Thương Hàn Điển (傷寒典) là hai quyển gồm năm mươi tám bài, bàn riêng về ngoại cảm. Đây là chỗ Trương Giới Tân đem toàn bộ khung lý luận dựng ở Truyền Trung Lục áp vào một hệ bệnh cụ thể, và cũng là chỗ lập trường ôn bổ của ông va chạm dữ dội nhất với tập quán y giới đương thời.

Chữ "điển" trong nhan đề đáng chú ý. Ông không gọi là "luận" hay "chương" mà gọi là "điển" — sách chuẩn mực. Nội dung đúng như vậy: quyển thượng dựng nguyên lý và phép trị chung, quyển hạ xử lý từng chứng trạng cụ thể rồi kết bằng một bảng phân loại phương tễ theo tám loại điều trị.

Bố cục hai quyển:

• Quyển 7 — ba mươi hai bài nguyên lý: tổng danh thương hàn, phép chẩn ban đầu, luận mạch, biện phong hàn, ba loại thương hàn, chứng sáu kinh, biện truyền kinh, biện chứng dương chứng âm, hai cảm, biện biểu lý hàn nhiệt, ba bài luận hãn thổ hạ, xem mắt, biện sắc lưỡi, uống nước, rồi tám bài cuối về phép trị hư tà và cuộc luận chiến với thuyết "thương hàn vô bổ pháp".
• Quyển 8 — hai mươi sáu bài chứng trạng: ôn bệnh thử bệnh, phát ban, phát hoàng, phát cuồng, phong thấp, kết hung, âm quyết dương quyết, thiềm ngữ trịnh thanh, nục huyết, súc huyết, nhiệt nhập huyết thất, hung hiếp phúc mãn, ẩu thổ uế, lao lực cảm hàn, hư chứng, động khí, chiến hãn, đầu hãn, thổ hồi, phúc thống, hạ lỵ, hiệp nhiệt hạ lỵ, tiểu tiện, tử chứng, bài phú nghịch chứng, và cuối cùng là Thương hàn trị lệ — bảng phương tễ.

Luận điểm trung tâm có thể tóm trong một câu của chính ông: "Thương hàn tử sinh chi cơ, tắc toàn tại hư thực nhị tự" — cái then chốt sống chết trong thương hàn hoàn toàn nằm ở hai chữ hư thực. Từ đó nảy ra ba đóng góp riêng của quyển này:

Thứ nhất là thuyết "tam dương âm chứng": ba kinh dương vốn được coi là địa bàn của biểu nhiệt, nhưng ông chỉ ra rằng mỗi kinh dương đều có thể hiện ra chứng âm, và liệt kê tỉ mỉ các dấu nhận biết. Đây là chỗ ông chống lại phản xạ "bệnh ở kinh dương thì là chứng dương, phải dùng hàn lương".

Thứ hai là cuộc công kích thuyết "thương hàn vô bổ pháp" và bộ Thương Hàn Thập Khuyến của Lý Tử Kiến. Hai bài dài liền nhau, viết với giọng giận dữ hiếm thấy trong y thư, là phần nổi tiếng nhất của Thương Hàn Điển.

Thứ ba là thuyết "tam biểu pháp": phân ba tầng phát tán theo độ sâu của tà và độ mạnh của chính khí, trong đó tầng thứ ba — "thác tán", tức bổ trung để đẩy tà — là cái ông gọi là "bất tán chi tán".

释1. Thương hàn là gì: tổng danh và ba loại

Bài Thương hàn tổng danh mở bằng câu kinh: "Kim phù nhiệt bệnh giả, giai thương hàn chi loại dã" — các bệnh nhiệt ngày nay đều thuộc loại thương hàn; và "phàm bệnh thương hàn nhi thành ôn giả, tiên hạ chí nhật vi bệnh ôn, hậu hạ chí nhật vi bệnh thử". Từ đó ông kết luận: hễ ôn bệnh nhiệt bệnh do ngoại cảm thì đều gốc ở hàn, nay y gia gọi chung là thương hàn, lý đáng như vậy. Có người cho ôn bệnh nhiệt bệnh không phải thương hàn thật, ấy là chưa đạt nghĩa.

Bài Thương hàn tam chứng phân ba loại, và cách phân này có giá trị dịch tễ học đáng chú ý:

1. Chính thương hàn — mùa đông rét dữ, nước đóng đất nứt, người chạm phải mà phát bệnh ngay, tức chứng âm hàn trực trúng. Ông nhận xét rất thực tế: "nhiên duy lưu ly cùng khốn chi thế đa hữu chi, nhược thời đương trị bình, dân an bão noãn, tắc trực trúng chi bệnh thiểu kiến" — loại này chỉ nhiều ở thời loạn ly đói khổ; thời bình dân no ấm thì ít gặp.
2. Phục khí phát bệnh — mùa đông cảm hàn mà chưa phát, hàn độc tàng ở doanh vệ, đến xuân hạ lại gặp phong hàn thì tà ứng thời mà động: ở xuân thành ôn bệnh, ở hạ thành thử bệnh. Ông ghi nhận "tân khổ chi nhân, xuân hạ đa ôn nhiệt bệnh giả, giai do đông thời xúc hàn sở thương" — người lao khổ mùa xuân hạ hay mắc ôn nhiệt đều do bị hàn thương từ mùa đông.
3. Thời hành chi khí — xuân đáng ấm mà lại lạnh, hạ đáng nóng mà lại mát, thu đáng mát mà lại nóng, đông đáng lạnh mà lại ấm; "thị dĩ nhất tuế chi trung, trưởng ấu chi bệnh đa tương tự giả, thị tức thời hành chi bệnh" — trong một năm mà già trẻ mắc bệnh giống nhau thì đó là bệnh thời hành. Đây là mô tả khá chính xác về bệnh dịch theo mùa.

Bài Phong hàn biện giải quyết mối quan hệ phong với hàn bằng một hình ảnh gọn: "phong tức hàn chi soái dã" — phong là tướng dẫn đường cho hàn. Phong đưa hàn tới, hàn theo phong mà vào, xuyên xương thấm thịt, vốn cùng một khí. Rồi ông xếp chúng theo độ nông sâu thành một phổ liên tục: "phàm hàn chi thiển giả, tức vi thương phong; phong chi thâm giả, tức vi thương hàn; nhi bất thiển bất thâm, bán chính bán tà chi gian giả, tức vi ngược tật; kỳ hữu lưu ư kinh lạc, nhi chi thể đông thống giả, tắc vi phong tý."

释2. Sáu kinh và chỗ bác thuyết truyền kinh theo ngày

Bài Lục kinh chứng liệt kê chứng và mạch của từng kinh theo khuôn quen thuộc: Thái dương thì đau đầu gáy, cứng lưng, phát sốt sợ lạnh, mình đau, không mồ hôi, mạch phù khẩn; Dương minh thì mình nóng, đau mắt, khô mũi, mất ngủ, mạch hồng mà dài; Thiếu dương thì đau ngực sườn, tai điếc, hàn nhiệt, nôn mà miệng đắng, mạch huyền mà sác; Thái âm thì bụng đầy mà nôn, ăn không xuống, khô họng; Thiếu âm thì lưỡi khô miệng ráo, muốn nằm co, tâm phiền, chỉ muốn ngủ; Quyết âm thì phiền mãn, thu rút bìu, khí xông lên tim, tiêu khát, đói mà không muốn ăn, ăn vào thì nôn giun.

Nhưng bài Truyền kinh biện ngay sau đó phá vỡ tính máy móc của hệ thống ấy: "Thương hàn truyền biến, bất khả dĩ nhật số vi câu, diệc bất khả dĩ thứ tự vi câu." Câu "một ngày Thái dương, hai ngày Dương minh, ba ngày Thiếu dương" của Nội Kinh chỉ là nói đại khái về truyền kinh, không phải hễ mắc thương hàn là đều như thế.

Ông dẫn Đào Tiết Am liệt kê các kiểu truyền thực tế: có khi từ Thái dương bắt đầu, mỗi ngày truyền một kinh; có khi tà suy không truyền mà khỏi; có khi không ngừng mà truyền lại; có khi truyền cách kinh; có khi truyền được hai ba kinh thì dừng; có khi từ đầu đến cuối chỉ ở một kinh; có khi vượt kinh mà truyền; có khi vào từ Thiếu dương hoặc Dương minh; có khi mới vào Thái dương, không kịp uất thành nhiệt đã vào thẳng Thiếu âm thành chân âm chứng.

Kết luận là một nguyên tắc thực hành rất gọn: "Đãn kiến Thái dương chứng, tiện trị Thái dương; đãn kiến Thiếu âm chứng, tiện trị Thiếu âm... thử hoạt pháp dã." Và dẫn ngay lời Trọng Cảnh: ngày tuy đã nhiều, hễ thấy biểu chứng mà mạch phù khẩn thì vẫn nên phát hãn; ngày tuy còn ít, hễ thấy lý chứng mà mạch trầm thực thì vẫn nên công hạ.

Bài Luận kim thời giai hợp bệnh tịnh bệnh đẩy điều này xa hơn nữa, và là một quan sát lâm sàng đáng chú ý. Hợp bệnh là hai ba kinh cùng bệnh một lúc; tịnh bệnh là một kinh bệnh trước chưa hết lại lan sang kinh khác. Người ta coi đó là chứng hiếm gặp, nhưng ông nói ngược: "Cái tự dư lâm chứng dĩ lai, phàm chẩn thương hàn, sơ vị kiến hữu đơn kinh ai thứ tương truyền giả, diệc vị kiến hữu biểu chứng tất bãi, chỉ tồn lý chứng giả" — từ khi hành nghề đến nay, ông chưa từng thấy ca nào truyền lần lượt từng kinh một, cũng chưa từng thấy ca nào biểu chứng hết sạch chỉ còn lý chứng. Hầu hết bệnh thực tế đều là hợp bệnh hoặc tịnh bệnh. Người cứ chiểu theo sách tìm chứng thì sẽ không thấy ca nào khớp, rồi đâm hoang mang.

释3. Biện chứng dương chứng âm — trục chính của cả bộ

Bài Dương chứng âm chứng biện ở quyển thượng, và bài Tái luận âm chứng dương chứng ở phần sau, cùng dựng một phân biệt mà ông coi là cương lĩnh tối quan trọng của thương hàn: kinh có âm dương, chứng có âm dương, và hai thứ ấy khác nhau.

"Kinh hữu âm dương, tắc tam dương vi dương chứng, tam âm vi âm chứng. Chứng hữu âm dương, tắc thực nhiệt vi dương chứng, hư hàn vi âm chứng. Phàm kinh chi âm dương, tắc hữu hàn hữu nhiệt, cố dương kinh diệc hữu âm chứng, âm kinh diệc hữu dương chứng. Chứng chi âm dương, tắc hữu giả hữu chân, cố phát nhiệt diệc hữu âm chứng, quyết nghịch diệc hữu dương chứng. Thử kinh tự kinh, nhi chứng tự chứng, nãi thương hàn trung tối yếu chi cương lĩnh, bất khả hỗn dã."

Ông nêu một nhận định về tần suất: "Dĩ kinh tạng ngôn âm dương, tắc âm trung bản hữu dương chứng, thử truyền kinh chi nhiệt tà dã. Dĩ mạch chứng ngôn âm dương, tắc dương trung tối đa âm chứng, thử tự dương chi hư tà dã. Duy âm trung chi dương giả dị biện, nhi dương trung chi âm giả vi nan tri nhĩ." — chứng dương nằm trong kinh âm thì dễ nhận, còn chứng âm nằm trong kinh dương mới là chỗ khó biết.

Bài Tam dương âm chứng biện là phần cụ thể hóa, và cũng là đóng góp riêng của ông. Ông liệt kê từng kinh dương kèm các dấu hiệu cho thấy thực ra là chứng âm:

• Thái dương hợp Thiếu âm: ngoài các chứng Thái dương thông thường, nếu thấy vai lưng sợ lạnh, buồn nôn, mắt không có thần, không muốn thấy người, ưa tối sợ sáng, hốc mắt chua sít, thích quay mặt vào vách nằm, hoặc đới nhãn nhìn lên, sắc mặt trắng nhợt thoáng ánh xanh đen, đan điền vô lực, hơi ngắn tiếng nhỏ, tiểu tiện trong trắng hoặc són tiểu; mạch phù rỗng vô lực hoặc trầm khẩn tế nhược.
• Dương minh hợp Thái âm: nếu thấy mặt mũi sợ lạnh, sắc mặt trắng nhợt, đầu mũi lạnh, hơi thở không nóng, môi miệng xanh trắng hơi đen, hơi ngắn tiếng nhỏ, lười nói, hoặc đới dương mặt đỏ mà lờ đờ buồn ngủ, hoặc phiền táo mặt đỏ mình nóng mà hư cuồng giả ban, mạch lại vi tế vô lực; hoặc mình tuy phát sốt mà lại muốn đắp áo, khát mà không muốn uống nước, hoặc đại tiện không thành khuôn, tự lỵ đau bụng.
• Thiếu dương hợp Quyết âm: nếu mình tuy hơi nóng mà lúc phát lúc thôi, thường sợ lạnh, tai điếc, hoa mắt, hay kinh sợ, nôn đắng ợ chua, buồn nôn ưa ấm, móng tay xanh gân co bìu rút, hoặc quyết nghịch tiêu chảy, sôi bụng đau bụng dưới; mạch huyền sác vô lực mà trầm tế vi nhược.

Rồi ông chốt: "Âm chứng giả, tức dương hư chi chứng dã, giai đại kỵ hàn lương khắc phạt chi dược, vọng dụng tức tử." Và nói rõ vì sao viết bài này: "Dư khủng tương lai phục hữu như Lý Tử Kiến chi lưu giả, cố đặc yết nhi xuất chi."

释4. Cuộc luận chiến với Thương Hàn Thập Khuyến

Đây là phần dữ dội nhất, gồm hai bài liền nhau.

Bài Tái luận âm chứng dương chứng cập Lý Tử Kiến Thương Hàn Thập Khuyến chi hại mổ xẻ từng lời khuyên. Ông thừa nhận ba lời là đúng — khuyến thứ tám (bệnh đã vào lý không được phát hãn), thứ chín (uống nước không được quá nhiều), thứ mười (sau bệnh phải kiêng ăn uống và phòng sự) — nhưng nói thêm rằng ba điều ấy ai cũng biết, cần gì phải khuyên. Bảy lời còn lại đều cấm ôn bổ.

Khuyến thứ nhất: "Thương hàn đau đầu và mình nóng thì đó là dương chứng, không được uống thuốc nhiệt." Ông bác: đây là lấy biểu bệnh của kinh dương mà nhận làm nội nhiệt dương chứng, trị bằng hàn lương thì tất giết người. Xem Trọng Cảnh trị Thái dương thương hàn đau đầu phát sốt không mồ hôi thì dùng Ma hoàng thang, đau đầu phát sốt ra mồ hôi sợ gió thì dùng Quế chi thang, Thái dương phát sốt đau đầu mà mạch lại trầm mình đau thì cứu lý bằng Tứ nghịch thang — chẳng phải đều dùng thuốc nhiệt để trị đau đầu phát sốt của kinh dương sao? Và dẫn câu quyết định của Kỳ Bá: "phát biểu bất viễn nhiệt" — phát biểu thì không xa lánh thuốc nhiệt.

Khuyến thứ hai: "Thương hàn phải công thẳng độc khí, không được bổ ích." Ông bác: cứ theo thuyết ấy thì hễ thương hàn đều là thực chứng, không có hư chứng. Vậy sao Kỳ Bá nói "tà chi sở thấu, kỳ khí tất hư"? Sao Trọng Cảnh luận hư chứng hư mạch và các trường hợp không được hãn thổ hạ đến hơn trăm mười điều? Ông thêm một nhận định về thời đại mình: "Hĩ kim chi nhân, phàm dĩ lao quyện thất tình, sắc dục quá độ, cập thiên bẩm bạc nhược chi lưu, thập cư thất bát" — người lao quyện thất tình, sắc dục quá độ, bẩm phú mỏng yếu chiếm bảy tám phần mười.

Khuyến thứ ba: "Thương hàn không thiết ăn thì không được uống thuốc ôn tỳ." Ông dẫn ngay Trọng Cảnh: "Dương minh bệnh, bất năng thực, công kỳ nhiệt tất uế, sở dĩ nhiên giả, vị trung hư lãnh cố dã."

Khuyến thứ tư: "Thương hàn đau bụng cũng có nhiệt chứng, không được nhẹ dạ dùng thuốc ôn ấm." Ông vặn lại rất sắc: đã nói "cũng có nhiệt chứng" thì hàn chứng chiếm phần nhiều; hàn thống đã nhiều, sao không nói "không được nhẹ dạ dùng thuốc hàn lương" mà lại riêng cấm thuốc ôn ấm?

Bài Thương hàn vô bổ pháp biện truy đến tận nguồn gốc của câu nói ấy. Ông nói khảo khắp kinh truyện thì không có lệ "thương hàn vô bổ pháp". Truy kỹ thì chỉ có lời Đào Tiết Am: sau khi hãn, thổ, hạ thì không được dùng ngay nhân sâm hoàng kỳ đại bổ, e tà khí được bổ mà nhiệt càng thịnh. Lời ấy vốn dựa theo Tôn Chân Nhân nói uống Thừa khí thang mà lỵ khỏi thì chớ vội bổ. Ý của hai vị là: đã do công mà khỏi thì vốn là thực tà, không nên bổ bừa làm trợ thêm tà — "sơ phi vị hư chứng diệc bất nghi bổ dã".

Rồi đến đoạn có sức nặng nhất, dựa trên thống kê văn bản. Ông nói đã khảo kỹ Thương Hàn Luận: trong ba trăm chín mươi bảy phép thì mạch chứng thuộc hư hàn có hơn một trăm; trong một trăm mười ba phương thì dùng nhân sâm có hai mươi phương, dùng quế phụ có hơn năm mươi phương. Đây là một lập luận bằng con số hiếm thấy trong y thư cổ, và nó rất khó bác.

Phần cuối bài ông phản bác ba loại ngụy biện cụ thể mà ông thường nghe:

• "Hàn tà vị tán, hà khả dụng bổ? Nhược tương tà khí bổ trụ, thí chi quan môn cản tặc" (bổ là đóng cửa đuổi giặc). Ông đáp bằng một chuỗi vặn lại: bổ là để trị hư chứ không phải trị thực, sao gọi là bổ giữ hàn tà? bổ là bổ ở trong chứ không bổ ở ngoài, sao gọi là đóng cửa đuổi giặc? Giả sử cường khấu đã lên nhà rồi, chủ mà yếu thì tránh còn không kịp, dám đóng cửa sao? Đã đóng được cửa tức là chủ còn mạnh; giặc nghe chủ mạnh thì tất phải lui, không lui thì thành tù binh — gọi là bắt giặc chẳng được sao?
• "Bản hư nghi bổ, đãn tà khí vị tịnh, do nghi hoãn chi, cô sĩ thanh sở phương khả dụng dã" (đợi tà sạch rồi hãy bổ). Ông đáp: chính khí không hồi phục thì tà tất ngày càng sâu, làm sao mà sạch được; nguyên dương không chống nổi thì biến sinh trong khoảnh hơi thở, sao còn hoãn được — "thử bất tri tử hoạt chi lưu dã".
• "Tốc đương dụng nhân sâm thất bát phân, đãn dĩ thanh trần chi loại, giám chế dụng chi, tự nhiên vô hại" (dùng chút sâm kèm thuốc chế ngự). Ông đáp: thế là "hữu bổ chi danh, vô bổ chi thực, ta tu nhi hí, hà tế an nguy" — có tiếng bổ mà không có thực bổ, chút ít như trò đùa, cứu được gì khi nguy.

Và chỗ cay đắng nhất: những người ấy, đến khi thấy bệnh sắp nguy mới hô "mau bổ, mau bổ" — nhưng "mã đáo lâm nhai, thu cương dĩ vãn", ngựa đã đến bờ vực mới ghìm cương thì muộn rồi; bổ mà không kịp nữa, họ lại kết luận "thương hàn dùng sâm là không ai không chết", thế là cái thuyết vô bổ càng vững.

释5. Thuyết tam biểu và "bổ trung cũng có thể tán biểu"

Ba bài liền nhau ở quyển thượng dựng một hệ thống phát tán ba tầng.

Bổ trung diệc năng tán biểu (補中亦能散表): bổ vốn để bổ trung, sao lại tán được biểu? Vì dương hư tức là khí hư; khí hư ở trong thì làm sao đạt ra ngoài, không bổ khí thì cơ biểu làm sao giải được. Dấu nhận biết là mạch vi nhược vô lực, hoặc hai bộ thốn ngắn nhỏ mà nhiều hàn — đó là thương hàn dương hư. Âm hư tức là huyết hư; huyết hư ở trong thì làm sao hóa dịch, không bổ tinh thì mồ hôi lấy đâu mà sinh. Dấu nhận biết là mạch phù khâu không thực, hoặc hai bộ xích không có gốc mà nhiều nhiệt — đó là thương hàn âm hư.

Ông kèm một cảnh báo về liều lượng bằng ví von uống rượu: người uống được một chước mà cho một thăng thì tất say gục; người uống được một đấu mà cho một hợp thì chẳng khác gì con kiến lay cây lớn.

Hàn trung diệc năng tán biểu (寒中亦能散表): bổ sung mặt đối xứng, và đây là chỗ cho thấy ông không cực đoan như thường bị hiểu. Dương kháng âm suy tức là thủy khuy hỏa thịnh; nước đã cạn trong kinh thì lấy gì làm mồ hôi. "Thí chi càn oa xích liệt, nhuận tự hà lai? Đãn gia dĩ thủy, tắc uất chưng phái nhiên, nhi khí hóa tứ đạt" — như cái nồi khô nứt đỏ, hơi ẩm lấy đâu ra; chỉ cần thêm nước vào thì hơi bốc dào dạt, khí hóa thông khắp bốn phía.

Thương hàn tam biểu pháp (傷寒三表法) tổng hợp thành hệ thống, dùng hình ảnh nhà cửa ba tầng: "Tà thiển giả, trục chi ư phiên ly, tán tại bì mao dã; tiệm thâm giả, trục chi ư hộ dũ, tán tại cân cốt dã; thâm nhập giả, trục chi ư đường thất, tán tại tạng phủ dã."

Ứng với ba tầng là ba loại phương:

• Trực tán cho tà nông mà chính thực: Ma hoàng thang, Quế chi thang, Sâm tô ẩm, Khương hoạt thang, Ma quế ẩm — thuốc tán ở cơ biểu.
• Tầng kinh lạc, kiêm cố tà chính: Tiểu sài hồ thang, Bổ trung ích khí thang, Tam sài hồ ẩm, Tứ sài hồ ẩm.
• Thác tán cho hư mà sâu: Lý âm tiễn, Đại ôn trung ẩm, Lục vị hồi dương ẩm, Thập toàn đại bổ thang — "kiến trung trục tà, tạng phủ chi tán tễ".

Và câu kết: "Dĩ tán vi tán giả, thùy bất tri chi, duy bất tán chi tán, tắc huyền chi hựu huyền hĩ."

释6. Biện sắc lưỡi và ca bệnh lưỡi đen

Bài Thiệt sắc biện mở theo khuôn thông thường: rêu lưỡi từ nhuận thành khô, từ trơn thành sít, từ trắng sang vàng, từ vàng sang đen, thậm chí cháy khô sinh gai, đều là tà nhiệt truyền vào từ nông đến sâu. Tà ở biểu thì lưỡi không rêu; truyền vào lý thì tân dịch khô mà rêu sinh.

Nhưng phần án của ông lật lại một định luận. Sách thương hàn đều nói: tâm là quan quân chủ, khai khiếu ở lưỡi; tâm chủ hỏa, thận chủ thủy, đen là sắc của thủy mà hiện ở bộ vị của tâm, ấy là quỷ tặc tương hình, nên biết tất chết. Ông đáp: lời ấy hợp lý nhưng "thực hữu vị nhiên giả". Ngũ hành tương chế thì khó tránh khỏi khắc, đó là lý do thành bệnh; nhưng đâu phải hễ bị khắc là tất chết? Phải xét căn bản ra sao. Nếu sắc đen liền cả nền, xám tối vô thần thì bản nguyên đã bại, chết không nghi; còn nếu giữa lưỡi cháy đen mà nền chất vẫn hồng hoạt thì chưa chắc đã là tử chứng.

Rồi đến kết luận phương pháp luận rất quan trọng: "Phàm chẩn thương hàn giả, đương dĩ thiệt sắc biện biểu lý, dĩ thiệt sắc biện hàn nhiệt, giai bất khả bất tri dã. Nhược dĩ thiệt sắc biện hư thực, tắc bất năng vô ngộ" — lấy sắc lưỡi biện biểu lý và hàn nhiệt thì được, lấy sắc lưỡi biện hư thực thì không thể không sai. Vì "thực cố năng hắc, dĩ hỏa thịnh nhi tiêu dã; hư diệc năng hắc, dĩ thủy khuy nhi khô dã".

Ông kèm một y án của chính mình, viết rất sinh động. Ở kinh đô, ông trị một thư sinh họ Vương, ngoài ba mươi tuổi, mắc chứng âm hư thương hàn, lưỡi đen dữ dội, gai khô nứt nẻ, cháy đen như than, mình nóng đại tiện bí, khát dữ ưa lạnh, nhưng mạch thì vô lực, thần thì hôn trầm. Các thầy đều bảo dương chứng âm mạch, chết chắc. Ông xét hình khí chưa thoát, bèn dùng thuốc cam ôn tráng thủy liều lớn để cứu gốc, đồng thời cho uống nước lạnh để giải ngọn — vì nước là tinh của thiên nhất, mát thì giải nhiệt, ngọt thì trợ âm, không như thứ khổ hàn thương khí. Trước sau dùng nhân sâm, thục địa mỗi thứ một hai cân, phụ tử, nhục quế mỗi thứ vài lạng, nước lạnh cũng một hai đấu. Các chứng dần lui, ăn uống dần tiến, thần khí đều phục. Duy sắc lưỡi đen thì không giảm chút nào, ông rất nghi mà không hiểu. Vài ngày sau, "hốt thiệt thượng thoát nhất hắc xác, nhi nội tắc tân nhục xán nhiên" — bỗng trên lưỡi bong ra một mảng vỏ đen, bên trong là thịt mới hồng tươi. Bấy giờ mới biết lớp da lưỡi đã cháy khô chết đi rồi sống lại.

Ông cũng dẫn hai ca của người khác để đối chứng: Tiết Lập Trai kể ca em rể của Trịnh Nhữ Đông mắc thương hàn lưỡi đen, y sĩ Tăng Hy bảo dùng Phụ tử lý trung thang, ai nấy kinh hãi mà thôi; đến khi nguy kịch sắp sắm quan tài, nhà ấy đằng nào cũng chờ chết nên liều dùng, vài tễ mà khỏi. Và ca Khương Mộng Huy năm Hoằng Trị Tân Dậu, lưỡi đen, tay chân quyết lạnh, nấc không dứt, các thầy vẫn cho là hỏa, suýt nguy, phán viện Ngô Nhân Trai dùng Phụ tử lý trung thang mà khỏi.

Kèm một mẹo thử dân gian: lấy gừng sống cắt phẳng chà lên lưỡi, sắc hơi lui thì chữa được, chắc không lui thì không chữa được.

释7. Các chứng trạng trong quyển hạ

Phát ban (發斑). Ông liệt kê bảy nguyên nhân, và điểm đáng chú ý là tất cả đều là "không giải được": đáng hãn mà không hãn thì biểu tà không giải; đáng hạ mà không hạ thì lý tà không giải; đáng thanh mà không thanh thì hỏa thịnh không giải; đáng bổ mà không bổ thì vô lực không giải; hạ quá sớm thì tà hãm không giải; chứng dương mà lầm dùng ôn bổ thì dương kháng không giải; chứng âm mà lầm dùng hàn lương thì âm ngưng không giải.

Ông bác Thành Vô Kỷ về việc cấm phát hãn khi có ban. Thành nói nhiệt lớn thương huyết, lý thực biểu hư, nhiệt tà thừa hư ra bì phu thành ban, cẩn thận đừng phát hãn. Cảnh Nhạc nói không phải: tà thương hàn vốn từ ngoài vào, vào sâu không giải thì lại từ trong ra, vốn không phải chứng biểu hư; chỉ cần trong ngoài thông đạt thì tà tất do biểu mà giải. Ngay Tê giác địa hoàng thang mà người ta chỉ biết là lương huyết thanh độc, thực ra "thiện ư giải biểu tán tà", dùng đúng thì toàn thân ra mồ hôi lớn, nhiệt tà tan ngay.

Ông kể kinh nghiệm riêng: gặp ca vốn không phải dương chứng mà bị dùng hàn lương bừa, thành tiêu chảy, tà hãm không giải; ông dùng Đại ôn trung ẩm, Lý âm tiễn để giải hàn thác tà, mới được ra mồ hôi lớn; sau khi ra mồ hôi thì thường thấy ban đỏ và nốt phong nổi theo mồ hôi mà ra, ra đến đâu lặn đến đó, chốc lát là khỏi.

Phát cuồng (發狂). Phân chân cuồng với "như cuồng". Cuồng thực nhiệt thuộc Dương minh, vì Dương minh là kinh nhiều khí nhiều huyết, dương tà vào phủ vị, nhiệt kết không giải nên phát cuồng; dẫn Dương minh mạch giải thiên: vứt áo mà chạy, trèo cao mà hát, mấy ngày không ăn, vượt tường lên mái.

Nhưng ông nêu một loại "như cuồng" mà "cổ nhân sở vị cập ngôn giả": do mất chí mà bệnh, bệnh ở tâm; do bi ưu mà bệnh, bệnh ở phế; do mất tinh mà bệnh, bệnh ở thận; do lao quyện tư lự mà bệnh, bệnh ở can tỳ. Bản bệnh đã thương ở trong, hàn tà lại cảm ở ngoài, nên bệnh theo tà mà dấy. Đó là hư cuồng, và dấu phân biệt rất rõ: ngoài không có sắc vàng đỏ, không có khí cương bạo; trong không có kết ở bụng ngực, không có mạch hoạt thực; tuy có lúc quấy động nhưng ngăn thì thôi; miệng nói năng hoang đường mà tiếng không mạnh; hoặc mắt nhìn thấy chỗ trống, hoặc kinh hoàng không yên; trên thì miệng không khô khát, dưới thì đại tiện không rắn kết. "Thử dữ dương cực vi cuồng giả, phản như băng thán."

Âm quyết dương quyết (陰厥陽厥). Sau khi trình bày phân biệt cổ điển, ông thêm một tầng riêng, và đây là chỗ tinh tế nhất: dương quyết là do truyền từ ba kinh dương, điều ấy đúng; nhưng ngay trong người truyền kinh, chẳng lẽ không có chứng âm? Cho nên "phàm bệnh chân dương bất túc giả, tức dương trung chi âm quyết dã; mạch nhược vô thần giả, tức dương trung chi âm quyết dã; công phạt thanh lương thái quá giả, tức dương trung chi âm quyết dã". Ông cảnh báo: đừng thấy trước có đau đầu phát sốt, cứ từ ba kinh dương truyền tới thì gọi là dương quyết rồi dùng phép "hàn nhân nhiệt dụng", như thế hại không nhỏ.

Thiềm ngữ trịnh thanh (譫語鄭聲). Phân biệt bằng bốn tiêu chí âm thanh và hình khí, rất dùng được: thiềm ngữ là thực, tiếng tất cao, hơi tất mạnh, mạch tất cường, sắc tất dữ — trèo cao chửi mắng, kêu gào quấy động. Trịnh thanh là hư, tiếng tất thấp, hơi tất ngắn, mạch tất vô lực, sắc tất héo hắt — tự nói tự lẩm bẩm, lảm nhảm không thành câu, hoặc thấy ma quỷ, hoặc kinh sợ không thôi, hỏi thì không thưa, đáp thì không biết. Tiêu chí quyết định: "Phàm kỳ hoặc tuy khởi đảo, nhi át chi tức chỉ, chung bất nhược thực tà chi nan chế giả, tức hư tà dã."

Động khí (動氣). Đây là bài có giá trị quan sát riêng cao nhất. Trọng Cảnh chỉ nói cấm hãn cấm hạ khi có động khí mà không nói cách trị; Thành Vô Kỷ chỉ nói "tạng khí bất trị, chính khí nội hư". Cảnh Nhạc nói các thuyết ấy đều chưa hết chỗ cốt yếu, nên y gia đời nay phần nhiều không nhận ra chứng này, thậm chí ngờ rằng chưa từng gặp.

Ông mô tả từ quan sát trực tiếp: động khí ở cạnh rốn đều gốc ở âm phận hạ tiêu; người mắc chứng quan cách lao tổn phần nhiều có, và người gầy mỏng dễ thấy nhất. Động nhẹ thì chỉ ở trên dưới cạnh rốn; động nặng thì lan đến hư lý và hông sườn, thật như giã liên tục, cả mình đều rung. Nguyên nhân: "thử dĩ thiên nhất vô căn, cố khí bất súc tạng, nhi cổ động ư hạ, thành chân âm bất thủ, đại hư chi hậu dã."

Và ông đưa một phép nghiệm chứng rất thực dụng: xét vào lúc thở và lúc đói no. "Phàm bệnh thử giả, nỗi thời tắc động thậm, bão thời tắc sảo hoãn; hô xuất tắc động thậm, hấp nhập tắc sảo hoãn" — đói thì động dữ, no thì dịu; thở ra thì động dữ, hít vào thì dịu. Hư nặng thì động tất dữ, hư nhẹ thì động cũng nhẹ. Người bệnh tuy thường thấy rung mà không đau không ngứa nên không biết là gì; thầy thuốc phần nhiều không để ý nên cũng không biết là bệnh gì.

Chiến hãn (戰汗). Phân biệt "chiến" với "lật": chiến do ở ngoài, lật do ở trong. Nếu chính khí bên trong thực, tà không tranh nổi thì chỉ ra mồ hôi mà không run. Nếu người vốn hư, tà với chính tranh nhau, nhẹ thì là chấn, nặng thì là chiến; chính thắng thì run rồi ra mồ hôi mà giải. "Phù chiến vi chính khí tương phục, lật tắc tà khí tứ cường."

Kèm một y án nổi tiếng. Ông trị một cụ già hơn bảy mươi tuổi, mắc thương hàn, ngay từ đầu đã dùng ôn bổ, điều lý hơn mười ngày, chính khí sắp phục, bỗng phát run từ sáng đến giờ Thìn, không ra được mồ hôi, rét run nguy cấp. Ông dùng Lục vị hồi dương ẩm, thêm nhân sâm một lạng, gừng phụ mỗi thứ ba đồng. Uống xong chốc lát thì mồ hôi ra như tắm; đến gần trưa mà mồ hôi vẫn không thu, mình lạnh như thoát, hơi thở gần như không còn. Người nhà lại cầu cứu. Ông bảo sắc lại thang thuốc cũ cho uống. Người báo tin nói: uống thuốc này đã ra mồ hôi không chịu nổi, nay lại uống nữa, còn chịu ra mồ hôi được sao? Ông cười đáp: "thử trung hữu thần, phi nhĩ sở tri dã." Gấp cho uống, rồi mồ hôi thu thần phục, chưa đầy mười ngày thì dậy được.

Lời bình của ông: phát mồ hôi dùng thuốc này, mà thu mồ hôi cũng dùng thuốc này, chẳng trách người ta ngờ. Nhưng không biết rằng mồ hôi ra hay mồ hôi thu đều do nguyên khí làm then máy. "Cố dư kỷ thử, dục nhân tri hợp tịch chi quyền, bất tại hồ năng phóng năng thu, nhi tại hồ sở dĩ chủ chi giả."

Hạ lỵ và hiệp nhiệt hạ lỵ (下痢 / 協熱下痢). Bài Hiệp nhiệt hạ lỵ sửa một cách hiểu sai đã thành tập quán, và lập luận dựa trên ngữ nghĩa. Các điều của Trọng Cảnh về "hiệp nhiệt hạ lỵ" đều nói về trường hợp biểu chứng chưa trừ mà lầm hạ, khiến ngoài thì nhiệt chưa lui, trong lại sinh lỵ. "Thử nhất 'nhiệt' tự, nãi ngôn biểu nhiệt dã, phi ngôn nội nhiệt dã. Phù 'hiệp' giả, hiệp đồng chi hiệp, phi hiệp tàng chi hiệp, tức biểu lý câu bệnh chi vị." Bằng chứng: trị chứng này Trọng Cảnh chỉ có một phương là Quế chi nhân sâm thang — há là thuốc trị nội nhiệt sao?

Thế mà người học sau không hiểu, chỉ vì hai chữ "hiệp nhiệt" mà lấy biểu làm lý, lấy hàn làm nhiệt; hễ thấy đi lỵ là bất kể biểu lý hư thực đều nhận là nội nhiệt rồi bảo "hiệp nhiệt hạ lỵ".

Thổ hồi (吐蛔). Một cảnh báo ngắn mà tuyệt đối: "Phàm trị thương hàn, nhược kiến thổ hồi giả, tuy hữu đại nhiệt, kỵ dụng lương dược, phạm chi tất tử." Vì trong vị có hàn, dương khí yếu đến cực nên giun nghịch lên. Gấp dùng Bào khương lý trung thang một tễ, thêm hai quả ô mai và một hai chục hạt hoa tiêu; sau khi giun yên mới dần trị phần còn lại. "Cái hồi văn toan tắc tĩnh, kiến khổ tắc an dã."

释8. Phần kết: tử chứng, bài phú nghịch chứng, và bảng phương tễ

Tử chứng (死證) tập hợp các dấu tiên lượng xấu theo nhóm: ngũ tạng tuyệt (mồ hôi ra mà tóc ướt, thở gấp không dứt là phế tuyệt; hình như bồ hóng, nhìn thẳng lắc đầu là tâm tuyệt; môi mép xanh, tứ chi run là can tuyệt; quanh miệng đen sạm, mồ hôi lạnh phát vàng là tỳ tuyệt; đại tiểu tiện són, nói cuồng, trợn ngược mắt là thận tuyệt), các tử chứng Thiếu âm, và các cặp mạch chứng nghịch.

Đáng ghi nhất là một cặp quan sát về tử thi mà y học hiện đại vẫn công nhận có cơ sở: "Dương khí tiền tuyệt, âm khí hậu tuyệt giả, âm chứng dã, kỳ nhân tử hậu, thân sắc tất thanh. Âm khí tiền tuyệt, dương khí hậu tuyệt giả, dương chứng dã, kỳ nhân tử hậu, thân sắc tất xích, dịch hạ ôn, tâm hạ nhiệt dã."

Thương hàn nghịch chứng phú là một bài phú biền ngẫu để học thuộc, đúc toàn bộ các dấu tiên lượng xấu thành vần: "Thương hàn nan liệu, nghịch chứng tu tri. Dương bệnh phạ phùng âm mạch, thiềm ngữ âm chứng phi nghi..." Kết bằng: "Thử thương hàn chi nghịch hậu, vật kiểu hãnh dĩ đồ toàn" — đây là các dấu nghịch của thương hàn, chớ cầu may mà mong vẹn toàn.

Thương hàn trị lệ là bảng phân loại phương tễ, và bố cục của nó thể hiện rõ chủ trương của tác giả. Phần "hãn tán loại" được chia thành bốn nhóm, mỗi phương đều ghi rõ mức độ hàn nhiệt:

• Ôn tán chư phương: Ma hoàng thang (đại ôn), Quế chi thang (đại ôn), Ma quế ẩm (đại ôn), Nhị sài hồ ẩm (vi ôn), Cát căn thang, Ngũ tích tán, Thập thần thang, Ma hoàng phụ tử tế tân thang, Tiểu thanh long thang…
• Lương tán chư phương: Nhất sài hồ ẩm (vi lương), Tiểu sài hồ thang, Cửu vị khương hoạt thang, Sài cát giải cơ thang, Thăng ma cát căn thang, Quy cát ẩm, Sài hồ bạch hổ tiễn (đại hàn), Sài cầm tiễn, Đại thanh long thang…
• Bình tán chư phương: Tam sài hồ ẩm, Chính sài hồ ẩm, Sài trần tiễn, Sâm tô ẩm, Bại độc tán…
• Kiêm bổ kiêm tán chư phương: Bổ trung ích khí thang, Bổ âm ích khí tiễn, Tứ sài hồ ẩm, Ngũ sài hồ ẩm, Lý âm tiễn (đại ôn), Đại ôn trung ẩm (đại ôn)…

Nhóm thứ tư chính là hiện thực hóa thuyết "bất tán chi tán". Tiếp theo là các loại ôn trung hòa trung, thanh lý, thổ dũng, công hạ, bồi bổ — một hệ phân loại đầy đủ cả hai cực, cho thấy ông không hề bỏ phép thanh và phép hạ, chỉ đặt điều kiện nghiêm ngặt cho chúng.

傷寒死生之機，則全在虛實二字。 Thương hàn tử sinh chi cơ, tắc toàn tại hư thực nhị tự. Cái then chốt sống chết trong thương hàn hoàn toàn nằm ở hai chữ hư thực. — 論虛邪治法

邪之所湊，其氣必虛。故傷寒為患，多系乘虛而入者。 Tà chi sở thấu, kỳ khí tất hư. Cố thương hàn vi hoạn, đa hệ thừa hư nhi nhập giả. Nơi tà tụ về thì khí nơi đó tất hư. Cho nên thương hàn thành bệnh phần nhiều là do thừa chỗ hư mà vào. — 論虛邪治法

人知所急在病，而不知所急在命。 Nhân tri sở cấp tại bệnh, nhi bất tri sở cấp tại mệnh. Người ta chỉ biết cái gấp nằm ở bệnh, mà không biết cái gấp thật nằm ở mạng sống. — 陽證陰證辨

經自經，而證自證，乃傷寒中最要之綱領，不可混也。 Kinh tự kinh, nhi chứng tự chứng, nãi thương hàn trung tối yếu chi cương lĩnh, bất khả hỗn dã. Kinh là kinh, chứng là chứng — đó là cương lĩnh tối quan trọng trong thương hàn, không được lẫn lộn. — 再論陰證陽證

陽經亦有陰證，陰經亦有陽證。 Dương kinh diệc hữu âm chứng, âm kinh diệc hữu dương chứng. Kinh dương cũng có chứng âm, kinh âm cũng có chứng dương. — 再論陰證陽證

但見太陽證，便治太陽；但見少陰證，便治少陰，此活法也。 Đãn kiến Thái dương chứng, tiện trị Thái dương; đãn kiến Thiếu âm chứng, tiện trị Thiếu âm, thử hoạt pháp dã. Hễ thấy chứng Thái dương thì cứ trị Thái dương; hễ thấy chứng Thiếu âm thì cứ trị Thiếu âm — đó là phép sống. — 傳經辨

發表不遠熱。 Phát biểu bất viễn nhiệt. Phát biểu thì không xa lánh thuốc nhiệt. — 再論陰證陽證（引岐伯）

風即寒之帥也。 Phong tức hàn chi soái dã. Phong chính là tướng dẫn đường cho hàn. — 風寒辨

溫中即可以散寒，而強主即可以逐寇。 Ôn trung tức khả dĩ tán hàn, nhi cường chủ tức khả dĩ trục khấu. Làm ấm phần trung tiêu là đã có thể tán hàn, làm mạnh chủ nhà là đã có thể đuổi giặc. — 論汗

未有中氣虛而營能盛者，未有營氣虛而汗能達者。 Vị hữu trung khí hư nhi doanh năng thịnh giả, vị hữu doanh khí hư nhi hãn năng đạt giả. Chưa từng có chuyện trung khí hư mà doanh khí lại thịnh, chưa từng có chuyện doanh khí hư mà mồ hôi lại ra được. — 論汗

補以治虛，非以治實，何為補住寒邪？補以補中，非以補外，何謂關門趕賊？ Bổ dĩ trị hư, phi dĩ trị thực, hà vi bổ trụ hàn tà? Bổ dĩ bổ trung, phi dĩ bổ ngoại, hà vị quan môn cản tặc? Bổ là để trị hư chứ không phải trị thực, sao gọi là bổ giữ hàn tà lại? Bổ là bổ ở trong chứ không bổ ở ngoài, sao gọi là đóng cửa đuổi giặc? — 傷寒無補法辨

以散為散者，誰不知之，惟不散之散，則玄之又玄矣。 Dĩ tán vi tán giả, thùy bất tri chi, duy bất tán chi tán, tắc huyền chi hựu huyền hĩ. Lấy thuốc tán mà làm cho tán thì ai chẳng biết; duy cái "tán mà không tán" mới là huyền diệu trong huyền diệu. — 傷寒三表法

當以舌色辨表裡，以舌色辨寒熱⋯若以舌色辨虛實，則不能無誤。 Đương dĩ thiệt sắc biện biểu lý, dĩ thiệt sắc biện hàn nhiệt… nhược dĩ thiệt sắc biện hư thực, tắc bất năng vô ngộ. Nên lấy sắc lưỡi mà biện biểu lý, lấy sắc lưỡi mà biện hàn nhiệt… còn lấy sắc lưỡi biện hư thực thì không thể không sai. — 舌色辨

實固能黑，以火盛而焦也；虛亦能黑，以水虧而枯也。 Thực cố năng hắc, dĩ hỏa thịnh nhi tiêu dã; hư diệc năng hắc, dĩ thủy khuy nhi khô dã. Thực thì lưỡi đen được, vì hỏa thịnh mà cháy; hư cũng đen được, vì thủy khuy mà khô. — 舌色辨

汗之出與汗之收，皆元氣為之樞機耳。 Hãn chi xuất dữ hãn chi thu, giai nguyên khí vi chi xu cơ nhĩ. Mồ hôi ra hay mồ hôi thu, đều do nguyên khí làm then máy cả. — 戰汗

戰為正氣將復，慄則邪氣肆強。 Chiến vi chính khí tương phục, lật tắc tà khí tứ cường. Run (chiến) là chính khí sắp hồi phục; rét run từ trong (lật) là tà khí đang lộng hành. — 戰汗

凡治傷寒，若見吐蛔者，雖有大熱，忌用涼藥，犯之必死。 Phàm trị thương hàn, nhược kiến thổ hồi giả, tuy hữu đại nhiệt, kỵ dụng lương dược, phạm chi tất tử. Phàm trị thương hàn, nếu thấy nôn ra giun thì dù có nhiệt lớn cũng kiêng dùng thuốc mát, phạm vào là chết. — 吐蛔

此一熱字，乃言表熱也，非言內熱也。 Thử nhất "nhiệt" tự, nãi ngôn biểu nhiệt dã, phi ngôn nội nhiệt dã. Chữ "nhiệt" ấy là nói cái nóng ở biểu, không phải nói cái nóng ở trong. — 協熱下痢

若以寒痢作熱痢，妄用寒涼，再損胃氣，則無有不死。 Nhược dĩ hàn lỵ tác nhiệt lỵ, vọng dụng hàn lương, tái tổn vị khí, tắc vô hữu bất tử. Lấy lỵ hàn làm lỵ nhiệt, dùng bừa hàn lương, lại làm tổn vị khí nữa, thì không ai là không chết. — 下痢

覺病須臾，即宜速治，則易愈矣。 Giác bệnh tu du, tức nghi tốc trị, tắc dị dũ hĩ. Vừa thấy bệnh chốc lát là nên trị ngay, thì dễ khỏi. — 病宜速治

傷寒三證 (thương hàn tam chứng) — ba loại: chính thương hàn (trực trúng, cảm rét mùa đông phát ngay), phục khí phát bệnh (đông cảm hàn, xuân hạ mới phát thành ôn bệnh thử bệnh), và thời hành chi khí (khí trái mùa khiến già trẻ mắc giống nhau).

經有陰陽 / 證有陰陽 (kinh hữu âm dương / chứng hữu âm dương) — kinh thì ba dương là dương, ba âm là âm; chứng thì thực nhiệt là dương, hư hàn là âm. Hai tầng này độc lập với nhau, không được lẫn.

三陽陰證 (tam dương âm chứng) — chứng âm hiện ra trong bệnh của ba kinh dương, tức chứng dương hư. Khái niệm riêng của Cảnh Nhạc, kiêng tuyệt đối hàn lương khắc phạt.

合病 / 並病 (hợp bệnh / tịnh bệnh) — hợp bệnh là hai ba kinh cùng bệnh một lúc; tịnh bệnh là một kinh bệnh trước chưa hết lại lan sang kinh khác. Theo Cảnh Nhạc, bệnh thực tế hầu hết thuộc hai loại này.

兩感 (lưỡng cảm) — biểu lý cùng bệnh, tức một kinh dương và kinh âm biểu lý của nó cùng phát. Môn nhân của ông là Tiền Trinh mở rộng khái niệm này sang cả nội thương phối ngoại cảm.

三表法 (tam biểu pháp) — ba tầng phát tán: trực tán ở bì mao, kiêm cố ở kinh lạc, thác tán ở tạng phủ.

不散之散 (bất tán chi tán) — "tán mà không tán": dùng thuốc ôn bổ làm mạnh chính khí để tà tự giải, thay vì dùng thuốc phát tán.

托散 (thác tán) — nâng đỡ chính khí để đẩy tà ra; phương tiêu biểu là Lý âm tiễn, Đại ôn trung ẩm.

動氣 (động khí) — mạch đập rung thấy được ở cạnh rốn hoặc dưới vú trái (hư lý), theo Cảnh Nhạc là dấu chân âm không giữ được, đại hư. Đói thì động dữ, no thì dịu; thở ra thì động dữ, hít vào thì dịu.

戰 / 慄 (chiến / lật) — chiến là run từ ngoài, chính khí sắp phục, thường rồi ra mồ hôi mà giải; lật là rét run từ trong, tà khí đang mạnh, là dấu xấu.

譫語 / 鄭聲 (thiềm ngữ / trịnh thanh) — nói mê do thực (tiếng cao, hơi mạnh, mạch cường) và nói lẩm bẩm do hư (tiếng thấp, hơi ngắn, mạch vô lực).

協熱下痢 (hiệp nhiệt hạ lỵ) — lỵ kèm nhiệt ở biểu, do biểu chứng chưa giải mà lầm dùng phép hạ. Chữ "hiệp" nghĩa là "cùng", không phải "mang trong người"; chữ "nhiệt" chỉ biểu nhiệt, không phải nội nhiệt.

虛狂 (hư cuồng) — trạng thái kích động do tinh khí bị thương, thần hồn không giữ; phân biệt với dương cuồng của Dương minh thực nhiệt.

陽厥 / 陰厥 (dương quyết / âm quyết) — quyết lạnh do nhiệt cực (nhiệt quyết) và do hàn thật (hàn quyết). Cảnh Nhạc thêm loại thứ ba là "dương trung chi âm quyết", tức quyết ở người truyền kinh nhưng chân dương bất túc.

蛔厥 / 臟厥 (hồi quyết / tạng quyết) — quyết do giun (còn cứu được, dùng Ô mai hoàn) và quyết do tạng khí tuyệt (dương khí đã tuyệt, chết).

Về vị trí trong dòng thương hàn học. Thương Hàn Điển không phải một bản chú Thương Hàn Luận theo lối Thành Vô Kỷ, cũng không phải một sách sắp xếp lại điều văn theo lối Phương Hữu Chấp và Du Xương. Nó là một cuốn sách giáo khoa lâm sàng độc lập, dùng điều văn của Trọng Cảnh làm tư liệu nhưng dựng theo khung riêng. Đặc điểm ấy khiến nó dễ đọc hơn hẳn các bản chú, và cũng khiến nó bị giới khảo cứu văn bản xem nhẹ hơn.

Về cuộc luận chiến với thuyết "thương hàn vô bổ pháp". Đây là phần được đời sau viện dẫn nhiều nhất, và lập luận bằng con số của ông — 113 phương có 20 phương dùng nhân sâm, hơn 50 phương dùng quế phụ — đến nay vẫn thường được nhắc. Điều đáng nói là nó không phải phát minh riêng của Cảnh Nhạc: Từ Đông Cao mà ông dẫn ở cuối bài đã nêu cùng ý, chỉ ra Tiểu sài hồ thang dùng nhân sâm chính là để phòng tà vào ba kinh âm, và liệt kê hàng loạt phương của Trọng Cảnh có sâm truật. Cảnh Nhạc là người tập hợp và đẩy nó thành một cuộc công kích có hệ thống.

Về chỗ bị phê phán. Phản ứng mạnh nhất đến từ phái ôn bệnh đời Thanh. Diệp Thiên Sĩ, Ngô Cúc Thông và Vương Mạnh Anh xây dựng hệ biện chứng vệ khí doanh huyết và tam tiêu chính là để xử lý những bệnh nhiệt mà khung thương hàn sáu kinh không bao quát được — và trong đó, việc dùng thuốc hàn lương thanh nhiệt được phục hồi hoàn toàn. Đứng ở góc nhìn ôn bệnh học, chủ trương "thương hàn không có nhiệt thật, chỉ có hư hàn" của Cảnh Nhạc là một sự khái quát quá đà. Trần Tu Viên trong Cảnh Nhạc Tân Phương Biếm cũng chỉ ra rằng những phương như Lý âm tiễn, Đại ôn trung ẩm nếu dùng cho bệnh nhiệt thật thì hậu quả không kém gì cái hại mà chính Cảnh Nhạc lên án.

Cách đọc công bằng: phần biện chứng của ông — tam dương âm chứng, hư cuồng, trịnh thanh, hiệp nhiệt hạ lỵ, biện lưỡi đen — là đóng góp thật và đã thành tài sản chung, vì nó bổ khuyết cho một điểm mù có thật của thương hàn học truyền thống. Phần ước lượng tần suất của ông — rằng chứng hư chiếm bảy tám phần mười — là kết luận từ quần thể bệnh nhân mà ông gặp ở đời Minh mạt, không thể suy ra thành quy luật phổ quát.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Hải Thượng Lãn Ông tiếp thu Thương Hàn Điển khá trọn vẹn trong phần luận ngoại cảm của Y Tông Tâm Lĩnh, đặc biệt là chủ trương xét hư thực trước khi phát tán và khái niệm "bổ trung để tán biểu". Tập Ngoại cảm thông trị của Lãn Ông có cấu trúc gần với Thương Hàn Điển hơn là với Thương Hàn Luận, và ông cũng theo Cảnh Nhạc trong việc nhấn mạnh rằng người bệnh ở xứ nóng ẩm phần nhiều mang sẵn nội thương.

Phân biệt "bệnh ở đâu" với "bệnh là gì". Phân biệt kinh–chứng của Cảnh Nhạc, bỏ lớp thuật ngữ đi, là một nguyên tắc chẩn đoán phổ quát: vị trí tổn thương và tính chất tổn thương là hai câu hỏi khác nhau, và trả lời được câu thứ nhất không có nghĩa đã trả lời được câu thứ hai. Cùng một vị trí có thể là viêm cấp, có thể là suy giảm chức năng, và hai thứ ấy xử trí ngược nhau.

Sức người bệnh là biến số đầu tiên. Điều ông lặp lại suốt hai quyển — xét hư thực trước khi quyết định công hay bổ — tương ứng với một thực hành lâm sàng hiện đại: cùng một chẩn đoán, phác đồ cho người trẻ khỏe và cho người già suy kiệt phải khác nhau. Câu "nhân tri sở cấp tại bệnh, nhi bất tri sở cấp tại mệnh" nói đúng một sai lầm vẫn còn: tập trung vào chỉ số bệnh lý mà bỏ qua tình trạng toàn thân.

Sốt không đồng nghĩa với "nóng". Toàn bộ bài Tam dương âm chứng biện là một danh sách các dấu hiệu cho thấy người đang sốt thực ra đang suy kiệt: sắc mặt nhợt, hơi thở ngắn, tiếng nói nhỏ, lười nói, buồn ngủ lờ đờ, sợ lạnh dù đang sốt, khát mà không muốn uống, tay chân lạnh, tiểu trong. Danh sách ấy trùng khớp đáng kể với các dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng nặng ở người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch — nhóm thường sốt nhẹ hoặc không sốt, và diễn tiến xấu nhanh. Đây là chỗ quan sát cổ và y học hiện đại gặp nhau.

Chữa sớm. Bài Bệnh nghi tốc trị rất ngắn nhưng đúng: "giác bệnh tu du, tức nghi tốc trị", và đừng do dự nhẫn nhịn mấy ngày mới nói. Ông còn nêu một quan sát về lây truyền: một người chưa khỏi mà người thân ngày ngày ở gần, "khí tòng tỵ nhập, tất tương truyền nhiễm" — khí theo mũi vào, tất sẽ lây. Đây là một trong những mô tả sớm về lây truyền qua đường hô hấp.

Ra mồ hôi vừa đủ. Đoạn về phép lấy mồ hôi rất thực dụng và kèm một ca tử vong đáng nhớ: cha mẹ thương con muốn con chóng khỏi, đắp chăn dày chưa đủ còn lấy thân đè lên, đứa trẻ nóng quá kêu gào, cha mẹ bảo "chưa được, phải ra thêm nữa"; mở ra thì đã vong dương mà chết. Nguyên tắc ông đưa ra: lấy mồ hôi phải để tự nhiên, chỉ cần râm rấp ẩm đều toàn thân, không được ép cho ra như tắm. Áp dụng ngày nay: ủ ấm quá mức khi sốt, nhất là ở trẻ nhỏ, làm tăng nguy cơ mất nước và sốt cao co giật chứ không giúp "giải cảm".

Uống nước khi sốt. Bài Ẩm thủy nêu một nguyên tắc cân bằng: khát dữ muốn uống một thăng thì chỉ nên cho một bát, "thường linh bất túc, bất khả thái quá"; uống quá nhiều một lúc thì nước đọng lại gây hại. Nhưng cũng không được không cho. Nghĩa là: uống thành nhiều lần nhỏ. Đây vẫn là lời khuyên đúng cho bù nước đường uống.

Giới hạn cần nhớ. Hai quyển này viết về ngoại cảm trước khi có kháng sinh, vắc-xin và dịch truyền. Nhiều bệnh được bàn ở đây — thương hàn cổ điển, dịch lệ, phát ban, sốt rét — ngày nay có chẩn đoán xác định và điều trị đặc hiệu. Giá trị còn lại của Thương Hàn Điển nằm ở phần quan sát lâm sàng và ở nguyên tắc phân tầng theo thể trạng, không ở phần dược trị. Tuyệt đối không nên dùng các phương ôn bổ liều cao được mô tả ở đây để tự xử trí một cơn sốt chưa rõ nguyên nhân.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) là nền trực tiếp, và Thương Hàn Điển nhiều lần chỉ ngược về đó. Bài Biểu lý biện ghi rõ "tiền quyển Truyền Trung Lục trung hữu biện, đương hỗ duyệt chi"; bài Hư chứng chỉ sang Hư thực biện ở quyển một. Các cặp khái niệm chân giả, hư thực, âm dương dùng ở đây đều đã định nghĩa ở đó.

Mạch Thần Chương (quyển 4–6) cung cấp công cụ. Bài Luận mạch ở quyển 7 áp dụng trực tiếp nguyên tắc "hữu lực vô lực biện âm dương" và bổ sung một điểm riêng cho ngoại cảm: đừng chỉ dựa vào phù trầm, mà lấy khẩn sác hay không làm chuẩn — "hàn tà tại biểu, mạch giai khẩn sác, khẩn sác thậm giả tà diệc thậm, khẩn sác vi giả tà diệc vi". Ông cũng nêu một dấu phân biệt rất dùng được giữa nội thương và ngoại cảm: "nội thương chi khẩn, kỳ lai hữu tiệm; ngoại cảm chi khẩn, phát ư đột nhiên".

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37) là nơi nhiều chứng chỉ được bàn lướt ở đây được triển khai đầy đủ. Bài Phát hoàng chỉ sang môn Hoàng đản; bài Ẩu thổ uế chỉ sang môn Ách nghịch; bài Ôn bệnh thử bệnh chỉ sang môn Thử chứng; bài Lao lực cảm hàn chỉ sang môn Lao quyện nội thương; bài Động khí chỉ sang môn Hư tổn. Môn Ôn dịch ở quyển 13 bổ sung phần Nội Kinh về thương hàn mà bài Kinh nghĩa ở đây nói là "để bổ ở môn Ôn dịch".

Phụ Nhân Quy (quyển 38–39) tiếp nối bài Nhiệt nhập huyết thất, vốn ở đây chỉ trích điều văn Trọng Cảnh rồi định nghĩa huyết thất chính là xung nhâm huyết hải.

Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) chứa các phương mang tên mới xuất hiện dày đặc trong hai quyển này — Ma quế ẩm, các Sài hồ ẩm từ một đến năm, Chính sài hồ ẩm, Sài trần tiễn, Sài cầm tiễn, Sài hồ bạch hổ tiễn, Quy cát ẩm, Lý âm tiễn, Đại ôn trung ẩm, Vị quan tiễn, Tứ vị hồi dương ẩm, Lục vị hồi dương ẩm. Bảng Thương hàn trị lệ ở cuối quyển 8 chính là bản đồ tra cứu nối hai phần với nhau.

Về phía Trọng Cảnh, người đọc nên ý thức rằng Thương Hàn Điển trích dẫn có chọn lọc và có diễn giải. Các điều văn được dẫn ở đây phần lớn là những điều củng cố cho luận điểm của tác giả, đặc biệt là các điều cấm hãn, cấm hạ và các điều dùng Tứ nghịch, Lý trung, Ngô thù du thang. Đọc song song với một bản Thương Hàn Luận đầy đủ sẽ thấy rõ chỗ nào là Trọng Cảnh và chỗ nào là Cảnh Nhạc.