Bộ y thư lớn nhất đời Minh, gom trọn một đời hành nghề và tranh biện của Trương Cảnh Nhạc: từ tổng luận âm dương, mạch pháp, thương hàn, hơn bảy mươi môn tạp chứng, cho tới phụ khoa, nhi khoa, ngoại khoa và hai kho phương thuốc xếp theo tám trận.
Cảnh Nhạc Toàn Thư (景岳全書) là bộ y thư đồ sộ nhất của Trương Giới Tân, và cũng là một trong vài bộ toàn thư có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử y học phương Đông. Sách gồm sáu mươi bốn quyển, bao quát gần như trọn vẹn phạm vi hành nghề của một thầy thuốc thời ấy: lý luận cơ bản, mạch chẩn, thương hàn, nội khoa tạp chứng, phụ khoa, nhi khoa, đậu chẩn, ngoại khoa, dược học và phương tễ.
Khác với Nội Kinh là sách của nhiều tay qua nhiều đời, đây là công trình của một người, viết bằng giọng của một người, và đó là chỗ làm nên sức hút riêng. Người đọc gặp một tác giả có chính kiến rõ ràng, sẵn sàng gọi tên các bậc tiền bối để phản bác, và không ngại chép lại cả những ca bệnh của chính mình.
Bản thảo hoàn thành vào những năm cuối đời tác giả nhưng không được in ngay. Mãi tới năm 1700, cháu rể ông là Lỗ Siêu mới đem bản thảo ra, được Giả Đường đang làm quan ở Quảng Đông bỏ tiền khắc in. Bởi vậy đầu sách có bốn bài tựa, và trong đó bài tựa của họ Phạm còn kể rõ chuyện bản in ấy đắt tới mức giấy quý khắp năm đô, người tìm mua không dễ.
Trương Giới Tân (張介賓, 1563–1640), tự Hội Khanh (會卿), hiệu Cảnh Nhạc (景岳), lại có biệt hiệu Thông Nhất Tử (通一子), người huyện Sơn Âm, tức vùng Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang ngày nay. Cha ông là người biết thuốc, nên ông vỡ lòng y học từ trong nhà.
Thời trẻ ông không làm thuốc mà theo nghiệp binh, lên miền bắc tòng quân nhiều năm. Quãng đời ấy để lại dấu rất rõ trong sách: toàn bộ phần phương tễ được sắp theo phép bày trận, và trong bài tựa, người viết tựa đã nhận xét rằng ông lấy phép binh mà đặt tên sách thuốc. Sau khi rời quân ngũ, ông chuyên tâm làm thuốc và trở nên nổi tiếng khắp vùng.
Trước bộ toàn thư này, ông đã soạn Loại Kinh (類經, 1624) — công trình sắp xếp lại toàn bộ Nội Kinh theo chủ đề thay vì theo thứ tự thiên mục, kèm hai phần phụ là Loại Kinh đồ dực và Loại Kinh phụ dực. Chính vì đã đọc Nội Kinh kỹ tới mức tháo rời rồi lắp lại, nên khi viết Toàn Thư, mỗi môn bệnh ông đều mở đầu bằng mục Kinh nghĩa dẫn lời Nội Kinh làm nền.
Lập trường học thuật của ông hình thành từ sự phản ứng lại hai dòng lớn đương thời. Với Lưu Hoàn Tố chủ hàn lương và Chu Đan Khê chủ dương thường thừa, âm thường thiếu, ông bác lại bằng mệnh đề dương không hề thừa, chân âm mới thường thiếu. Từ đó ông trọng việc ôn bổ, ngại thuốc công phạt, và được đời sau xếp làm người tiêu biểu của phái ôn bổ.
Sáu mươi bốn quyển không đánh số suông mà được gom vào hai mươi bốn tập, mỗi tập mang một chữ. Đọc liền chữ đầu của cả hai mươi bốn tập theo thứ tự thì được một câu hoàn chỉnh — vừa là cách sắp xếp, vừa là lời phát biểu về chí hướng của người soạn sách.
Cách đặt tên này có chủ ý: nó buộc người đọc phải nhớ sách theo mạch ý chứ không theo con số, và nhắc rằng nghề thuốc với họ Trương không tách khỏi việc sáng lòng và thông lẽ trời người.
Lấy âm dương làm hai cương lĩnh, rồi biểu lý hàn nhiệt hư thực làm sáu biến. Khung ấy được thiên Lục biến biện dựng nên trong quyển một, và chính là hình thức sớm nhất của phép bát cương biện chứng mà Đông y ngày nay vẫn dùng.
Mệnh môn chứa chân âm chân dương, là gốc của thủy hỏa trong thân người. Từ đó ông lập ra cặp bài Tả Quy bổ chân âm và Hữu Quy bổ chân dương, hai bài thuốc còn dùng đến hôm nay.
Chu Đan Khê nói dương thường thừa mà âm thường thiếu; họ Trương bác lại rằng dương không hề thừa, chân âm mới thường thiếu. Quyển ba dành hẳn hai bài dài để biện với Hà Gian và Đan Khê, giọng văn thẳng thắn hiếm thấy trong y thư.
Một hỏi lạnh nóng, hai hỏi mồ hôi, ba hỏi đầu mình, bốn hỏi đại tiểu tiện… Mười câu hỏi ấy được đúc thành ca quyết dễ nhớ, trở thành bài học vỡ lòng về phép vấn chẩn cho mọi thầy thuốc đời sau.
Vốn xuất thân nhà binh, ông mượn phép bày trận mà chia thuốc thành tám trận: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân. Cả phương mới lẫn phương cổ đều xếp theo một khuôn, khiến kho thuốc thành một hệ thống tra cứu thống nhất.
Trọng dương khí, trọng chân âm, ngại thuốc hàn lương công phạt. Chủ trương ấy khiến ông thành người tiêu biểu nhất của phái ôn bổ đời Minh, đối trọng với phái hàn lương từ đời Kim Nguyên để lại.
Mục lục dưới đây dịch theo bản in trong thư viện, giữ nguyên số thứ tự bài của nguyên bản. Sách chia thành mười hai bộ phận; riêng phần Tạp Chứng Mô chiếm gần nửa bộ với hơn bảy mươi môn bệnh, nên ở đó liệt kê tới cấp môn, còn khuôn bài bên trong mỗi môn được nêu riêng một lần bên dưới.
Bảy mươi mốt môn bệnh trong phần Tạp Chứng Mô đều theo cùng một khuôn. Nắm khuôn này thì đọc môn nào cũng biết trước sẽ gặp gì và tìm nhanh được thứ mình cần.
Tập hợp các đoạn Nội Kinh bàn về chứng ấy, làm nền kinh điển.
Biện về bản chất và cách nhận diện chứng bệnh.
Phép chữa, thường chia nhiều điều theo từng tình huống.
Dẫn lời các y gia đời trước, có khi kèm phần biện bác.
Y án của chính tác giả, phần sinh động nhất của mỗi môn.
Danh mục bài thuốc đã dẫn trong phần luận.
Bài thuốc dự bị, ngoài những bài đã bàn.
Phần tổng luận, cũng là phần nổi tiếng nhất của cả bộ. Ba quyển này chứa hai đóng góp lớn nhất của họ Trương cho y học: khuôn biện chứng hai cương sáu biến — tiền thân của bát cương ngày nay — và học thuyết mệnh môn chân âm chân dương. Cuối quyển ba là loạt bài luận chiến, nơi ông bác lại Lưu Hà Gian và Chu Đan Khê bằng giọng thẳng thắn hiếm thấy trong y văn.
Tổng luận phần thượng: âm dương, biểu lý, hư thực, hàn nhiệt
Tổng luận phần trung: thần khí, quân hỏa tướng hỏa, tiên thiên hậu thiên
Tổng luận phần hạ: mệnh môn và các bài luận chiến
Ba quyển mạch học, sắp theo nguồn gốc chứ không theo mạch tượng: trước hết gom trọn lời bàn mạch trong Nội Kinh, rồi tới mạch nghĩa của chính tác giả, sau cùng mới tới Nan Kinh, Trương Trọng Cảnh, Hoạt Bá Nhân và các nhà khác. Cách sắp ấy nói rõ lập trường: mạch pháp phải trở về kinh điển trước khi bàn tới các phái sau.
Mạch nghĩa trong Nội Kinh
Mạch nghĩa của Thông Nhất Tử, tức chính tác giả
Mạch nghĩa của Nan Kinh và các y gia
Hai quyển bàn thương hàn, nhưng không theo lối chú giải từng điều của Trương Trọng Cảnh mà tổ chức lại theo chứng. Điểm đáng chú ý nhất là loạt bài bác bỏ định kiến đương thời, trong đó có bài bác thuyết thương hàn không được bổ, và ba bài chứng minh rằng bổ trung hay ôn trung cũng giải được biểu.
Tổng luận, sáu kinh, biểu lý hàn nhiệt và phép hãn thổ hạ
Các biến chứng của thương hàn và phép trị theo loại
Phần đồ sộ nhất, chiếm gần nửa bộ sách, bàn hơn bảy mươi môn bệnh nội khoa. Mỗi môn theo một khuôn cố định, mở bằng Kinh nghĩa và khép bằng danh mục bài thuốc, nên đọc một môn là nắm được cách đọc cả phần. Giá trị riêng nằm ở các mục Tân án, nơi tác giả chép lại y án của chính mình.
Mục lục Tạp Chứng Mô, bản gốc đã thất truyền (佚).
Các chứng phong, kèm phần biện về trúng phong xưa và nay
Chứng giống trúng phong mà không phải phong — luận điểm riêng của tác giả
Khí đi ngược, tay chân lạnh
Cảm phong nhẹ ở phần biểu
Chứng tê đau do phong, kèm chứng lịch tiết phong thống
Các chứng ra mồ hôi bất thường
Chứng co cứng, uốn ván
Bệnh dịch, gồm sáu yếu quyết trị pháp và phép tránh dịch
Bệnh sốt rét, gồm phép cắt cơn và phân biệt các thể
Bệnh chướng vùng Lĩnh Nam, dẫn nhiều thuyết của các nhà
Các chứng lạnh, nóng và lạnh nóng qua lại
Chứng cảm nắng, kèm bàn về bài Hương nhu ẩm
Chứng hỏa, gồm hư hỏa và hỏa của năm chí
Chứng hư tổn — môn trọng yếu nhất trong toàn phần
Nội thương do lao nhọc
Chứng trên nôn dưới bí, ngăn cách không thông
Bệnh do ăn uống, kèm bàn ba bài thuốc tỳ vị
Bàn tỳ vị và phê bình Tỳ Vị Luận của Lý Đông Viên
Chứng chóng mặt hoa mắt
Hồi hộp, kinh sợ
Chứng mất ngủ
Ba chứng tiêu khát
Ho, chia rõ ngoại cảm và nội thương
Khó thở, chia hư suyễn và thực suyễn
Nấc cụt, kèm phần nấc trong thương hàn
Chứng uất, gồm ngũ uất của Nội Kinh và ba uất do tình chí
Nôn mửa, chia hư và thực
Thổ tả cấp
Buồn nôn và ợ hơi
Ợ chua, nuốt chua
Ăn vào lại nôn ra
Nuốt nghẹn, thức ăn không xuống
Cồn cào bứt rứt vùng dạ dày
Phù và trướng, chia khí phận và thủy phận
Khối tích tụ trong bụng
Đầy tức mà không đau
Tiêu chảy
Bệnh lỵ, bàn rất kỹ về hư thực hàn nhiệt
Đau vùng tim và bụng
Đau mạng sườn
Đau lưng
Đau đầu
Bệnh ở mặt
Bệnh miệng lưỡi
Bệnh mắt, riêng phần Kinh nghĩa gom ba mươi mốt điều
Bệnh tai
Bệnh mũi
Mất tiếng, khản tiếng
Bệnh họng, kèm ba y án riêng
Bệnh răng
Chứng di tinh
Tiểu buốt, tiểu đục
Đái dầm, không cầm được tiểu
Các chứng xuất huyết: thổ, khái, nục, tiện, niệu huyết
Đàm và ẩm, kèm bài ký về phép thổ của thân phụ tác giả
Chứng thấp
Bệnh vàng da
Bệnh tê phù chân
Chứng teo yếu, liệt
Chứng liệt dương
Chứng sán, kèm phép cứu và phép chườm
Sa trực tràng
Các bệnh tâm thần
Bí tiểu
Táo bón, kèm hai y án dương kết và âm kết
Bệnh giả vờ — một môn hiếm thấy trong y thư
Bệnh phong hủi
Các loại ký sinh trùng
Các loại ngộ độc, kèm phần trùng độc
Các chứng thuộc khí
Bàn về dấu hiệu sống chết
Chuyên khoa phụ nữ, chia chín loại từ kinh nguyệt, thai nghén, sinh nở tới sau sinh, đới hạ, bệnh vú, hiếm muộn, trưng hà và bệnh tiền âm. Phần Tử tự loại bàn chuyện cầu con, mở đầu bằng bài Nghi lân sách nổi tiếng.
Tổng luận chín chứng của phụ nữ
Các bệnh kinh nguyệt
Thai nghén và an thai
Sinh nở và các ca khó
Bệnh sau sinh, mở đầu bằng nguyên tắc đại bổ khí huyết
Khí hư, bạch trọc
Bệnh vú
Cầu con nối dõi
Khối u trong bụng phụ nữ
Bệnh bộ phận sinh dục ngoài
Khoa nhi. Mục lục bản in chỉ ghi bài Tổng luận cho quyển thượng, không liệt kê các bài từ số hai tới hai mươi lăm; quyển hạ thì liệt đủ từ bài hai mươi sáu trở đi. Đây là một khiếm khuyết của mục lục bản này, không phải nội dung sách bị thiếu.
Mục lục bản in chỉ ghi bài Tổng luận; các bài số 2–25 không được liệt kê.
Tổng luận khoa nhi
Các chứng thường gặp ở trẻ nhỏ
Bốn quyển chuyên về đậu mùa và sởi — hai bệnh gây tử vong hàng đầu ở trẻ em thời ấy. Đáng chú ý là cách chia tiến trình bệnh đậu thành sáu chặng ba ngày một, mỗi chặng có phép nhận lành dữ và phép chữa riêng, cho thấy trình độ quan sát theo dõi diễn tiến rất cao.
Trọn phần bệnh sởi
Nhận biết và tiên lượng bệnh đậu theo từng chặng
Phép chữa theo từng chặng ba ngày
Các biến chứng của bệnh đậu
Khoa ngoại. Quyển thượng bàn nguyên tắc chung — biện thiện ác thuận nghịch, hư thực, nông sâu, phép dùng kim và phép cứu; quyển hạ liệt gần bốn mươi bệnh cụ thể từ phát bối, não thư cho tới trĩ lậu và chấn thương. Chữ kiềm trong nhan đề nghĩa là cái chìa khóa mở.
Nguyên tắc chung của khoa ngoại
Các bệnh ngoại khoa cụ thể
Phần dược học, chọn lọc khoảng ba trăm vị thường dùng và sắp theo bộ loại. Khác với các bộ bản thảo đồ sộ cùng thời, đây là sách dùng chứ không phải sách tra: mỗi vị được bàn theo khí vị, công dụng và cách phối, gắn thẳng với các bài thuốc trong hai phần Bát Trận phía sau.
Cỏ thuốc mọc trên núi
Cỏ thuốc nơi đất ẩm thấp
Cỏ thuốc có hương thơm
Cỏ thuốc thân leo
Cỏ thuốc có độc
Cỏ thuốc mọc dưới nước và trên đá
Tre và các loại cây gỗ
Các loại ngũ cốc
Các loại quả
Các loại rau
Kim loại và khoáng thạch
Chim và thú
Côn trùng và cá
Các vị lấy từ người
Phần sáng tạo riêng của tác giả và cũng là phần ảnh hưởng nhất tới đời sau. Vốn xuất thân nhà binh, ông mượn phép bày trận mà chia phương thuốc thành tám trận: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân. Các bài Tả Quy, Hữu Quy, Đại Bổ Nguyên Tiễn, Ngọc Nữ Tiễn, Tế Xuyên Tiễn đều nằm ở đây và đến nay vẫn dùng.
Lời dẫn nêu nguyên lý của tám trận
Trận bổ — bồi đắp chính khí
Trận hòa — điều hòa
Trận công — đánh tà
Trận tán — phát tán biểu tà
Trận hàn — thanh nhiệt
Trận nhiệt — ôn ấm
Trận cố — giữ lại, cầm lại
Trận nhân — tùy bệnh mà lập
Đem cùng khuôn tám trận mà sắp xếp lại kho phương thuốc cổ, gồm hơn một nghìn năm trăm bài sưu tầm từ các đời. Việc áp một hệ phân loại duy nhất lên cả phương mới lẫn phương cũ khiến toàn bộ phần dược của bộ sách trở thành một hệ thống tra cứu nhất quán.
Tổng mục các phương cổ
Phương cổ thuộc trận bổ
Phương cổ thuộc trận hòa
Phương cổ thuộc trận công
Phương cổ thuộc trận tán
Phương cổ thuộc trận hàn
Phương cổ thuộc trận nhiệt
Phương cổ thuộc trận cố
Phương cổ thuộc trận nhân, chia theo chuyên khoa
Bốn quyển cuối gom phương thuốc cổ của bốn chuyên khoa đã bàn ở trên: phụ khoa, nhi khoa, đậu chẩn và ngoại khoa. Mỗi quyển đều khép bằng mục phương thông dụng, để người dùng có bài dự bị khi không tìm được bài đối chứng.
Phương cổ khoa phụ nữ
Phương cổ khoa nhi
Phương cổ về đậu mùa và sởi
Phương cổ khoa ngoại
Mục lục trên dịch từ bản in chữ Hán phồn thể lưu trong thư viện của Thiên Cơ Các, gồm 1652 trang. Phần mục lục của bản này có một chỗ khuyết: ở quyển bốn mươi, chỉ ghi bài Tổng luận mà không liệt kê các bài từ số hai tới số hai mươi lăm của Tiểu Nhi Tắc thượng. Đó là khiếm khuyết của mục lục, không phải nội dung sách bị mất; phần chính văn trong sách vẫn đủ.
Tổng cộng bản dịch này ghi nhận 64 quyển, 133 môn loại và 402 bài có tên riêng. Phần giảng giải từng bộ sách con sẽ lần lượt được bổ sung, theo cùng lối đã làm với Hoàng Đế Nội Kinh.