ổ mủ to hay nhỏ rồi quyết định châm sâu hay nông. Vương Băng nói gọn: ổ nhỏ thì châm nông, ổ lớn thì châm sâu.
• Ổ lớn thì ra nhiều máu; ổ nhỏ thì đưa kim sâu hơn.
• Trong mọi trường hợp, đưa kim thẳng xuống rồi dừng lại ở đáy ổ.

Đây là mô tả kỹ thuật rạch tháo mủ sớm trong y văn, và nguyên tắc "xét kích thước ổ rồi quyết định độ sâu, đưa dụng cụ thẳng xuống đáy" vẫn đúng với ngoại khoa ngày nay.

释4. Tích tụ ở bụng dưới và chứng sán

Tích tụ ở bụng dưới: châm từ vùng dưới rốn xuống tới bụng dưới rồi dừng; châm thêm hai bên cột sống ở vùng đốt sống thứ tư; châm vào các lỗ xương ở hai xương chậu và ở vùng xương sườn cụt. Mục đích được nêu rõ: dẫn khí ở bụng đi. Khi nhiệt đã hạ xuống thì thôi.

Vương Băng cảnh báo ngay tại đây: châm bụng dưới không được sâu, và ông dẫn chính thiên 52 để nhắc rằng châm trúng bàng quang thì nước tiểu rỉ ra làm bụng dưới trướng đầy.

Riêng vị trí "đốt sống thứ tư" gây tranh luận: Vương Băng ngờ phải là đốt thứ năm vì dưới đốt năm mới là huyệt du của tâm; Mã Thời và Cao Thế Thức cho là huyệt du của tâm bào; Ngô Côn và Trương Chí Thông lại cho là huyệt Cao Hoang hai bên đốt bốn.

Chứng sán: bụng dưới đau, đại tiểu tiện đều không thông. Kinh văn chú rõ nguyên nhân: mắc do hàn. Phép châm: châm khoảng giữa bụng dưới và hai đùi, châm khoảng giữa thắt lưng và xương hông, châm nhiều lần; khi cả vùng ấy nóng lên thì bệnh dứt.

释5. Ba chứng tý và tiêu chuẩn "nóng thì thôi"

Ba mục liên tiếp bàn ba thể của chứng tý, theo tầng mô từ ngoài vào trong. Cả ba đều dùng chung một tiêu chuẩn kết thúc, và đó là chỗ đáng học nhất của thiên.

Cân tý — bệnh ở gân: gân co rút, khớp đau, không đi được. Phép châm: nhắm châm phía trên gân, đưa kim vào khe giữa các thớ thịt, tuyệt đối không được chạm xương. Tiêu chuẩn: khi gân nóng lên thì bệnh dứt, ngừng châm. Vương Băng giải nguyên lý: gân bị lạnh nên sinh tý; gân đã nóng trở lại tức bệnh đã khỏi.

Cơ tý — bệnh ở cơ nhục và da: đau khắp cả cơ lẫn da. Nguyên nhân được chú rõ: do hàn và thấp làm hại. Phép châm: châm vào các khe thịt lớn và khe thịt nhỏ, đặt kim nhiều lần và sâu, cốt làm cho nóng lên. Nhưng kèm cảnh báo: không được hại tới gân và xương; hại gân xương thì sinh ung nhọt và biến chứng. Tiêu chuẩn: khi tất cả các khe thịt đều nóng thì thôi.

Cốt tý — bệnh ở xương: xương nặng tới mức không nhấc nổi, xương và tủy ê buốt. Nguyên nhân: hàn khí quá nặng. Phép châm: bệnh ở sâu nên phải châm sâu, nhưng không được hại mạch và thịt; đường đi của kim vẫn là các khe thịt lớn nhỏ. Tiêu chuẩn: khi xương nóng lên thì bệnh dứt.

Vương Băng trả lời câu hỏi hiển nhiên — làm sao châm tới xương mà không hại mạch và thịt? — bằng một câu gọn: đưa kim vào đúng các khe thịt nơi khí đi qua. Nói cách khác, khe giữa các bó cơ chính là hành lang an toàn để mũi kim đi xuống sâu.

释6. Cuồng và điên

Cuồng: bệnh ở khắp các kinh dương, người lúc rét lúc nóng luân phiên. Phép châm: châm ở những mạch đang hư; xét các khe thịt, khi tất cả đều nóng lên thì bệnh dứt.

Hồ Thiên Hùng đưa ra một cách đọc đáng chú ý cho câu này. Ông cho rằng bốn chữ mở đầu là chép lặp thừa, và giải chữ "hư" theo nghĩa tìm ra những kinh dương đang hư mà bổ vào — người xưa cho rằng sốt là do tà ra ngoài khiến dương thịnh, còn sợ lạnh là do tà vào trong khiến dương hư; nên bổ vào chỗ dương hư sẽ khiến các khe thịt đều ấm lên mà hết lạnh.

Điên: kinh văn mô tả diễn tiến theo thời gian rất sắc. Ban đầu bệnh phát mỗi năm một lần; không chữa thì thành mỗi tháng một lần; vẫn không chữa thì thành bốn năm lần mỗi tháng.

Trương Giới Tân rút ra một nhận xét ngược đời mà tinh: bệnh phát một năm một lần hoặc một tháng một lần thì khí ở sâu, đường xa, có gốc trú ẩn, khó chữa hơn; bệnh phát bốn năm lần mỗi tháng thì dữ dội và nhanh, đến nhanh mà đi cũng nhanh, lại là bệnh chữa được.

Phép châm: châm khắp các khe thịt và các mạch. Nếu không còn lạnh thì dùng kim mà điều hòa. Giáp Ất Kinh chép rõ hơn: châm khắp các khe thịt, chỗ nào mạch ở đó lạnh rõ thì dùng kim mà bổ vào — Hồ Thiên Hùng khuyên theo bản này.

Cao Thế Thức nêu chỗ phân biệt căn bản giữa hai bệnh: cuồng thuộc dương, điên thuộc âm; dương thì hữu dư, âm thì bất túc — nên cuồng phải tả, điên phải bổ.

释7. Phong và đại phong: những liệu trình trăm ngày

Hai mục cuối bàn hai bệnh cần điều trị rất dài.

Phong: rét nóng luân phiên, mỗi ngày ra mồ hôi nóng nhiều lần. Phép châm: trước hết châm các lạc mạch ở các khe thịt. Nếu mồ hôi vẫn ra mà vẫn rét nóng luân phiên thì cứ ba ngày châm một lần, sau một trăm ngày thì dứt. Diêu Chỉ Am giải: phong là tà thuộc dương nên khiến người lúc lạnh lúc nóng; nếu nó vào sâu thì dù mồ hôi ra, hàn nhiệt vẫn chưa trừ hết, phải châm nhiều lần, thậm chí tới trăm ngày.

Đại phong: xương khớp nặng nề, râu và lông mày rụng. Trình Sĩ Đức xác định rõ đây chính là bệnh hủi. Phép trị chia hai đợt:

| Đợt | Nơi châm | Thời gian | Vương Băng giải | |---|---|---|---| | 1 | cơ nhục | mồ hôi ra suốt trăm ngày | tả nhiệt hầm trong vệ khí | | 2 | xương và tủy | mồ hôi ra suốt trăm ngày | tả nhiệt hầm trong doanh khí |

Tổng cộng hai trăm ngày; khi râu và lông mày mọc lại thì ngừng châm. Vương Băng giải chỗ kết: khi nhiệt hầm đã ra hết thì âm khí hồi phục bên trong, nên mồ hôi ra nhiều và râu lông mày mọc trở lại.

Đây là một trong những ghi chép sớm nhất của y học Trung Hoa về việc điều trị bệnh hủi, và điều đáng chú ý không phải là hiệu quả — mà là việc lấy sự mọc lại của râu và lông mày làm tiêu chí khỏi bệnh, tức một dấu hiệu khách quan, nhìn thấy được, và cần rất nhiều kiên nhẫn mới chờ được.

• 刺家不诊，听病者言 · Thích gia bất chẩn, thính bệnh giả ngôn · Thầy châm giỏi thì không chẩn mạch mà nghe lời người bệnh nói. → Câu gây tranh luận nhất thiên, đề cao việc lắng nghe người bệnh chỉ chỗ đau.
• 皮者道也 · Bì giả đạo dã · Da là con đường. → Sáu chữ gói nguyên tắc rằng da thịt chỉ là lối đi của mũi kim, không phải đích đến.
• 病在筋，筋挛节痛，不可以行，名曰筋痹 · Bệnh tại cân, cân luyến tiết thống, bất khả dĩ hành, danh viết cân tý · Bệnh ở gân, gân co rút, khớp đau, không đi được, gọi là cân tý. → Định nghĩa gọn của một trong ba thể chứng tý theo tầng mô.
• 病在肌肤，肌肤尽痛，名曰肌痹，伤于寒湿 · Bệnh tại cơ phu, cơ phu tận thống, danh viết cơ tý, thương ư hàn thấp · Bệnh ở cơ và da, đau khắp cơ da, gọi là cơ tý, do hàn thấp làm hại. → Nêu rõ nguyên nhân hàn thấp của chứng đau cơ lan tỏa.
• 骨重不可举，骨髓酸痛，寒气至，名曰骨痹 · Cốt trọng bất khả cử, cốt tủy toan thống, hàn khí chí, danh viết cốt tý · Xương nặng không nhấc nổi, xương tủy ê buốt, hàn khí tới, gọi là cốt tý. → Thể nặng nhất của chứng tý, bệnh đã vào tới tầng sâu nhất.
• 骨热病已止 · Cốt nhiệt bệnh dĩ chỉ · Xương nóng lên thì bệnh dứt, ngừng châm. → Tiêu chuẩn kết thúc bằng dấu hiệu quan sát được thay vì bằng số lần định sẵn.
• 病初发岁一发，不治月一发，不治月四五发，名曰癫病 · Bệnh sơ phát tuế nhất phát, bất trị nguyệt nhất phát, bất trị nguyệt tứ ngũ phát, danh viết điên bệnh · Bệnh mới phát thì một năm một lần, không chữa thì một tháng một lần, không chữa nữa thì một tháng bốn năm lần, gọi là bệnh điên. → Mô tả diễn tiến tăng dần của bệnh động kinh khi không được điều trị.
• 骨节重，须眉堕，名曰大风 · Cốt tiết trọng, tu mi đọa, danh viết đại phong · Xương khớp nặng nề, râu và lông mày rụng, gọi là đại phong. → Mô tả bệnh hủi bằng hai dấu hiệu đặc trưng nhất.
• 凡二百日，须眉生而止针 · Phàm nhị bách nhật, tu mi sinh nhi chỉ châm · Cả thảy hai trăm ngày, râu và lông mày mọc lại thì ngừng châm. → Tiêu chí khỏi bệnh khách quan cho một liệu trình dài bậc nhất trong y văn cổ.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Trường thích | 长刺 | Phép châm lưu kim lâu hoặc châm lặp nhiều lần cho tới khi thấy hiệu quả | | Âm thích | 阴刺 | Thủ pháp cắm một kim ở giữa và bốn kim bốn phía, bao vây điểm bệnh | | Bối du | 背俞 | Các huyệt du của ngũ tạng nằm hai bên cột sống, nơi khí của tạng tụ lại | | Phân nhục | 分肉 | Khe giữa các bó cơ, đường đi an toàn để đưa kim xuống sâu | | Cân tý | 筋痹 | Chứng tý ở gân, gân co rút khớp đau, không đi lại được | | Cơ tý | 肌痹 | Chứng tý ở cơ và da do hàn thấp, đau lan khắp phần mềm | | Cốt tý | 骨痹 | Chứng tý ở xương do hàn nặng, xương nặng nề và tủy ê buốt | | Cuồng | 狂 | Bệnh thuộc dương, hữu dư, biểu hiện kích động, rét nóng luân phiên | | Điên | 癫 | Bệnh thuộc âm, bất túc, phát thành cơn theo chu kỳ tăng dần | | Đại phong | 大风 | Bệnh hủi, biểu hiện xương khớp nặng nề và râu lông mày rụng | | Huyền phủ | 玄府 | Lỗ chân lông, nơi mồ hôi thoát ra, mở ra khi phong tà xâm nhập |

Trương Giới Tân là người phải gánh việc khó nhất ở thiên này: bảo vệ câu mở đầu khỏi bị hiểu sai. Ông giải thích rằng câu "thầy châm giỏi không chẩn mạch" chỉ đúng với bậc đã đạt tới chỗ thần diệu, và lập tức cảnh báo về thời của mình: các thầy đời sau vừa không giỏi châm vừa không biết chẩn mạch, thì bổ hư tả thực làm sao khỏi sai. Ông dẫn Linh Khu thiên 1 — "hễ dùng kim thì trước hết phải chẩn mạch, xét khí nặng hay nhẹ rồi mới trị" — để giữ cân bằng. Ngoài ra, nhận xét của ông về bệnh điên, rằng phát thưa lại khó chữa hơn phát dày, là một quan sát lâm sàng tinh tế và ngược với trực giác thông thường.

Vương Băng đóng góp phần giải thích cơ chế cho các liệu trình dài. Với bệnh đại phong, ông phân biệt rành mạch hai đợt châm: đợt đầu vào cơ nhục để tả nhiệt hầm trong vệ khí, đợt sau vào xương tủy để tả nhiệt hầm trong doanh khí. Cách chia ấy biến hai trăm ngày châm cứu từ một con số tùy tiện thành một phác đồ có lý lẽ: đuổi tà từ tầng nông trước, tầng sâu sau. Ông cũng là người giải được nghịch lý "châm sâu tới xương mà không hại mạch và thịt" bằng một câu ngắn: đưa kim theo đúng các khe thịt.

Hồ Thiên Hùng giữ vai trò người hoài nghi. Ở đoạn hàn nhiệt vào sâu, ông thẳng thắn nói rằng các nhà chú giải mỗi người một ý và phần lớn đều gượng ép. Ở đoạn bệnh cuồng, ông bác cách đọc của Cao Thế Thức bằng một lập luận logic: nếu không phân biệt được "rét nóng ở các kinh dương" với "rét nóng ở các khe thịt" thì mọi giải thích đều chỉ là suy diễn sách vở; rồi ông đề nghị xóa bốn chữ chép lặp và đọc chữ "hư" theo nghĩa bổ vào chỗ dương hư.

Ngô Côn giải được chỗ tưởng như mâu thuẫn nhất của thiên. Khi kinh văn vừa bảo châm tới xương vừa bảo đừng hại xương, ông chỉ ra rằng "hại" ở đây không phải là chạm tới, mà là vê xoay kim bừa bãi làm tổn chân khí của tầng mô. Cách đọc ấy hòa giải được hai câu, và cũng phù hợp với thực tế thao tác.

• Mô tả chính xác chỗ đau của mình là việc có giá trị thật. Câu mở đầu thiên đề cao lời kể của người bệnh; ngày nay việc chỉ đúng vị trí, tính chất và hoàn cảnh xuất hiện của cơn đau vẫn là dữ kiện quan trọng bậc nhất mà thầy thuốc cần.
• Đau cơ lan tỏa kéo dài sau khi bị lạnh và ẩm là bệnh cảnh đã được mô tả từ hai nghìn năm trước. Giữ ấm, giữ khô chỗ ở và nơi làm việc là biện pháp dự phòng mà kinh văn đã chỉ đích danh nguyên nhân.
• Bệnh mạn tính cần liệu trình dài và tiêu chí khỏi rõ ràng. Việc thiên này đặt ra mốc trăm ngày, hai trăm ngày, và lấy dấu hiệu quan sát được làm tiêu chí ngừng, là cách tiếp cận đáng học đối với mọi điều trị kéo dài.
• Cơn co giật thưa dần hay dày lên đều là thông tin quan trọng. Nhận xét của kinh văn về diễn tiến từ một năm một lần tới bốn năm lần mỗi tháng nhắc người bệnh nên ghi lại tần suất cơn để thầy thuốc đánh giá.
• Ổ mủ cần được tháo đúng cách, không tự nặn. Nguyên tắc xét kích thước ổ rồi quyết định độ sâu, đưa dụng cụ thẳng xuống đáy, là việc của người có chuyên môn và dụng cụ vô trùng.

• Thiên 43 · Tý luận (痹论): bàn đầy đủ về nguyên nhân và phân loại chứng tý; thiên 55 là phần ứng dụng châm cứu cho ba thể cân tý, cơ tý, cốt tý.
• Thiên 50 · Thích yếu luận (刺要论) và thiên 52 · Thích cấm luận (刺禁论): cung cấp các giới hạn an toàn mà thiên này liên tục nhắc lại, nhất là lời cảnh báo về châm bụng dưới.
• Thiên 54 · Châm giải (针解): giải nghĩa các khẩu quyết thao tác mà thiên 55 áp dụng vào từng bệnh cụ thể.
• Thiên 42 · Phong luận (风论): bàn về phong là đầu mối trăm bệnh, trong đó có đại phong, bổ sung lý luận cho hai mục cuối của thiên này.
• Linh Khu · Thiên 7 · Quan châm (官针) và thiên 75 · Thích tiết chân tà (刺节真邪): hai thiên chép các phép châm có tên gọi riêng, mà Cao Thế Thức cho rằng thiên 55 là phần mở rộng.