Thiên thứ bảy khép lại cụm bảy thiên mở đầu của Tố Vấn — cụm bàn về dưỡng sinh và tổng luận âm dương. Nếu thiên Âm dương ứng tượng đại luận dựng nên khung trời đất, thiên Âm dương ly hợp luận phân định ba âm ba dương trong kinh mạch, thì đến thiên này, âm dương được đưa hẳn vào tay người thầy thuốc: âm dương của mạch tượng, âm dương của bệnh sở, âm dương của sinh tử. Chữ "biệt" (别) trong nhan đề nên hiểu theo hai nghĩa cùng lúc: một là phân biệt — biện biệt cho rõ đâu là mạch âm, đâu là mạch dương; hai là biệt luận — bàn thêm một cách khác, ngoài những gì đã nói ở các thiên trước. Bản Anh ngữ dịch là "Further Discourse on Yin and Yang" chính là chọn nghĩa thứ hai.

Sức nặng học thuật của thiên nằm ở một mệnh đề then chốt: mạch dương là dương khí của vị quản, mạch âm là chân tạng. Tức trong mọi mạch tượng phải có vị khí; khi vị khí mất hết, chỉ còn khí của riêng một tạng lộ trần ra, ấy là "chân tạng mạch hiện", báo hiệu bại vong. Từ mệnh đề ấy, thiên triển khai ra ba nhánh: nhánh thứ nhất luận hai mươi lăm dương mạch của bốn mùa năm tạng; nhánh thứ hai luận bệnh phát sinh ở từng kinh và đường truyền biến; nhánh thứ ba luận các mạch quyết đoán tử kỳ, kèm theo một số mạch chẩn còn dùng đến hôm nay như "âm bác dương biệt" chẩn thai nghén.

Cần nói ngay về giới hạn. Đây là một trong những thiên khó đọc bậc nhất của Tố Vấn: văn cực kỳ cô đọng, nhiều câu chỉ còn là khẩu quyết không đầu không cuối, lại có dấu vết sai sót, sót chữ trong quá trình truyền bản. Các nhà chú giải từ Vương Băng đời Đường đến Đan Ba Nguyên Giản đời Edo tranh biện kịch liệt mà nhiều chỗ vẫn chưa ngã ngũ. Người đọc hôm nay nên tiếp cận thiên này như một tập hợp các nguyên tắc chẩn mạch và một kho tư liệu lịch sử, chứ không phải một bản đồ tiên lượng đem ra áp dụng từng chữ.

释1. Tứ kinh, thập nhị tùng: mạch người ứng với thời tiết

Hoàng Đế mở lời hỏi: "Người có bốn kinh, mười hai tùng, nghĩa là gì?" Kỳ Bá đáp: bốn kinh ứng với bốn mùa, mười hai tùng ứng với mười hai tháng, mười hai tháng ứng với mười hai mạch.

Chữ "kinh" ở đây được Vương Băng giảng là kinh mạch — tức mạch tượng thường quy của bốn mùa: xuân huyền, hạ câu (hồng), thu mao (phù), đông thạch (trầm). Chữ "tùng" (纵) nghĩa gốc là dọc, đối với hoành là ngang: kinh mạch chạy dọc, lạc mạch chạy ngang; vậy "mười hai tùng" chính là mười hai kinh mạch chạy dọc thân người. Ngô Côn lại hiểu "tứ kinh" là bốn tạng can-tâm-phế-thận (không kể tỳ vì thổ ký vượng khắp bốn mùa), và "thập nhị tùng" là mười hai địa chi. Cách hiểu của Ngô Côn có lý thú riêng nhưng khó đứng vững, vì chính văn nói rõ "người có mười hai tùng" — cái mà thân người có thì phải là kinh mạch, không thể là địa chi.

Điểm cần giữ lấy là tinh thần: mạch người không phải một hiện tượng biệt lập, mà là tiếng vang của tiết khí trong thân. Bốn mùa đổi thì mạch đổi; mười hai tháng chuyển thì khí của mười hai kinh cũng thịnh suy theo. Đây là nền tảng để về sau nói "xuân đắc thu mạch" là nghịch.

释2. Hai mươi lăm dương và cái gốc vị khí

Tiếp đó: "Mạch có âm dương; biết dương thì biết âm, biết âm thì biết dương. Phàm dương có năm, năm lần năm thành hai mươi lăm dương."

"Dương có năm" là dương khí của năm tạng biểu hiện thành năm loại mạch tượng ứng năm mùa. Cao Sĩ Tông giảng một cách sáng rõ: mùa xuân, mạch của cả can, tâm, tỳ, phế, thận đều mang chút huyền mà vẫn có vị khí; mùa hạ đều mang chút câu; trưởng hạ đều hơi hoãn; mùa thu đều hơi mao; mùa đông đều hơi thạch. Năm tạng nhân với năm mùa thành hai mươi lăm thứ mạch dương — nghĩa là hai mươi lăm dạng mạch bình thường, đều lấy vị khí làm cốt.

Rồi đến câu định nghĩa trụ cột: 所谓阴者，真脏也，见则为败，败必死也；所谓阳者，胃脘之阳也 — "Cái gọi là âm, ấy là chân tạng; hiện ra tức là bại, bại tất chết. Cái gọi là dương, ấy là dương khí của vị quản." Trương Giới Tân giảng: "âm" ở đây nghĩa là không có dương, mà không có dương tức không có vị khí của kinh dương minh; khi ấy chỉ còn mạch của riêng tạng lộ ra — chỉ huyền mà không mềm, chỉ câu mà không hòa — ấy là chân tạng mạch. Vương Băng mô tả rất sinh động: mạch can đến thì căng như lướt trên lưỡi dao, như bấm dây đàn; mạch tâm đến thì rắn mà liên tiếp như sờ hạt bo bo; mạch phế to mà rỗng như lông chạm da; mạch thận đập rồi đứt, lắc cắc như ngón tay búng hòn đá; mạch tỳ khi dồn khi thưa.

Về chữ vị quản chi dương, Vương Băng giải là khí ở nhân nghênh. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) bác thẳng: hiểu như thế là sai. Mori khảo rằng 脘 (quản) mới là chữ đúng, chỉ thượng quản – trung quản – hạ quản của dạ dày, tức nói về vị khí. Cách hiểu của Trương Chí Thông — "dương ấy là dương khí do vị quản sinh ra" — hợp lý hơn cả và cũng thuận với toàn bộ mạch pháp Nội Kinh.

释3. Biệt ở dương biết bệnh sở, biệt ở âm biết tử sinh

别于阳者，知病处也；别于阴者，知死生之期 — "Phân biệt ở dương thì biết chỗ bệnh; phân biệt ở âm thì biết kỳ hạn sống chết." Kèm theo một câu chú: "Tam dương tại đầu, tam âm tại thủ, gọi đó là một."

Vương Băng hiểu "đầu" là nhân nghênh (hai bên kết hầu), "thủ" là khí khẩu (thốn khẩu ở cổ tay); hai nơi ứng nhau, nếu mạch hai bên lớn nhỏ tương xứng như một sợi dây kéo đều thì là người khỏe — cho nên nói "gọi đó là một". Trương Giới Tân bổ sung một lớp lý: khí của tam dương lấy vị khí dương minh làm nguồn, mà mạch dương minh hiện ở nhân nghênh; khí của tam âm lấy thái âm tỳ làm nguồn, mà thiên Ngũ tạng biệt luận đã nói "khí khẩu thuộc thái âm" — cho nên nói tam âm tại thủ.

Một dị bản sau đó chép "biệt ở dương thì biết bệnh kỵ thời (thời kỳ nguy kịch của bệnh)". Du Việt khảo rằng chữ kỵ là chép nhầm của chữ khởi (起), vì thiên 19 Ngọc cơ chân tạng luận có câu song hành: "biệt ở dương thì biết nơi bệnh khởi phát". Đây là một ví dụ điển hình cho thấy thiên này có những vết chồng lấp và sai chữ, nên đọc có đối chiếu.

释4. Bốn cặp phân biệt âm dương của mạch

Kế đó là lời răn nổi tiếng: 谨熟阴阳，无与众谋 — "Hãy cẩn thận mà thuộc nhuần âm dương, chớ bàn mưu theo lối đám đông." Vương Băng giảng: khi đã xét kỹ khí tượng, thông thạo âm dương thì mọi nghi ngờ sống chết tự nó tan, cứ theo đường ngay mà đi, cần gì phải hùa theo dư luận.

Ngay sau đó là bốn cặp đối rất thực dụng cho tay chẩn mạch: khứ giả vi âm, chí giả vi dương (đi là âm, đến là dương); tĩnh giả vi âm, động giả vi dương (yên là âm, động là dương); trì giả vi âm, sác giả vi dương (chậm là âm, nhanh là dương). Đây là bốn tiêu chí cụ thể để quy loại mọi mạch tượng về hai cực, và đến nay vẫn là xương sống của mạch học: trầm–phù, tĩnh–động, trì–sác.

释5. Năm mạch tượng định theo phép "cổ"

Trước khi vào chân tạng mạch, kinh văn nêu năm định nghĩa mạch tượng dựa trên chữ cổ (鼓) — nghĩa là đập, dội vào tay người bắt mạch:

Mệnh đề	Mạch tượng	Thuộc
Cổ nhất dương	câu — như lưỡi câu	tâm, mùa hạ
Cổ nhất âm	mao — như sợi lông	phế, mùa thu
Cổ dương thắng cấp	huyền — như dây đàn	can
Cổ dương chí nhi tuyệt	thạch — như hòn đá	thận
Âm dương tương quá	lưu — như dòng nước chảy	không bên nào thắng

Dương Thượng Thiện giải chuỗi này theo cách rất mạch lạc: khi kim khí đến mà đập lên mộc thì mạch thành mao; khi kim khí lấn vào trong mà dương của mộc vẫn còn thắng thì bên trong hóa căng, mạch thành huyền; khi dương khí đến mà thỉnh thoảng như đứt quãng thì mạch thành thạch, thuộc thận. Còn khi khí âm và khí dương vượt qua nhau mà không bên nào thắng nổi bên nào, thì mạch trôi như nước chảy — đó là lưu. Bản Thái Tố chép chữ khác, nghĩa là "như viên đạn".

Bốn mạch đầu chính là tứ kinh ứng bốn mùa mà mục 1 đã nêu; cái mới ở đây là mạch thứ năm — trạng thái giằng co cân bằng giữa âm và dương, không quy về mùa nào.

释6. Âm tranh ở trong, dương nhiễu ở ngoài

Tiếp đó là một trong những đoạn bệnh cơ được dẫn nhiều nhất của thiên:

Âm tranh ở trong, dương nhiễu ở ngoài; phách hãn không giữ lại được, tứ chi quyết nghịch nổi lên. Nổi lên thì hun đốt phế, khiến người suyễn mà kêu thành tiếng.

Chuỗi này mô tả một diễn tiến bốn bước rất cụ thể: âm dương đánh nhau trong ngoài → mồ hôi không giữ được → tay chân lạnh ngược lên → khí nghịch xông vào phế → thở gấp có tiếng. Chữ phách hãn chỉ mồ hôi tự ra không kìm được, vì phách thuộc phế mà phế chủ bì mao.

Đoạn này kèm một câu ngắn về gốc điều hòa của phần âm:

Cái mà âm sinh ra, gốc điều hòa của nó là ngũ vị.

Nghĩa là muốn giữ phần âm thì phải giữ ở đường ăn uống — một lời nhắc nối thẳng với thiên 5, nơi vị thuộc âm và nuôi hình thể.

Rồi tới mệnh đề về cương và nhu:

Cương gặp cương thì dương khí vỡ tan, âm khí liền tiêu vong. Nếu mạch nhão đục thì cương nhu bất hòa, kinh khí liền tuyệt.

Vương Băng giải vế đầu bằng một hình ảnh sắc: dương đã thịnh lại chồng thêm dương thì thịnh mà không thể tồn tại lâu, nên tự tan; dương đã hủy thì âm không thể đứng một mình, nên cũng tiêu theo. Ông gọi đó là "cầu hơn mà chuốc bại". Nói cách khác, cực đoan một chiều thì hủy cả hai chiều — cùng một lẽ với "trùng dương tất âm" ở thiên 5.

释7. Chân tạng mạch hiện và kỳ hạn

Thiên liệt kê: mạch can đến mà huyền tuyệt (mảnh như sợi tơ treo, sắp đứt) thì mười tám ngày chết; mạch tâm như thế thì chín ngày; mạch phế mười hai ngày; mạch thận bảy ngày; mạch tỳ bốn ngày.

Về con số, Vương Băng giải theo sinh thành số của ngũ hành và dẫn thiên 18 để nói tạng nào chết vào ngày can chi nào — can chết ngày canh tân (kim khắc mộc), tâm chết ngày nhâm quý (thủy khắc hỏa)… Đan Ba Nguyên Giản chỉ ra ngay chỗ hở: cách giải ấy không lý giải được vì sao riêng tỳ lại dùng sinh số. Có chú gia đời sau còn đề nghị hiểu chữ tuyệt không phải là hình trạng mạch mà là cách tuyệt — khí của một tạng tách rời khỏi bốn tạng kia, trơ trọi hiện ra.

Người đọc hôm nay nên tiếp nhận đoạn này ở tầng nguyên lý: mất vị khí thì nguy; còn những con số ngày tháng thì hiểu như một hệ thống suy lý số thuật của người xưa, có giá trị tư liệu hơn là giá trị tiên lượng.

释8. Bệnh phát ở các kinh và đường truyền biến

Phần này liệt kê bệnh chứng theo ba âm ba dương, mỗi mục đều nêu cả bệnh phát lẫn bệnh truyền, cho thấy tư duy động về diễn tiến bệnh.

Nhị dương (dương minh vị – đại trường): "Bệnh của nhị dương phát ở tâm tỳ, có chỗ không ẩn khúc được, nữ tử không có kinh nguyệt; truyền thành phong tiêu, truyền thành tức bôn thì chết, không chữa được." Đây là đoạn gây tranh luận nhiều nhất trong thiên. Hai chữ ẩn khúc có tới bốn cách hiểu chính: chỉ bộ phận sinh dục (Trương Giới Tân), chỉ việc phòng sự, chỉ dục vọng bị dồn nén, và chỉ việc đại tiểu tiện (Dương Thượng Thiện, được Đan Ba tán thành). Ngoài ra bản Thái Tố chép "phát tâm tý" thay vì "phát tâm tỳ", cũng có lý riêng. Dù theo cách nào, mạch nghĩa lâm sàng vẫn rõ: vị là bể của thủy cốc, nguồn của khí huyết; vị bệnh lâu thì tâm mất huyết dưỡng, tỳ mất vận hóa, dưới thì bế tắc đại tiểu tiện hoặc suy sinh dục, nữ thì bế kinh; truyền tiếp thì hình thể gầy mòn như cây gặp gió (phong tiêu), rồi khí nghịch lên phế mà suyễn gấp (tức bôn) — đến đó là ba tạng hai phủ cùng bại.

Tam dương (thái dương): phát ra hàn nhiệt, dưới thì ung thũng, lại thành nuy quyết, đau bắp chân; truyền thành sách trạch (da khô mất tân dịch), truyền thành đồi sán (sa sưng bìu dái). Ngô Côn giảng theo lộ trình kinh mạch: kinh tiểu trường lên đầu nên bệnh ở trên là hàn nhiệt; kinh bàng quang xuống lưng đùi khoeo bắp chân nên bệnh ở dưới là ung thũng, đau bắp chân.

Nhất dương (thiếu dương – đởm, tam tiêu): thiểu khí, hay ho, hay tiết tả; truyền thành tâm xiết (tim giật rung như bị kéo), truyền thành cách (cách tắc, ăn vào nghẹn hoặc đại tiểu tiện bất thông).

Rồi đến các chứng hợp bệnh: nhị dương nhất âm cùng phát thì kinh hãi, đau lưng, hay ợ, hay ngáp, gọi là phong quyết; nhị âm nhất dương cùng phát thì hay trướng, tim đầy, hay thở dài; tam âm tam dương cùng phát thì bán thân bất toại, nuy dịch, tứ chi không nhấc lên nổi.

释9. Sinh dương, tử âm và các chứng khí kết

Thiên nêu nguyên tắc truyền biến theo ngũ hành: bệnh từ can truyền sang tâm là sinh dương; từ tâm truyền sang phế là tử âm; từ phế truyền sang thận là trùng âm; từ thận truyền sang tỳ là tịch âm, chết không chữa. Đây là ứng dụng trực tiếp của sinh khắc ngũ hành vào tiên lượng — cùng một mạch tư tưởng với thiên 19.

Ở đây cần đọc cho đúng một chỗ dễ hiểu lầm. Tên gọi sinh dương nghe như điềm lành, nhưng kinh văn nói rõ cả hai đều là chứng chết, chỉ khác nhau ở kỳ hạn:

Bệnh thuộc loại tử âm thì không quá ba ngày là chết. Bệnh thuộc loại sinh dương thì không quá bốn ngày là chết.

Nghĩa là "sinh dương" chỉ được thêm một ngày so với "tử âm", chứ không phải là còn cơ hội sống. Chữ "sinh" ở đây nói về chiều truyền theo quan hệ tương sinh — mộc sinh hỏa — chứ không nói về tiên lượng. Các nhà chú giải đều nhấn mạnh điểm này, và một bản cổ còn chép khác đi thành "bốn ngày thì sống lại", cho thấy chính người xưa cũng từng vấp phải chỗ dễ nhầm ấy.

Tiếp theo là loạt mệnh đề về kết: "Kết ở dương thì sưng tứ chi; kết ở âm thì đi ngoài ra máu một thăng, kết lần nữa hai thăng, ba lần thì ba thăng. Âm dương cùng kết lệch nhau, nhiều âm ít dương gọi là thạch thủy, bụng dưới sưng. Nhị dương kết gọi là tiêu (tiêu khát); tam dương kết gọi là cách; tam âm kết gọi là thủy; nhất âm nhất dương kết gọi là hầu tý." Những cặp "kết ở đâu — thành chứng gì" này về sau trở thành công thức được dẫn lại rất nhiều trong sách bệnh học, đặc biệt là nhị dương kết vị chi tiêu — một trong những căn cứ kinh điển để quy chứng tiêu khát về vị nhiệt.

释10. Mạch âm dương và quyết đoán sinh tử

Đoạn cuối là những khẩu quyết mạch chẩn nổi tiếng:

• 阴搏阳别，谓之有子 — mạch âm (bộ xích, hoặc mạch thiếu âm) đập mạnh chạm tay, rõ rệt khác hẳn mạch dương ở bộ thốn, mà đập lại hoạt lợi điều hòa: ấy là có thai. Trương Giới Tân giảng: tâm chủ huyết, thận chủ bào cung, cả hai đều chủ việc thai nghén; mạch tuy mạnh như tà khí mà thực chất hòa hoạt, nên là dương hiện trong âm, chứ không phải bệnh.
• 阳加于阴谓之汗 — dương gia lên âm thì thành mồ hôi. Dương khí bốc lên bức vào phần âm, hun mà thành hãn.
• 阴虚阳搏谓之崩 — âm hư mà dương đập mạnh thì thành băng, tức huyết hạ ào ạt. Lý Đông Viên về sau dùng câu này giải thích băng huyết ở phụ nữ: thận thủy hư không chế được tướng hỏa ở bào lạc, huyết được hỏa thúc mà đổ xuống.
• "Âm dương hư, trường tích tử": âm dương đều hư, đi lỵ ra mủ máu thì chết.

Cuối cùng là bảng tử kỳ theo mạch "câu bác" (các kinh cùng đập mạnh mà không có vị khí): tam âm cùng đập thì hai mươi ngày, chết vào nửa đêm; nhị âm cùng đập thì mười ba ngày, chết lúc chiều tối; nhất âm cùng đập thì mười ngày; tam dương cùng đập mà trống dội thì ba ngày; tam âm tam dương cùng đập, tim bụng đầy trướng, không ẩn khúc được thì năm ngày; nhị dương cùng đập, bệnh là ôn, chết không quá mười ngày. Giá trị thực của bảng này không nằm ở con số, mà ở nguyên tắc: mạch chỉ còn khí tạng trơ trọi, đập mạnh mà vô vị khí, là dấu hiệu nguy kịch; âm thịnh thì chết về đêm, dương cấp thì chết nhanh.

• 所谓阴者，真脏也，见则为败，败必死也 · Sở vị âm giả, chân tạng dã, kiến tắc vi bại, bại tất tử dã · Cái gọi là âm, ấy là chân tạng; hiện ra tức là bại, bại tất chết. → Mạch mất vị khí, khí một tạng lộ trần, là điềm tạng khí đã tuyệt.
• 所谓阳者，胃脘之阳也 · Sở vị dương giả, vị quản chi dương dã · Cái gọi là dương, ấy là dương khí của vị quản. → Câu định nghĩa nền móng: mọi mạch bình đều phải có vị khí.
• 别于阳者，知病处也；别于阴者，知死生之期 · Biệt ư dương giả, tri bệnh xứ dã; biệt ư âm giả, tri tử sinh chi kỳ · Phân biệt ở dương thì biết nơi bệnh; phân biệt ở âm thì biết kỳ hạn sống chết. → Xét dương để định vị bệnh, xét âm để lường căn bản còn hay mất.
• 谨熟阴阳，无与众谋 · Cẩn thục âm dương, vô dữ chúng mưu · Thuộc nhuần âm dương một cách cẩn trọng, chớ bàn mưu theo lối đám đông. → Y đạo cốt ở kiến giải vững, không hùa theo thói quen chung.
• 去者为阴，至者为阳；静者为阴，动者为阳；迟者为阴，数者为阳 · Khứ giả vi âm, chí giả vi dương; tĩnh giả vi âm, động giả vi dương; trì giả vi âm, sác giả vi dương · Đi là âm, đến là dương; yên là âm, động là dương; chậm là âm, nhanh là dương. → Ba cặp tiêu chí gọn nhất để quy loại mạch tượng.
• 二阳之病发心脾，有不得隐曲，女子不月 · Nhị dương chi bệnh phát tâm tỳ, hữu bất đắc ẩn khúc, nữ tử bất nguyệt · Bệnh của nhị dương phát ở tâm tỳ, có chỗ không "ẩn khúc" được, nữ giới mất kinh. → Vị khí hư tổn lâu ngày dẫn tới huyết khô, kinh bế — căn cứ kinh điển của phép bổ tỳ vị điều kinh.
• 阴搏阳别，谓之有子 · Âm bác dương biệt, vị chi hữu tử · Mạch âm đập mạnh, tách bạch với mạch dương, ấy là có thai. → Một trong những ghi chép sớm nhất về mạch thai trong y học phương Đông.
• 阳加于阴谓之汗；阴虚阳搏谓之崩 · Dương gia ư âm vị chi hãn; âm hư dương bác vị chi băng · Dương gia lên âm thì thành mồ hôi; âm hư mà dương đập mạnh thì thành băng huyết. → Hai công thức bệnh cơ cực gọn, đến nay vẫn được dẫn trong bệnh học hãn chứng và huyết chứng.
• 阴争于内，阳扰于外，魄汗未藏，四逆而起，起则熏肺，使人喘鸣 · Âm tranh ư nội, dương nhiễu ư ngoại, phách hãn vị tàng, tứ nghịch nhi khởi, khởi tắc huân phế, sử nhân suyễn minh · Âm tranh ở trong, dương nhiễu ở ngoài, mồ hôi không giữ được, tứ chi quyết nghịch nổi lên; nổi lên thì hun đốt phế, khiến người thở gấp có tiếng. → Chuỗi bệnh cơ bốn bước, một trong những đoạn được dẫn nhiều nhất của thiên.
• 刚与刚，阳气破散，阴气乃消亡 · Cương dữ cương, dương khí phá tán, âm khí nãi tiêu vong · Cương gặp cương thì dương khí vỡ tan, âm khí liền tiêu vong. → Nguyên tắc cương nhu tương tế: cực đoan một chiều thì hủy cả hai chiều.
• 死阴之属，不过三日而死；生阳之属，不过四日而死 · Tử âm chi thuộc, bất quá tam nhật nhi tử; sinh dương chi thuộc, bất quá tứ nhật nhi tử · Bệnh thuộc tử âm không quá ba ngày thì chết, thuộc sinh dương không quá bốn ngày thì chết. → Nhắc rằng "sinh dương" nói về chiều truyền theo tương sinh, không phải về cơ hội sống.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Tứ kinh	四经	Bốn mạch tượng thường quy của bốn mùa: huyền, câu (hồng), mao (phù), thạch (trầm)
Thập nhị tùng	十二从	Mười hai kinh mạch chạy dọc thân người, ứng với mười hai tháng
Chân tạng mạch	真脏脉	Mạch chỉ còn khí riêng của một tạng, hoàn toàn không có vị khí; dấu hiệu nguy vong
Vị quản chi dương	胃脘之阳	Dương khí do trung tiêu vị sinh ra, biểu hiện thành vị khí trong mạch
Nhị thập ngũ dương	二十五阳	Hai mươi lăm dạng mạch bình, do năm tạng phối năm mùa mà thành
Nhân nghênh · khí khẩu	人迎 · 气口	Hai vị trí chẩn mạch: hai bên cổ (ứng tam dương) và thốn khẩu cổ tay (ứng tam âm)
Ẩn khúc	隐曲	Việc kín đáo: tùy chú gia mà hiểu là đại tiểu tiện, phòng sự hoặc bộ phận sinh dục
Phong tiêu	风消	Chứng hình thể khô gầy tiêu mòn, như cây bị gió táp
Tức bôn	息贲	Khí nghịch lên phế, thở gấp dồn dập
Đồi sán	㿗疝	Bìu dái sa sưng, không đau không ngứa mà to
Kết dương · kết âm	结阳 · 结阴	Khí uất kết ở phần dương thì sưng tứ chi; kết ở phần âm thì tiện huyết
Băng	崩	Huyết hạ ào ạt không cầm, thường chỉ băng huyết ở phụ nữ

Vương Băng là người đặt nền cho việc đọc thiên này, song cũng để lại chỗ để người sau tranh biện. Ông giải "tứ kinh" là mạch bốn mùa, "tùng" là thuận, và đặc biệt quy "vị quản chi dương" về khí ở nhân nghênh, "tam dương tại đầu" là nhân nghênh, "tam âm tại thủ" là khí khẩu. Cách giải sau cùng này giúp nối thiên 7 với phép chẩn đối chiếu nhân nghênh – khí khẩu vốn thịnh hành trong Linh Khu. Nhưng Đan Ba Nguyên Giản phê thẳng: lấy nhân nghênh giải "vị quản chi dương" là sai; Mori khảo tự dạng chữ quản để chứng minh đoạn ấy nói về dạ dày, tức nói về vị khí, chứ không phải một vị trí chẩn mạch.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đóng góp hai điều then chốt. Thứ nhất, ông định nghĩa gọn: "âm nghĩa là không có dương; không có dương tức không có vị khí dương minh" — một câu làm sáng toàn bộ học thuyết chân tạng mạch. Thứ hai, ông dẫn thiên 11 Ngũ tạng biệt luận ("khí khẩu thuộc thái âm") để luận chứng vì sao "tam âm tại thủ", cho thấy lối đọc Nội Kinh bằng cách lấy thiên này soi thiên kia. Cao Sĩ Tông thì giảng "hai mươi lăm dương" một cách khả dụng nhất: mỗi mùa, mạch của cả năm tạng đều mang sắc thái của mùa ấy mà vẫn hàm vị khí.

Mã Thời nhấn vào tính thực dụng: xét ở kinh dương để biết có bệnh hay không và bệnh phát ở đâu. Ngô Côn giỏi lấy lộ trình kinh mạch giải chứng hậu — đoạn "tam dương vi bệnh" của ông là mẫu mực. Trương Chí Thông thiên về khí hóa, giải "dương" là dương khí do vị quản sinh ra, và giải "âm bác dương biệt" theo bộ vị xích – thốn. Dương Thượng Thiện trong Thái Tố giữ một bản văn cổ hơn: chương 3 Âm dương tạp thuyết chép "tùng" là "thuận", không có chữ cấp sau "huyền tuyệt", và chép "nhị dương chi bệnh phát tâm tý" — những dị văn ấy được giới hiệu khám hiện đại xem là đáng tin, vì Thái Tố gần nguyên bản hơn bản Vương Băng.

Về mặt văn bản học, phần chú của Unschuld cho thấy rõ thiên này là một tầng lớp chồng chất: Du Việt hiệu chính chữ kỵ thành khởi dựa vào câu song hành ở thiên 19; các nhà khảo cứu chỉ ra chữ cấp trong "huyền tuyệt cấp" là chữ thừa lẫn vào từ thiên 19; câu "nhất âm câu bác, thập nhật tử" ở Thái Tố có thêm hai chữ chỉ thời khắc trong ngày, vốn có thể đã bị rơi mất. Riêng chữ ẩn khúc, có công trình đã điểm lại toàn bộ lịch sử chú giải qua các thế kỷ mà vẫn phải chấp nhận bốn cách hiểu song song. Đó là bài học về thái độ đọc kinh: hiểu được cái lý chung quan trọng hơn là cưỡng ép một nghĩa duy nhất cho từng chữ.

• Giữ vị khí là giữ gốc. Bài học lớn nhất của thiên là "có vị khí thì sống". Ăn uống đúng giờ, ấm nóng, vừa đủ, nhai kỹ; tránh ăn khuya, ăn quá lạnh, uống rượu thường xuyên — đó là dưỡng cái "dương của vị quản" mà thiên coi là nền của mọi mạch bình.
• Sống thuận bốn mùa. "Bốn kinh ứng bốn mùa": xuân hạ nên ngủ muộn dậy sớm, vận động cho khí phát tán; thu đông nên thu liễm, ngủ sớm, tránh phơi mình trong gió lạnh. Cơ thể khỏe là cơ thể biết đổi nhịp theo mùa.
• Chú ý trục tâm – tỳ – kinh nguyệt. Câu "nhị dương chi bệnh phát tâm tỳ… nữ tử bất nguyệt" nhắc rằng rối loạn tiêu hóa kéo dài, ăn uống thất thường, lo nghĩ quá độ có thể ảnh hưởng đến kinh nguyệt. Khi kinh nguyệt thất thường kéo dài, nên xem lại cả chế độ ăn, giấc ngủ và tâm trạng — đồng thời đi khám để loại trừ nguyên nhân thực thể.
• Nhận ra cái "truyền". Thiên nhấn mạnh mỗi bệnh đều có đường truyền biến. Trong đời sống, nghĩa là đừng để những biểu hiện nhỏ kéo dài: ho dai, đầy trướng, tiêu lỏng thường xuyên, sút cân không rõ lý do — nên tìm thầy thuốc sớm, đừng đợi đến khi chứng đã chuyển.
• Đọc các con số tử kỳ như tư liệu lịch sử. Những "mười tám ngày", "chín ngày" phản ánh hệ suy lý sinh thành số của người xưa; tuyệt đối không dùng để tự tiên lượng hay gieo sợ hãi cho người bệnh.
• Tinh thần "cẩn thục âm dương, vô dữ chúng mưu". Trong việc chăm sóc sức khỏe, nên dựa vào hiểu biết có căn cứ và lời thầy thuốc, thay vì chạy theo phương thuốc truyền miệng đang thịnh hành.

• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận: dựng khung âm dương – ngũ hành của trời đất và thân người; thiên 7 là bước ứng dụng khung ấy vào mạch chẩn.
• Thiên 6 · Âm dương ly hợp luận: định danh ba âm ba dương của kinh mạch; thiên 7 mượn chính hệ danh ấy (nhất dương, nhị dương, tam dương…) để phân loại bệnh phát và bệnh truyền.
• Thiên 11 · Ngũ tạng biệt luận: câu "khí khẩu thuộc thái âm" là căn cứ Trương Giới Tân dùng để giải "tam âm tại thủ".
• Thiên 18 · Bình nhân khí tượng luận: bàn kỹ về mạch bình có vị khí và mạch vô vị khí; là chú giải sinh động nhất cho mệnh đề "vị quản chi dương" của thiên 7.
• Thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận: khai triển đầy đủ hình trạng chân tạng mạch của năm tạng cùng đường truyền biến theo ngũ hành; có nhiều câu song hành với thiên 7, là chỗ dựa để hiệu khám văn bản thiên này.