Thiên thứ năm của Tố Vấn là một trong những thiên trụ cột nhất của toàn bộ Nội Kinh. Nhan đề "Âm dương ứng tượng đại luận" (阴阳应象大论) có thể hiểu là: bàn rộng về việc âm dương của trời đất ứng với tượng của thân người — nghĩa là mọi hiện tượng trong vũ trụ (trời đất, mây mưa, hàn thử, bốn mùa, năm phương) đều có cái tương ứng trong tạng phủ, khí huyết, hình thể, tình chí của con người. Nếu thiên 1 đến thiên 4 đặt nền cho dưỡng sinh thuận thời, thì thiên 5 nâng toàn bộ những quan sát ấy lên thành một hệ thống lý luận: âm dương không chỉ là hai khí, mà là khuôn khổ tư duy để lý giải sinh lý, bệnh lý, chẩn đoán và trị liệu.

Câu mở đầu — "âm dương là đạo của trời đất, là kỷ cương của muôn vật, là cha mẹ của biến hóa, là gốc đầu của sinh sát, là phủ của thần minh" — được các đời sau coi như tổng cương của y học cổ truyền. Ngay sau đó là một câu có sức nặng thực hành ghê gớm: "trị bệnh tất cầu ư bản" (trị bệnh ắt phải tìm đến gốc). Cả thiên về sau chỉ là triển khai hai mệnh đề ấy: gốc là âm dương, và người thầy thuốc phải biết quy mọi hiện tượng rối loạn về cái gốc âm dương ấy.

Vị trí của thiên này trong Nội Kinh vì vậy rất đặc biệt. Nó vừa là triết học tự nhiên (thuyết âm dương – ngũ hành hợp lưu), vừa là sinh lý học (thanh dương – trọc âm thăng giáng), vừa là dược lý học sơ khởi (khí – vị, hậu – bạc, tráng hỏa – thiếu hỏa), vừa là bệnh lý học (lục khí thiên thắng, thất tình nội thương), vừa là chẩn pháp và trị pháp (sát sắc án mạch tiên biệt âm dương; nhân kỳ khinh nhi dương chi…). Hầu như không có chương nào khác trong Tố Vấn chứa mật độ mệnh đề kinh điển dày như thiên này. Người học Đông y các đời, từ Trương Trọng Cảnh đến Lý Đông Viên, Chu Đan Khê, đều tìm về đây để lấy cương lĩnh.

释1. Tổng cương: âm dương là đạo của trời đất, trị bệnh phải tìm gốc

Hoàng Đế mở lời bằng một đoạn định nghĩa gồm năm vế: âm dương là đạo của trời đất, kỷ cương của muôn vật, cha mẹ của biến hóa, gốc đầu của sinh và sát, phủ của thần minh. Vương Băng chú giải từng vế: vế đầu nói về đạo biến hóa sinh thành; vế thứ hai nói dương ban khí cho vật sinh ra, âm nâng đỡ cho vật đứng vững, nên gọi là "cương kỷ"; vế thứ ba nói về biến hóa sinh ra các loài; vế thứ tư nói vạn vật nhờ ấm của dương khí mà sống, chết vì hàn của âm khí; vế thứ năm giải "phủ" là nơi cất chứa, chỗ mà mọi việc sinh tử biến hóa được xử lý, vì thần minh trú ở đó.

Câu "trị bệnh tất cầu ư bản" về sau sinh ra nhiều cách hiểu. Trương Giới Tân (Trương Cảnh Nhạc) trong Loại Kinh giải rõ nhất: "bản" chính là gốc ở âm dương — tạng phủ, khí huyết, biểu lý, thượng hạ của con người đều gốc ở âm dương; ngoài thân thì phong hàn thử thấp, bốn mùa năm hành cũng đều thuộc hai khí âm dương; đến khí vị của thuốc, trái phải nơi hạ châm, sắc và mạch khi chẩn, phép đưa lên hay dẫn xuống — thảy đều nằm trong phép tắc âm dương. Học giả cận đại còn nêu các cách hiểu khác: gốc ở nguyên nhân bệnh, gốc ở tỳ thận, gốc ở lục khí biến hóa; có người quy về "bản tức là bản chất của bệnh chứng, cầu bản tức là biện chứng". Các cách hiểu này không loại trừ nhau, nhưng cách của Trương Giới Tân bám sát văn mạch nhất.

释2. Âm dương phân trời đất: hóa khí – thành hình, cực tắc phản

Tiếp đó là một loạt mệnh đề ngắn, đối nhau từng cặp: tích dương thành trời, tích âm thành đất; âm tĩnh dương táo; dương sinh âm trưởng, dương sát âm tàng; dương hóa khí, âm thành hình (阳化气，阴成形). Cặp cuối cùng này là một trong những công thức cô đọng nhất của sinh lý học cổ truyền: cái gì thuộc chức năng, vận động, khí hóa thì thuộc dương; cái gì thuộc hình chất, tân dịch, tinh huyết thì thuộc âm.

Kế đến: hàn cực sinh nhiệt, nhiệt cực sinh hàn — nguyên lý vật cùng tắc biến, về sau thành cơ sở cho nhận thức "chân hàn giả nhiệt, chân nhiệt giả hàn". Rồi: hàn khí sinh trọc, nhiệt khí sinh thanh. Nếu thanh khí ở dưới thì sinh chứng xan tiết (ỉa ra đồ ăn không tiêu); nếu trọc khí ở trên thì sinh sân trướng (đầy trướng). Kinh văn kết: "ấy là âm dương làm trái chỗ, là bệnh nghịch với lẽ thuận". Đây là mô hình bệnh lý thăng giáng thất thường — về sau Lý Đông Viên dựng cả học thuyết "thăng dương ích khí" trên nền câu này.

身宫3. Mây mưa thăng giáng và đường đi của thanh dương – trọc âm trong thân người

Đoạn kế lấy hình tượng trời đất làm gương soi: khí của đất bốc lên thành mây, khí của trời giáng xuống thành mưa; mưa vốn xuất từ khí đất, mây vốn xuất từ khí trời. Một vòng tuần hoàn thăng giáng khép kín — và thân người cũng vậy.

Từ đó rút ra ba cặp mệnh đề nổi tiếng: thanh dương ra ở khiếu trên, trọc âm ra ở khiếu dưới; thanh dương phát ra tấu lý, trọc âm chạy về ngũ tạng; thanh dương làm đầy tứ chi, trọc âm quy về lục phủ. Vương Băng giải: khiếu trên là tai, mắt, mũi, miệng; khiếu dưới là tiền âm và hậu âm; tấu lý là cửa tiết ra nên thanh dương phát ở đó; ngũ tạng là chỗ tàng chứa nên trọc âm về đó; tứ chi vận động bên ngoài nên thanh dương làm đầy; lục phủ chuyển hóa bên trong nên trọc âm quy tụ. Cách đọc của các nhà chú giải hiện đại cũng hợp lý: "thanh dương" là phần tinh vi nhẹ trong của thủy cốc đi lên, hóa thành hô hấp, thanh âm, năng lực nếm ngửi nhìn nghe; "trọc âm" là phần cặn bã và trọc dịch sau tiêu hóa, hóa thành phân và nước tiểu mà bài ra.

释4. Khí và vị: dược lý học âm dương, "tráng hỏa" và "thiếu hỏa"

Đây là đoạn được giới dùng thuốc trân trọng nhất. Kinh nói: thủy là âm, hỏa là dương; dương là khí, âm là vị. "Khí" ở đây là bốn khí hàn – nhiệt – ôn – lương của thức ăn và dược vật; "vị" là năm vị chua – đắng – ngọt – cay – mặn. Tiếp đó là chuỗi chuyển hóa: vị quy về hình, hình quy về khí, khí quy về tinh, tinh quy về hóa; tinh nhờ khí mà sinh, hình nhờ vị mà nuôi; hóa sinh ra tinh, khí sinh ra hình. Nhưng vị thái quá thì hại hình, khí thái quá thì hại tinh.

Kế đến là phân bậc: vị hậu thuộc âm, vị bạc là dương trong âm; khí hậu thuộc dương, khí bạc là âm trong dương. Vị hậu thì tiết tả, vị bạc thì thông lợi; khí bạc thì phát tiết (ra mồ hôi), khí hậu thì phát nhiệt. Đây là mầm mống của phép luận dược theo thăng – giáng – phù – trầm mà Lý Đông Viên và Lý Thời Trân sau này khai triển. Cuối đoạn: cay ngọt phát tán thuộc dương, chua đắng dũng tiết thuộc âm.

Xen giữa là một mệnh đề trứ danh: "tráng hỏa chi khí suy, thiếu hỏa chi khí tráng; tráng hỏa thực khí, khí thực thiếu hỏa; tráng hỏa tán khí, thiếu hỏa sinh khí". Trương Giới Tân bình: hỏa là dương khí của trời đất, không có hỏa ấy thì trời không sinh được vật, người không sống được; song hỏa ôn hòa thì sinh vật, hỏa mãnh liệt thì hại vật. Nói gọn: dương khí thái quá (tráng hỏa) thì đốt hao chính khí; dương khí hòa hoãn (thiếu hỏa) thì sinh dưỡng chính khí. Đây là gốc của khái niệm "thiếu hỏa sinh khí" trong ôn bổ mệnh môn đời sau.

释5. Âm dương thiên thắng và lục khí gây bệnh

Kinh nêu quy luật: âm thắng thì dương bệnh, dương thắng thì âm bệnh; dương thắng thì nhiệt, âm thắng thì hàn. Rồi lặp lại lẽ cùng tắc biến ở tầng bệnh lý: trùng hàn tắc nhiệt, trùng nhiệt tắc hàn. Trương Giới Tân giải "trùng" là chồng chất: mùa âm lại cảm hàn, mùa dương lại cảm nhiệt, hoặc nhiệt khí của trời hại phần dương của người, hàn khí của trời hại phần âm của người — đều gọi là "trùng".

Tiếp đó: hàn thương hình, nhiệt thương khí; khí thương thì đau, hình thương thì sưng. Và kinh đưa ra cách phân biệt thứ tự phát bệnh rất tinh: đau trước sưng sau là khí làm hại hình; sưng trước đau sau là hình làm hại khí. Đoạn kế là năm câu về lục khí thiên thắng, đến nay vẫn là công thức biện chứng ngoại tà sống động nhất: phong thắng tắc động (run giật, chóng mặt, hay di chuyển), nhiệt thắng tắc thũng (sưng, mưng mủ), táo thắng tắc can (khô ráo), hàn thắng tắc phù (phù thũng do dương hư thủy đình), thấp thắng tắc nhu tả (ỉa chảy nhão nát). Vương Băng chú "nhu tả" là do thấp vào tỳ vị, thủy cốc không phân biệt, theo đường đại tràng mà tiết ra.

释6. Bốn mùa, năm tạng, năm chí và bệnh phục tà

Kinh viết: trời có bốn mùa năm hành để sinh – trưởng – thu – tàng, để sinh hàn – thử – táo – thấp – phong; người có năm tạng hóa năm khí, để sinh hỉ, nộ, bi, ưu, khủng (bản khác chép "tư" thay cho "bi", hợp với các bảng liệt kê phía sau hơn). Đây là một trong những chỗ sớm nhất mà tình chí được đặt ngang hàng với ngoại tà trong bệnh nguyên học.

Tiếp: hỉ nộ thương khí, hàn thử thương hình; bạo nộ thương âm, bạo hỉ thương dương. "Quyết khí thượng hành, mãn mạch khứ hình" — khí nghịch dồn lên, làm đầy mạch mà thần khí lìa khỏi hình thể, tức là tượng "cô dương" theo lời Trương Giới Tân. Kết luận: nếu hỉ nộ không tiết chế, hàn thử quá độ, thì sự sống không còn vững chắc.

Cuối đoạn là bốn câu về phục tà: "đông thương ư hàn, xuân tất ôn bệnh; xuân thương ư phong, hạ sinh xan tiết; hạ thương ư thử, thu tất hải ngược; thu thương ư thấp, đông sinh khái thấu." Câu tương tự cũng thấy ở thiên 3. Đây là gốc của học thuyết "phục khí ôn bệnh" mà ôn bệnh học đời Minh – Thanh tranh luận sôi nổi.

释7. Ngũ phương – ngũ hành đại phối và phép tình chí tương thắng

Phần giữa thiên là bảng phối thuộc lớn nhất trong toàn Tố Vấn: mỗi phương sinh một khí, khí sinh một hành, hành sinh một vị, vị sinh một tạng, tạng nuôi một thể, rồi lại chuyển sang tạng con. Chẳng hạn: đông phương sinh phong, phong sinh mộc, mộc sinh chua, chua sinh can, can sinh gân, gân sinh tâm; can khai khiếu ở mắt, ở trời là phong, ở đất là mộc, ở thể là gân, ở sắc là xanh, ở âm là giốc, ở thanh là hô, ở biến động là ác (nắm chặt), ở vị là chua, ở chí là nộ. Bốn phương còn lại cùng một khuôn.

Đáng chú ý nhất là ba câu kết ở mỗi phương, nêu phép chế ước: "nộ thương can, bi thắng nộ; phong thương cân, táo thắng phong; toan thương cân, tân thắng toan"; "hỉ thương tâm, khủng thắng hỉ"; "tư thương tỳ, nộ thắng tư"; "ưu thương phế, hỉ thắng ưu"; "khủng thương thận, tư thắng khủng". Đây chính là nguồn gốc của phép tình chí tương thắng — dùng một cảm xúc để điều chỉnh một cảm xúc khác, mà Trương Tử Hòa đời Kim đã vận dụng thành những y án nổi tiếng. Xét về học thuật, đoạn này cũng cho thấy thuyết ngũ hành đã được nhào nặn hoàn chỉnh vào kinh văn, hệ thống hóa mạnh đến mức có chỗ khiên cưỡng — điều người đọc hôm nay nên nhận ra.

释8. Cương lĩnh chẩn – trị: biện âm dương trước hết

Phần sau thiên chuyển sang ứng dụng. Kinh nêu: trời đất là trên dưới của muôn vật; âm dương là nam nữ của huyết khí; tả hữu là đường đi của âm dương; thủy hỏa là trưng triệu của âm dương. Rồi: "âm ở trong, là cái giữ của dương; dương ở ngoài, là cái sai khiến của âm" — một câu gói trọn quan hệ hỗ căn.

Kỳ Bá mô tả chứng trạng khi âm dương thiên thắng: dương thắng thì mình nóng, tấu lý bế, thở thô phải cúi ngửa, không ra mồ hôi mà nóng, răng khô phiền muộn, bụng đầy, chịu được rét mà không chịu được nóng; âm thắng thì mình lạnh, ra mồ hôi, thân thường mát, run rẩy mà rét, rét thì quyết, quyết thì bụng đầy, chịu được nóng mà không chịu được rét.

Hoàng Đế liền hỏi: hai khí ấy điều hòa với nhau bằng cách nào? Và câu đáp là một thuật ngữ nổi tiếng mà cũng gây tranh cãi bậc nhất trong Nội Kinh:

Biết được thất tổn bát ích thì hai khí có thể điều hòa. Không biết mà cứ dùng thì kỳ suy sẽ đến sớm.

Về bốn chữ thất tổn bát ích (七损八益) có nhiều cách giải:

• Vương Băng và Cao Sĩ Tông liên hệ với thiên 1: đời sống nữ tính theo số bảy, nam tính theo số tám.
• Trương Giới Tân và Lý Trung Tử đọc theo số chẵn lẻ: bảy là số lẻ thuộc dương, tám là số chẵn thuộc âm; tổn là giảm, ích là thêm — tức nói về sự tiêu trưởng của âm dương.
• Trương Chí Thông đọc theo nguyên tắc điều chỉnh: dương thường có thừa thì phải bớt đi, âm thường không đủ thì phải thêm vào.
• Đan Ba đếm cụ thể: ở nữ có ba mốc suy, ở nam có bốn mốc suy, cộng thành bảy "tổn"; ở nữ có bốn mốc thịnh, ở nam có bốn mốc thịnh, cộng thành tám "ích".

Nhưng tất cả các cách giải trên đã bị vượt qua sau khi phát hiện thư tịch Mã Vương Đôi: trong văn bản khai quật, cụm "thất tổn bát ích" gắn với thuật phòng trung, tức là phép tiết chế và điều dưỡng trong sinh hoạt vợ chồng. Chính Vương Băng cũng đã chú theo hướng ấy. Đây là một trường hợp hiếm mà khảo cổ học giải quyết dứt điểm một tranh luận chú giải kéo dài nghìn năm.

Hiểu như vậy thì đoạn tuổi tác ngay sau đó mới có chỗ đứng logic: nó là hệ quả của việc không biết tiết chế.

Tiếp đó là đoạn dưỡng sinh theo tuổi: "niên tứ thập nhi âm khí tự bán dã, khởi cư suy hĩ" — ngoài bốn mươi âm khí đã vơi một nửa, sinh hoạt bắt đầu sút; năm mươi thì thân nặng, tai mắt kém sáng; sáu mươi thì âm nuy, khí đại suy, chín khiếu không lợi, dưới hư trên thực, nước mắt nước mũi cùng chảy.

Kinh kết đoạn này bằng một chuỗi đối lập rất sắc:

Biết thì khỏe, không biết thì già. Cùng một gốc sinh ra mà tên gọi khác nhau. Người trí xét chỗ giống nhau, kẻ ngu xét chỗ khác nhau. Kẻ ngu thì không đủ, người trí thì có thừa. Có thừa thì tai mắt sáng tỏ, thân nhẹ nhàng, tứ chi cường tráng; người già hóa khỏe lại, người đang khỏe thì càng thêm khỏe.

Câu "đồng xuất nhi danh dị" — cùng ra một gốc mà khác tên — mượn thẳng ý của Đạo đức kinh chương một. Ngô Côn giải rất gọn: mọi người đều được khí trời đất sinh ra hình thể, ấy là "cùng một gốc"; nhưng có kẻ thọ người yểu, ấy là "tên gọi khác nhau". Nói cách khác, xuất phát điểm giống nhau, kết quả khác nhau — và chỗ khác nhau nằm ở chỗ biết hay không biết tiết chế.

身宫9. Cách thánh nhân nuôi thân, và hai góc khuyết của trời đất

Đoạn tiếp theo chuyển sang mẫu mực dưỡng sinh:

Bậc thánh làm việc theo lẽ vô vi, vui ở chỗ điềm đạm; thuận theo ý muốn mà lòng được thỏa, giữ lấy hư vô. Nhờ vậy tuổi thọ không có giới hạn, cùng chung thủy với trời đất — ấy là cách bậc thánh trị lấy thân mình.

Ba chữ vô vi, điềm đạm, hư vô đều là từ vựng Đạo gia, và đoạn này có chỗ song hành rất gần trong Trang Tử thiên Khắc ý. Lý Trung Tử còn đối chiếu với Nho gia: "thuận theo ý muốn mà lòng thỏa" chính là cái "tòng tâm sở dục" của Khổng Tử ở tuổi bảy mươi, còn "lòng được thỏa" là cái "tự khiêm" trong Đại học.

Rồi kinh văn nêu một quan sát địa lý làm nền cho cả phần sau:

Trời không đủ ở tây bắc, nên tây bắc thuộc âm, và tai mắt người bên phải không sáng bằng bên trái. Đất không đầy ở đông nam, nên đông nam thuộc dương, và tay chân người bên trái không khỏe bằng bên phải.

Hoàng Đế hỏi tại sao, và câu đáp dựng nên một mô hình đối xứng:

Phương	Thuộc	Tinh tụ ở	Hệ quả trên thân người
Đông	dương	trên	trên sáng, dưới hư → tai mắt thính mà tay chân kém linh
Tây	âm	dưới	dưới thịnh, trên hư → tai mắt kém mà tay chân linh hoạt

Và hệ quả bệnh lý:

Cho nên hễ bị tà khí xâm phạm: phạm ở trên thì nặng bên phải, phạm ở dưới thì nặng bên trái. Bởi đó là những chỗ mà âm dương của trời đất không thể trọn vẹn, nên tà khí mới lưu lại được.

Đây là một lập luận rất đặc trưng: chỗ nào khuyết thì chỗ ấy dễ bị tà chiếm. Nó cũng là tiền thân của nguyên tắc mà thiên 73 phát biểu gọn hơn — chỗ hư nhất chính là chỗ chứa tà.

Đoạn này kết bằng bộ khung vũ trụ luận:

Trời có tinh, đất có hình. Trời có bát kỷ, đất có ngũ lý. Nhờ vậy mà làm được cha mẹ của muôn vật. Thanh dương thăng lên trời, trọc âm quy về đất.

Bát kỷ là tám mốc lớn của năm: hai phân, hai chí và bốn lập. Ngũ lý là năm phương ngũ hành; có nhà đọc chữ ấy là "lý" theo nghĩa quy luật nền tảng.

Rồi một mệnh đề then chốt:

Sự động và tĩnh của trời đất, thần minh lập nên cương kỷ cho chúng. Nhờ vậy mới trải qua được sinh, trưởng, thu, tàng, hết rồi lại bắt đầu.

Chỉ bậc hiền nhân mới trên ứng với trời mà nuôi đầu, dưới lấy tượng đất mà nuôi chân, giữa nương việc người mà nuôi năm tạng.

Ba vế sau là một chương trình dưỡng sinh ba tầng, và nó rất dễ nhớ: phần trên của thân ứng với trời, phần dưới ứng với đất, phần giữa ứng với việc người. Đây cũng là chỗ Nội Kinh nối tư tưởng "thiên nhân tương ứng" vào một chỉ dẫn cụ thể về thân thể.

Cuối cùng là bảng thông ứng giữa các hiện tượng tự nhiên và tạng phủ:

Khí ngoài trời	Thông với
Khí của trời	phế
Khí của đất	yết hầu
Khí của gió	can
Khí của sấm	tâm
Khí của hang núi	tỳ
Khí của mưa	thận

Và ba phép ví toàn thân:

Sáu kinh là sông ngòi; trường vị là biển cả; chín khiếu là nơi thủy khí lưu hành.

Ba hình ảnh ấy vẽ thân người thành một hệ thủy văn: sông chảy, biển chứa, cửa thoát. Có bản chép chữ "cốc" là hang núi, có bản chép là ngũ cốc — dù đọc cách nào thì mạch liên hệ với tỳ vẫn giữ nguyên.

释10. Trị bệnh sớm, và ba nguồn gây bệnh

Đoạn này mở bằng bốn phép ví nối thân người với hiện tượng trời đất:

Lấy trời đất làm âm dương mà nói: mồ hôi của dương là thứ mà ta gọi là mưa của trời đất; khí của dương là thứ ta gọi là gió mạnh. Bạo khí thì tựa như sấm; khí đi ngược thì tựa như dương.

Cho nên trị bệnh mà không lấy cương kỷ của trời làm phép, không dùng cái lý của đất, thì tai họa ắt tới.

Rồi tới một trong những mệnh đề nổi tiếng nhất của Tố Vấn về thời điểm can thiệp:

Tà khí đến nhanh như gió như mưa. Cho nên:

Người khéo trị thì trị ngay khi bệnh còn ở da lông. Kém hơn thì trị khi bệnh ở cơ phu. Kém hơn nữa thì trị khi bệnh ở gân mạch. Kém hơn nữa thì trị khi bệnh ở lục phủ. Kém hơn nữa thì trị khi bệnh đã ở ngũ tạng. Đến khi phải trị ở ngũ tạng thì sống chết chỉ còn năm ăn năm thua.

Thang năm bậc này là cách diễn đạt cụ thể nhất trong Nội Kinh về nguyên tắc trị bệnh từ sớm. Nó không nói "nên chữa sớm" một cách chung chung, mà định lượng cái giá của sự chậm trễ: mỗi tầng chậm là một bậc tiên lượng xấu đi, và tầng cuối cùng thì chỉ còn một nửa cơ hội.

Đoạn cuối phân loại ba nguồn gây bệnh theo nơi chúng làm hại:

Nguyên nhân	Hại tới
Cảm phải tà khí của trời	ngũ tạng
Cảm phải hàn nhiệt của thủy cốc, tức ăn uống	lục phủ
Cảm phải thấp khí của đất	da, thịt, gân, mạch

Bảng ba dòng này rất đáng ghi nhớ vì nó gắn mỗi loại nguyên nhân với một tầng tổn thương riêng. Vương Băng nối dòng thứ nhất với thiên 4: tám hướng gió sinh tà, tà vào kinh rồi phạm tới năm tạng. Đây là một trong những sơ đồ bệnh nhân học sớm nhất, và nó đứng vững vì phân loại theo đường vào chứ không theo tên bệnh.

释11. Cương lĩnh trị liệu

Sau cùng là những cương lĩnh trị liệu, rất thực dụng: "thiện dụng châm giả, tòng âm dẫn dương, tòng dương dẫn âm; dĩ hữu trị tả, dĩ tả trị hữu"; "thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương".

Câu này thường bị trích cụt, nhưng nguyên văn còn khai triển thành một quy trình chẩn đoán bốn bước:

Bước	Việc làm	Để biết
1	Xét thanh và trọc	bệnh ở bộ phận nào
2	Xem hơi thở suyễn tức, nghe âm thanh tiếng nói	chỗ người bệnh khổ sở
3	Xem quyền, hành, quy, củ	khí nào đang chủ bệnh
4	Án bộ xích, bộ thốn, xét phù trầm hoạt sáp	bệnh sinh ra ở đâu

Bốn chữ quyền, hành, quy, củ là tên bốn mạch tượng ứng bốn mùa — cân, đòn cân, compa và thước vuông — mà thiên 17 bàn kỹ. Quy trình này đáng chú ý ở chỗ nó dùng cả bốn giác quan theo thứ tự: nhìn sắc, nghe tiếng, suy theo mùa, rồi mới sờ mạch. Bắt mạch đứng ở bước cuối chứ không phải bước đầu — đúng tinh thần mà thiên 78 về sau phê phán những kẻ "vội vàng nắm lấy thốn khẩu".

Kinh văn chốt: làm đúng như vậy thì trị không sai, vì chẩn không lầm.

Rồi: bệnh mới khởi thì có thể châm mà khỏi, bệnh đang thịnh thì phải đợi lúc suy. Rồi một chuỗi phép tắc: hình bất túc thì ôn bằng khí, tinh bất túc thì bổ bằng vị; bệnh ở cao thì nhân đó mà cho vượt lên (thổ), ở thấp thì dẫn mà tháo xuống, đầy ở giữa thì tả ở trong, có tà ở ngoài thì ngâm rửa thân thể cho ra mồ hôi, ở da thì phát hãn, thế bệnh mãnh liệt thì án mà thu giữ, thực thì tán mà tả. Kết bằng: "thẩm kỳ âm dương, dĩ biệt nhu cương; dương bệnh trị âm, âm bệnh trị dương", rồi định huyết khí, mỗi thứ giữ lấy chỗ của mình; huyết thực thì nên tháo (hoặc phóng huyết), khí hư thì nên dẫn lên.

• 阴阳者，天地之道也，万物之纲纪，变化之父母，生杀之本始，神明之府也。 · Âm dương giả, thiên địa chi đạo dã, vạn vật chi cương kỷ, biến hóa chi phụ mẫu, sinh sát chi bản thủy, thần minh chi phủ dã. · Âm dương là đạo của trời đất, là kỷ cương của muôn vật, là cha mẹ của biến hóa, là gốc đầu của sinh và sát, là phủ của thần minh. · Định nghĩa tổng quát nhất về âm dương trong toàn bộ y học cổ truyền.
• 治病必求于本。 · Trị bệnh tất cầu ư bản. · Trị bệnh ắt phải tìm đến gốc. · Gốc ấy trước hết là âm dương, sau đó mới là nhân, là vị, là tạng.
• 阳化气，阴成形。 · Dương hóa khí, âm thành hình. · Dương hóa thành khí, âm kết thành hình. · Sáu chữ gói trọn quan hệ giữa công năng và hình chất trong thân người.
• 清阳出上窍，浊阴出下窍。 · Thanh dương xuất thượng khiếu, trọc âm xuất hạ khiếu. · Khí thanh dương ra ở các khiếu trên, khí trọc âm ra ở các khiếu dưới. · Mô hình thăng giáng của trao đổi chất, gốc của phép "thăng thanh giáng trọc".
• 壮火之气衰，少火之气壮。 · Tráng hỏa chi khí suy, thiếu hỏa chi khí tráng. · Hỏa quá mạnh thì khí suy, hỏa vừa phải thì khí mạnh. · Dương khí thái quá đốt hao chính khí, dương khí hòa hoãn mới sinh dưỡng chính khí.
• 风胜则动，热胜则肿，燥胜则干，寒胜则浮，湿胜则濡泻。 · Phong thắng tắc động, nhiệt thắng tắc thũng, táo thắng tắc can, hàn thắng tắc phù, thấp thắng tắc nhu tả. · Phong thắng thì động, nhiệt thắng thì sưng, táo thắng thì khô, hàn thắng thì phù, thấp thắng thì tiêu chảy nhão. · Năm câu nhận dạng ngoại tà theo đặc trưng biểu hiện, đến nay vẫn dùng.
• 年四十而阴气自半也，起居衰矣。 · Niên tứ thập nhi âm khí tự bán dã, khởi cư suy hĩ. · Ngoài bốn mươi tuổi âm khí đã vơi một nửa, sinh hoạt bắt đầu suy sút. · Lời cảnh tỉnh cho tuổi trung niên phải sớm biết tiết dưỡng.
• 善诊者，察色按脉，先别阴阳。 · Thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương. · Người khéo chẩn bệnh, xem sắc bắt mạch, trước hết phân biệt âm dương. · Câu tổng cương của phép biện chứng, mọi phân loại về sau đều từ đây mà ra.
• 知七损八益，则二者可调；不知用此，则早衰之节也。 · Tri thất tổn bát ích, tắc nhị giả khả điều; bất tri dụng thử, tắc tảo suy chi tiết dã. · Biết thất tổn bát ích thì hai khí có thể điều hòa; không biết mà dùng thì kỳ suy đến sớm. · Thuật ngữ gắn với phép tiết chế phòng trung, được thư tịch Mã Vương Đôi xác nhận.
• 同出而名异耳。智者察同，愚者察异。 · Đồng xuất nhi danh dị nhĩ. Trí giả sát đồng, ngu giả sát dị. · Cùng một gốc sinh ra mà tên khác nhau; người trí xét chỗ giống, kẻ ngu xét chỗ khác. · Mượn ý Đạo đức kinh: xuất phát như nhau mà kết cục khác, do biết tiết chế hay không.
• 天不足西北，地不满东南。 · Thiên bất túc tây bắc, địa bất mãn đông nam. · Trời không đủ ở tây bắc, đất không đầy ở đông nam. · Mở đầu lập luận rằng chỗ nào khuyết thì chỗ ấy dễ bị tà khí lưu lại.
• 惟贤人上配天以养头，下象地以养足，中傍人事以养五藏。 · Duy hiền nhân thượng phối thiên dĩ dưỡng đầu, hạ tượng địa dĩ dưỡng túc, trung bàng nhân sự dĩ dưỡng ngũ tạng. · Chỉ bậc hiền trên ứng trời mà nuôi đầu, dưới lấy tượng đất mà nuôi chân, giữa nương việc người mà nuôi năm tạng. · Chương trình dưỡng sinh ba tầng, nối thiên nhân tương ứng vào thân thể cụ thể.
• 故善治者治皮毛，其次治肌肤……其次治五藏。治五藏者，半死半生也。 · Cố thiện trị giả trị bì mao, kỳ thứ trị cơ phu… kỳ thứ trị ngũ tạng. Trị ngũ tạng giả, bán tử bán sinh dã. · Người khéo trị thì trị lúc bệnh còn ở da lông, kém hơn trị ở cơ phu… kém nữa trị ở ngũ tạng; trị tới ngũ tạng thì sống chết năm ăn năm thua. · Thang năm bậc định lượng cái giá của sự chậm trễ trong điều trị.
• 天之邪气，感则害人五藏；水谷之寒热，感则害于六府；地之湿气，感则害皮肉筋脉。 · Thiên chi tà khí, cảm tắc hại nhân ngũ tạng; thủy cốc chi hàn nhiệt, cảm tắc hại ư lục phủ; địa chi thấp khí, cảm tắc hại bì nhục cân mạch. · Tà khí của trời hại năm tạng, hàn nhiệt của ăn uống hại sáu phủ, thấp khí của đất hại da thịt gân mạch. · Sơ đồ ba nguồn gây bệnh, phân loại theo đường vào chứ không theo tên bệnh.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thần minh chi phủ	神明之府	"Phủ" là nơi cất chứa; chỉ âm dương là chỗ ẩn tàng và vận hành của thần minh, nơi mọi sinh tử biến hóa được quyết định
Thanh dương – trọc âm	清阳浊阴	Phần nhẹ trong thăng lên nuôi khiếu trên, tứ chi, tấu lý; phần nặng đục giáng xuống về tạng phủ và bài tiết qua khiếu dưới
Xan tiết	飧泄	Ỉa ra thức ăn chưa tiêu, do thanh khí đáng thăng lại giáng xuống dưới
Sân trướng	䐜胀	Đầy trướng vùng bụng ngực, do trọc khí đáng giáng lại đọng ở trên
Khí – vị	气味	"Khí" là bốn tính hàn nhiệt ôn lương, thuộc dương; "vị" là năm vị chua đắng ngọt cay mặn, thuộc âm
Hậu – bạc	厚薄	Mức đậm nhạt của khí hoặc vị, quyết định thuốc thiên về thăng tán hay giáng tiết
Tráng hỏa – thiếu hỏa	壮火少火	Dương khí cang thịnh thiêu đốt chính khí; dương khí hòa hoãn sinh dưỡng chính khí
Trùng hàn – trùng nhiệt	重寒重热	Hàn (hoặc nhiệt) chồng chất đến cực độ mà chuyển hóa sang mặt đối lập
Nhu tả	濡泻	Ỉa chảy phân nhão nát do thấp thắng, tỳ vị không phân được thanh trọc
Tình chí tương thắng	情志相胜	Dùng một cảm xúc thuộc hành khắc để chế ước cảm xúc gây bệnh (bi thắng nộ, khủng thắng hỉ…)
Tòng âm dẫn dương	从阴引阳	Phép châm lấy huyệt ở phần âm để điều khí ở phần dương và ngược lại
Dương bệnh trị âm	阳病治阴	Bệnh do dương nhiệt hại âm thì bổ âm, bệnh do âm hàn hại dương thì bổ dương

Vương Băng (đời Đường) chú thiên này rất công phu, và cách chú của ông thiên về triển khai nghĩa lý hơn là khảo chứng chữ nghĩa. Ông giải "vạn vật chi cương kỷ" bằng hình ảnh: dương cấp chính khí cho vật sống dậy, âm nâng đỡ cho vật đứng vững; giải "sinh sát chi bản thủy" bằng nhận xét rằng vạn vật sống nhờ ấm của dương, chết vì lạnh của âm, cho nên sự vận hành theo chu kỳ của âm dương chính là cội nguồn của sinh tử. Chỗ giải "biến hóa chi phụ mẫu", ông dẫn những chuyện hóa sinh dị loại trong sách xưa (chim ưng hóa chim cưu, cỏ mục hóa đom đóm, chim nhỏ vào nước lớn hóa sò…) — nay chỉ nên đọc như tư liệu về vũ trụ luận thời Đường, không phải quan sát sinh vật học.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh cho những lời bình sắc bén nhất. Ngoài đoạn giải "cầu bản" đã dẫn, ông bình "tráng hỏa – thiếu hỏa" rằng hỏa là dương khí của trời đất, không có nó thì trời chẳng sinh được vật, người chẳng sống được; nhưng hỏa hòa hoãn thì sinh vật, hỏa mãnh liệt thì hại vật — một lời phân biệt khiến khái niệm "hỏa" trong y học không còn bị đồng nhất với tà khí. Ông cũng giải "khí hữu hình nhi thăng thì thuộc dương, vị hữu chất nhi giáng thì thuộc âm", làm sáng lý luận thăng giáng của dược vật.

Các nhà đời sau bổ sung ở tầng chữ nghĩa và thực hành. Ngô Côn giải "định kỳ huyết khí, các thủ kỳ hương" rằng mọi kinh mạch đều có huyết có khí, cần khiến chúng yên vị, chớ để rời chỗ mà lấn sang nơi không phải của mình. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) dẫn lời họ Lý rằng phải xét bệnh thuộc âm hay dương rồi mới dùng thuốc nhu hay cương, đồng thời chỉ ra "nhu dược – cương dược" đã thấy trong truyện Biển Thước ở Sử ký — một chứng cứ cho thấy tầng khái niệm này có gốc trước Nội Kinh. Về mấy chữ cuối "huyết thực nghi quyết chi, khí hư nghi diệt dẫn chi", các nhà chia làm hai phái: Vương Băng đọc "dẫn" là án ma dẫn đạo, còn nhiều nhà cận đại đọc là thủ pháp châm bổ "dẫn khí" — bản Thái Tố và Giáp Ất Kinh lại chép chữ khác, cho thấy chỗ này văn bản chưa thống nhất.

Về mặt khảo chứng, Unschuld và Tessenow lưu ý mấy điểm đáng nhớ: bản Thái Tố thiếu bốn chữ ở câu "phong thắng tắc động", ngờ rằng đó vốn là lời chú lẫn vào chính văn; chữ "bi" trong "hỉ nộ bi ưu khủng" có thể là chép nhầm của chữ "tư", vì các bảng ngũ hành phía sau đều dùng "tư"; Lâm Ức và cộng sự ghi rằng Giáp Ất Kinh chép "âm bệnh tắc nhiệt, dương bệnh tắc hàn", chữ khác mà nghĩa vẫn thông. Những chi tiết ấy nhắc ta rằng văn bản Nội Kinh là kết quả của nhiều lớp biên tập, và cặp câu đối ngẫu trong thiên này nhiều chỗ mang tính "hỗ văn" — hai vế phải đọc bổ sung cho nhau, chứ không tách rời máy móc.

• Lấy "thanh thăng trọc giáng" mà xét sinh hoạt hằng ngày. Đầu óc nặng nề, mắt mờ tai ù, bụng đầy trướng sau ăn, đại tiện nhão nát — theo mạch lý của thiên này đều là chuyện thanh trọc lẫn lộn. Ăn chậm, ăn vừa đủ, tránh ăn khuya, sau bữa đi lại nhẹ nhàng là cách nâng đỡ trực tiếp cho vòng thăng giáng ấy.
• Hiểu "tráng hỏa tán khí, thiếu hỏa sinh khí" như một nguyên tắc dùng sức. Làm việc và luyện tập ở mức ấm người, hơi ra mồ hôi, tinh thần phấn chấn là "thiếu hỏa"; gắng sức kiệt quệ, thức đêm dùng chất kích thích để căng sức là "tráng hỏa" — thấy hưng phấn nhất thời mà thực chất đang đốt chính khí.
• Tiết chế cảm xúc như tiết chế hàn thử. Kinh đặt "bạo nộ thương âm, bạo hỉ thương dương" ngang với ngoại tà. Điều đáng học không phải là dồn nén, mà là không để cảm xúc bùng phát đột ngột và kéo dài; phép "tình chí tương thắng" gợi ý rằng chuyển hướng chú ý sang một tâm thế khác đôi khi hiệu quả hơn là cố đè nén.
• Nhận dạng thời khí theo năm chữ "động – thũng – can – phù – nhu tả". Mùa hanh khô nên chú ý giữ ẩm cho da, mũi họng; mùa nồm ẩm nên giữ ấm bụng, tránh đồ sống lạnh; những nhắc nhở ấy đơn giản nhưng đúng với thực tế khí hậu Việt Nam.
• Lấy mốc "tứ thập nhi âm khí tự bán" làm mốc điều chỉnh nhịp sống. Ngoài bốn mươi thì giảm thức khuya, giảm gắng sức đột ngột, tăng thời gian ngủ và vận động đều đặn — đây là lời khuyên dưỡng sinh, không thay cho việc khám xét khi có bệnh.
• Dùng khung "khí – vị" để chọn thức ăn theo thể trạng. Người hay lạnh bụng hợp thức ăn tính ấm, vị cay ngọt nhẹ; người hay bốc hỏa táo bón hợp thức ăn tính mát, vị chua đắng nhẹ. Nhưng mọi việc dùng thuốc phải do thầy thuốc định, kinh văn chỉ cho cương lĩnh chứ không cho đơn thuốc.

• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận: nêu phép dưỡng sinh theo bốn mùa; thiên 5 cung cấp nguyên lý âm dương nằm dưới phép ấy ("trời có bốn mùa năm hành, để sinh trưởng thu tàng").
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận: cùng bàn về dương khí và quan hệ âm dương hỗ căn; câu "đông thương ư hàn, xuân tất ôn bệnh" xuất hiện ở cả hai thiên, cho thấy hai văn bản có chung nguồn.
• Thiên 4 · Kim quỹ chân ngôn luận: trình bày bảng phối thuộc ngũ phương – ngũ tạng – ngũ sắc – ngũ vị, song song và bổ sung cho bảng đại phối ở thiên 5.
• Thiên 6 · Âm dương ly hợp luận và Thiên 7 · Âm dương biệt luận: tiếp nối mạch âm dương, chuyển từ tổng luận sang phân tích tam âm tam dương và ứng dụng vào mạch chẩn.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận: mở rộng các câu "phong thắng tắc động…" thành "bệnh cơ thập cửu điều", là sự khai triển trực tiếp của mô hình lục khí nêu ở đây.