Tân Phương Bát Trận (新方八陣) là hai quyển chứa phương thuốc do chính Trương Giới Tân chế, xếp thành tám "trận" theo phép dùng: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân. Khoảng một trăm tám mươi phương, và phần lớn là sáng tạo riêng.

Ý tưởng "bát trận" đã được nêu ngay ở bài mở đầu toàn bộ tác phẩm. Trong thiên Minh lý của Truyền Trung Lục, ông viết: "Thị biên dã, liệt môn vi bát, liệt phương diệc vi bát. Cái cổ hữu binh pháp chi bát môn, dư hữu y gia chi bát trận. Nhất nhi bát chi, sở dĩ thần biến hóa; bát nhi nhất chi, sở dĩ tố uyên nguyên." Đến đây, ý tưởng ấy được hiện thực hóa.

Bố cục:

• Quyển 50 — trọn vẹn là Tân phương bát lược dẫn và tám bài "lược", tức tám tiểu luận về nguyên lý của từng phép dùng thuốc. Đây là phần lý luận, và là phần có giá trị nhất.
• Quyển 51 — các phương thực tế, xếp theo tám trận.

Bài Bát lược dẫn mở bằng một nghịch lý được đặt rất khéo: "Dược bất chấp phương, hợp nghi nhi dụng, thử phương chi bất tất hữu dã. Phương dĩ lập pháp, pháp dĩ chế nghi, thử phương chi bất khả vô dã." — thuốc không câu nệ phương, hợp thì dùng, nên phương không nhất thiết phải có; nhưng phương là để lập pháp, pháp là để chế nghi, nên phương không thể không có.

Rồi ông nói rõ vì sao vẫn chế thêm phương mới dù đã tuyển phương cổ: "Thử kỳ trung hữu tâm đắc yên, hữu kinh nghiệm yên, hữu bổ cổ chi vị bị yên." Và một chi tiết về cách đọc: mỗi phương đều kèm nhiều phép gia giảm và liều lượng có sai khác, "chính dĩ kiến phương chi bất khả chấp dã" — chính là để thấy rằng phương không được chấp nhất.

Ông cũng giải thích vì sao công trận và hàn trận có ít phương hơn hẳn: "Dĩ cổ pháp ký đa, bất tất cánh vi thiêm túc dã" — phép cổ đã nhiều rồi, không cần thêm chân cho rắn.

Câu kết của bài dẫn là một định nghĩa về người dùng thuốc giỏi: "Viên hoạt nghi tòng tam tư, chấp trì tu hữu định kiến, ký năng chấp trì, hựu năng viên hoạt, kỳ năng phương năng viên chi nhân hồ."

释1. Bổ lược — bài quan trọng nhất của cả bộ sách

Bài này chứa hai câu được truyền tụng nhiều nhất trong toàn bộ Cảnh Nhạc Toàn Thư, và có thể nói là hai câu nổi tiếng nhất của y học ôn bổ.

Phần đầu là bảng phân nhánh cơ bản: "Khí hư giả, nghi bổ kỳ thượng, nhân sâm, hoàng kỳ chi thuộc thị dã. Tinh hư giả, nghi bổ kỳ hạ, thục địa, kỷ tử chi thuộc thị dã. Dương hư giả, nghi bổ nhi kiêm noãn, quế, phụ, can khương chi thuộc thị dã. Âm hư giả, nghi bổ nhi kiêm thanh, môn đông, thược dược, sinh địa chi thuộc thị dã."

Bốn nhánh: khí hư bổ ở trên, tinh hư bổ ở dưới, dương hư bổ kèm ấm, âm hư bổ kèm mát.

Phần thứ hai là chỗ tinh tế hơn: khí và tinh sinh ra nhau. "Kỳ hữu khí nhân tinh nhi hư giả, tự đương bổ tinh dĩ hóa khí; tinh nhân khí nhi hư giả, tự đương bổ khí dĩ sinh tinh." Và xa hơn nữa: "Hựu hữu dương thất âm nhi ly giả, bất bổ âm hà dĩ thu tán vong chi khí? Thủy thất hỏa nhi bại giả, bất bổ hỏa hà dĩ tô thùy tịch chi âm?"

Rồi đến hai câu trung tâm:

善補陽者，必於陰中求陽，則陽得陰助，而生化無窮； 善補陰者，必於陽中求陰，則陰得陽升，而泉源不竭。

Thiện bổ dương giả, tất ư âm trung cầu dương, tắc dương đắc âm trợ, nhi sinh hóa vô cùng; thiện bổ âm giả, tất ư dương trung cầu âm, tắc âm đắc dương thăng, nhi tuyền nguyên bất kiệt.

Người giỏi bổ dương thì tất tìm dương trong âm, bấy giờ dương được âm giúp mà sinh hóa vô cùng; người giỏi bổ âm thì tất tìm âm trong dương, bấy giờ âm được dương nâng mà nguồn suối không cạn.

Hai câu này là cơ sở lý luận của toàn bộ cặp phương Tả quy và Hữu quy: bổ âm mà vẫn có thuốc ôn, bổ dương mà vẫn có thuốc tư. Chúng cũng là chỗ ông khác hẳn phép bổ của Đan Khê, vốn thuần dùng thuốc hàn lương để tư âm.

Phần cuối bài lặp lại một phân biệt đã nêu ở Truyền Trung Lục, và đây là chỗ quy định phạm vi áp dụng của hai câu trên: "Dĩ tinh khí phân âm dương, tắc âm dương bất khả ly; dĩ hàn nhiệt phân âm dương, tắc âm dương bất khả hỗn." Âm dương của tinh khí thì không rời nhau được, nên mới "trong âm cầu dương"; âm dương của hàn nhiệt thì không được lẫn, nên "dương hư đa hàn giả, nghi bổ dĩ cam ôn, nhi thanh nhuận chi phẩm phi sở nghi; âm hư đa nhiệt giả, nghi bổ dĩ cam lương, nhi tân táo chi loại bất khả dụng".

释2. Hòa lược — bảng cấm kỵ dài nhất

"Hòa phương chi chế, hòa kỳ bất hòa giả dã." Bệnh kiêm hư thì bổ mà hòa, kiêm trệ thì hành mà hòa, kiêm hàn thì ôn mà hòa, kiêm nhiệt thì lương mà hòa. Ông ví hòa với hành thổ: "diệc do thổ kiêm tứ khí, kỳ ư bổ tả ôn lương chi dụng, vô sở bất cập".

Nhưng phần lớn bài này là một bảng cấm kỵ, và đây là phần dùng được ngay. Mỗi dòng nêu một tình trạng và các vị thuốc phải tránh:

• Âm hư ở dưới, tinh huyết khuy tổn — kỵ lợi tiểu: tứ linh, thông thảo.
• Âm hư ở trên, phế nhiệt ho khan — kỵ tân táo: bán hạ, thương truật, tế tân, hương phụ, xuyên khung, đương quy, bạch truật.
• Dương hư ở trên — kỵ tiêu hao: trần bì, sa nhân, mộc hương, binh lang.
• Dương hư ở dưới — kỵ trầm hàn: hoàng bá, tri mẫu, chi tử, mộc thông.
• Đại tiện lỏng nát — kỵ hoạt lợi: nhị đông, ngưu tất, nhục thung dung, đương quy, sài hồ, đồng tiện.
• Biểu tà chưa giải — kỵ thu liễm: ngũ vị, táo nhân, địa du, văn cáp.
• Khí trệ — kỵ bế tắc: hoàng kỳ, bạch truật, hoài sơn, cam thảo.
• Kinh trệ — kỵ hàn ngưng: mạch môn, sinh địa, thạch hộc, hoàng cầm, hoàng liên.

Rồi hai nguyên tắc khái quát, viết rất hay:

"Chư động giả bất nghi tái động" — hỏa động thì kỵ ôn ấm, huyết động thì kỵ tân hương, hãn động thì kỵ tô tán, thần động thì kỵ hao thương.

"Chư tĩnh giả bất nghi tái tĩnh" — mạch trầm vi tế nhược là cái tĩnh của mạch, thần hôn khí khiếp là cái tĩnh của dương, cơ thể lạnh là cái tĩnh của biểu, miệng bụng sợ lạnh là cái tĩnh của lý; các vị âm nhu đều phải dè dặt.

Kết bằng hai ví von: "Dương chủ động, dĩ động tế động, hỏa thượng thiêm du dã, bất tiêu lạn hồ? Âm chủ tĩnh, dĩ tĩnh ích tĩnh, tuyết thượng gia sương dã, bất tịch diệt hồ?"

释3. Công lược — bài về sự dè dặt

"Công phương chi chế, công kỳ thực dã." Công khí thì công chỗ tụ, công huyết thì công chỗ ứ, công tích thì công chỗ rắn, công đàm thì công chỗ gấp.

Nhưng toàn bộ phần sau là về giới hạn. Nguyên tắc về liều: "Đại thực giả, công chi vị cập, khả dĩ tái gia; vi thực giả, công chi thái quá, mỗi nhân trí hại."

Nguyên tắc về vị trí, nêu bằng hai ví von quân sự: "Phàm bệnh tại dương giả, bất khả công âm; bệnh tại hung giả, bất khả công tạng. Nhược thử giả, tà tất thừa hư nội hãm, sở vị dẫn tặc nhập khấu dã. Bệnh tại âm giả, vật công kỳ dương; bệnh tại lý giả vật công kỳ biểu, nhược thử giả, bệnh tất nhân ngộ nhi thậm, sở vị tự triệt phiên tế dã." — công sai chỗ thì hoặc là dẫn giặc vào nhà, hoặc là tự phá hàng rào của mình.

Nguyên tắc về phối hợp: "Thực bất hiềm công, nhược đãn lược gia cam trệ, tiện tương khiên chế; hư bất hiềm bổ, nhược đãn lược gia tiêu hao, thiên giác tương phương." — đã công thì đừng pha thuốc bổ trệ, đã bổ thì đừng pha thuốc tiêu hao; pha vào là vướng chân nhau.

Và cặp so sánh quyết định: "Thực nhi ngộ bổ, bất quá tăng bệnh, bệnh tăng giả khả giải; hư nhi ngộ công, tất tiên thoát nguyên, nguyên thoát giả, vô trị hĩ."

Kết bài bằng một đánh giá tổng quát về phép công, và giọng văn ở đây gần như đạo đức: "Phàm dụng công chi pháp, sở dĩ trừ hung tiễn bạo dã, diệc do loạn thế chi binh, tất bất khả vô, nhiên duy tất bất đắc dĩ nãi khả dụng chi. Nhược hoặc hữu nghi, ninh gia tường thận. Cái công tuy khứ tà, vô phất thương khí, thụ ích giả tứ, thụ tổn giả lục. Cố công chi nhất pháp, thực tự cổ nhân nhân sở thâm kỵ giả, chính khủng kỳ thành chi nan, bại chi dị nhĩ."

Tỷ lệ "được bốn, mất sáu" là một cách nói rất cụ thể về cán cân lợi hại của thuốc công.

释4. Tán lược — bài về sự linh hoạt trong phát biểu

Bài này bác một giáo điều: phương nào cho kinh nấy.

Ông lấy Trọng Cảnh làm ví dụ: Thái dương dùng Ma hoàng thang, Dương minh dùng Thăng ma cát căn thang, Thiếu dương dùng Tiểu sài hồ thang — đó là chuẩn mực. Nhưng người sau theo mà không dùng được, vì không hiểu ý.

Giải thích của ông: "Ma hoàng chi khí, tuấn lợi nhi dũng. Phàm Thái dương kinh âm tà tại biểu giả, hàn độc ký thâm, phi thử bất đạt, cố chế dụng thử phương, phi vị Thái dương kinh dược tất tu ma hoàng dã." Và: nếu lấy ma hoàng trị chứng Dương minh, Thiếu dương thì hàn cũng không phải không tán được, chỉ e tính lực quá mạnh làm thương khí — "khởi vị mỗ kinh mỗ dược tất bất khả di dịch, diệc bất quá phân kỳ khinh trọng nhĩ".

Rồi ông xếp lại thuốc tán theo tính chất thay vì theo kinh, và bảng này rất tiện:

• Tuấn tán (tán mạnh): ma hoàng, quế chi.
• Bình tán: phòng phong, kinh giới, tử tô.
• Ôn tán: tế tân, bạch chỉ, sinh khương.
• Lương tán: sài hồ, cát căn, bạc hà.
• Tán kèm trừ thấp: khương hoạt, thương truật.
• Tán kèm nâng chỗ hãm lên: thăng ma, xuyên khung.

Rồi bảng kỵ theo thể trạng: tà nông thì kỵ vị tuấn lợi; khí yếu thì kỵ vị hùng hãn; nhiệt nhiều thì kỵ vị ôn táo; hàn nhiều thì kỵ vị thanh lương. Và kỵ theo chứng: nóng khát phiền táo thì hợp cát căn, nhưng nôn oẹ thì kỵ; hàn nhiệt qua lại thì hợp sài hồ, nhưng tiêu chảy thì kỵ.

Cuối cùng là phép phối, viết rất gọn: "Dĩ bình kiêm thanh, tự thành lương tán; dĩ bình kiêm noãn, diệc khả ôn kinh; nghi đại ôn giả, dĩ nhiệt tế nhiệt; nghi đại lương giả, dĩ hàn tế hàn."

释5. Hàn lược — bác phép "phân kinh dụng dược"

"Hàn phương chi chế, vi thanh hỏa dã, vi trừ nhiệt dã."

Ông bác ngay định thức quen thuộc: sách cổ đều nói hoàng liên thanh tâm, hoàng cầm thanh phế, thạch hộc thược dược thanh tỳ, long đởm thanh can, hoàng bá thanh thận; người đời nay giữ nguyên phép ấy — "thị diệc giao trụ pháp dã", cũng là lối gắn chặt trục đàn.

Lý lẽ: "Đại phàm hàn lương chi vật, giai năng tả hỏa, khởi hữu lương thử nhi bất lương bỉ giả?" Vấn đề không phải kinh nào, mà là trọng lượng và cường độ:

• Khinh thanh (nhẹ trong) thì thanh ở trên: hoàng cầm, thạch hộc, liên kiều, thiên hoa phấn.
• Trọng trọc (nặng đục) thì thanh ở dưới: chi tử, hoàng bá, long đởm, hoạt thạch.
• Tính lực dày thì thanh nhiệt lớn: thạch cao, hoàng liên, lô hội, khổ sâm, sơn đậu căn.
• Tính lực hoãn thì thanh nhiệt nhẹ: địa cốt bì, huyền sâm, bối mẫu, thạch hộc, đồng tiện.
• Dùng theo lối công: đại hoàng, mang tiêu — trừ nhiệt do thực uất.
• Dùng theo lối lợi: mộc thông, nhân trần, trư linh, trạch tả — trừ nhiệt do bí tắc.
• Dùng theo lối bổ: sinh địa, nhị đông, thược dược, nước lê, cam thảo mảnh — trừ nhiệt do âm hư khô ráo.

Và ông nói thẳng rằng phép "phân kinh dụng dược" của sách cổ thực ra ngụ ý đúng như thế, chỉ là không nói rõ: "Phương thư chi phân kinh dụng dược giả, ý chính tại thử, đãn bất năng minh ngôn kỳ ý nhĩ."

Cuối bài là nguyên tắc về hướng: "Phù nghi lương chi nhiệt, giai thực nhiệt dã. Thực nhiệt tại hạ, tự nghi thanh lợi; thực nhiệt tại thượng, bất khả thăng đề. Cái hỏa bản thuộc dương, nghi tòng âm trị, tòng âm giả nghi giáng, thăng tắc phản tòng kỳ dương hĩ." Và ông phân biệt rõ với phép thăng dương tán hỏa của Đông Viên: phép ấy đặt cho người có biểu tà sinh nhiệt, "bất đắc dữ phục hỏa nội viêm giả tịnh luận".

释6. Nhiệt lược — bài về thứ hàn không có nguyên nhân

"Nhiệt phương chi chế, vi trừ hàn dã."

Ông chia hàn thành hai loại. Loại thứ nhất là hàn từ ngoài đến: hàn tà phạm cơ biểu, đồ sống lạnh thương tỳ vị, âm hàn trúng tạng phủ — "khứ sở tòng lai, tắc kỳ trị dã, thị giai nhân sở dị tri giả".

Loại thứ hai mới là chỗ ông muốn nói: "Chí ư bản lai chi hàn, sinh ư vô hình vô hưởng chi gian, sơ vô sở cảm, mạc trắc kỳ nhân, nhân chi bệnh thử giả tối đa, nhân chi tri thử giả tối thiểu, quả hà vị tai?" — thứ hàn tự sinh ra trong khoảng không hình không tiếng, ban đầu không do cảm nhiễm gì, không đoán được nguyên nhân; người mắc thì nhiều nhất mà người biết thì ít nhất.

Rồi ông nhắc lại mệnh đề đối đầu với Đan Khê: "Quan Đan Khê viết: khí hữu dư tiện thị hỏa. Dư tục chi viết: khí bất túc tiện thị hàn." Và đặt một câu hỏi tu từ: "Phu kim nhân chi khí hữu dư giả, năng thập trung chi kỷ?"

Đặc điểm của loại hàn này là diễn tiến âm thầm: "Đệ kỳ do lai giả tiệm, hình kiến giả vi, đương kỳ vị giác dã, thục vi chi ý? Cập kỳ ký thậm dã, thủy tri trị nan."

Phần sau là bảng dùng thuốc nhiệt, mỗi vị kèm một chỉ định rất cụ thể: can khương ôn trung và tán biểu, hợp người nôn oẹ không mồ hôi; nhục quế hành huyết đạt tứ chi, hợp huyết trệ nhiều đau; ngô thù du ấm hạ tiêu, hợp đau bụng tiêu chảy; nhục đậu khấu ôn tỳ thận, hợp đi lỏng trơn tuột; bổ cốt chi tính giáng mà tán bế nên nạp khí định suyễn, cầm đới trọc tiêu chảy; phụ tử chế thì "tính hành như tửu, cố vô xứ bất đáo, năng cứu cấp hồi dương".

Rồi bảng kỵ: nhiều mồ hôi thì kỵ gừng vì gừng tán; mất máu thì kỵ quế vì quế động huyết; khí ngắn khí khiếp thì kỵ bổ cốt chi vì nó giáng khí. Và hai nguyên tắc chung: "Đại phàm khí hương giả, giai bất lợi ư khí hư chứng; vị tân giả, đa bất lợi ư kiến huyết chứng."

Đoạn cuối về phụ tử là phần được dẫn nhiều nhất, và nó bàn về thời điểm dùng thuốc hồi dương:

"Phàm kim chi dụng giả, tất đãi thế bất khả vi, bất đắc dĩ nhiên hậu dụng chi, bất tri hồi dương chi công, đương dụng ư dương khí tương khứ chi tế, tiện đương tiệm dụng, dĩ vọng vãn hồi. Nhược dụng ư ký khứ chi hậu, tử hôi bất khả phục nhiên hĩ, thượng hà ích ư sự tai?"

Người ta đợi đến lúc hết cách mới dùng phụ tử, mà không biết rằng cái công hồi dương phải dùng vào lúc dương khí sắp đi, dùng dần để mong kéo lại; dùng sau khi dương đã đi rồi thì tro tàn không nhóm lại được nữa.

Và cách dùng an toàn: "Đãn phụ tử tính hãn, độc nhậm vi nan, tất đắc đại cam chi phẩm như nhân sâm, thục địa, chích cam thảo chi loại, giai túc dĩ chế kỳ cương nhi tế kỳ dũng, dĩ bổ bội chi, vô vãng bất lợi hĩ." — phụ tử tính dữ, dùng một mình khó, phải có các vị đại ngọt như nhân sâm, thục địa, chích cam thảo để chế cái cương và giúp cái dũng của nó, lại dùng thuốc bổ gấp bội.

Câu kết gọi phụ tử là "hồ thiên trung đại tướng quân dã, khả trí chi vô dụng chi địa hồ?"

释7. Cố lược — phép thu giữ

"Cố phương chi chế, cố kỳ tiết dã."

Bảng theo vị trí rất gọn: ho lâu thành suyễn, khí thoát ở trên thì cố phế; di tinh thành lâm, tinh thoát ở dưới thì cố thận; tiểu tiện không cầm thì cố bàng quang; đại tiện không cầm thì cố trường tạng; mồ hôi ra không dứt thì cố bì mao; máu chảy không cầm thì cố doanh vệ.

Rồi quy về hai chữ: "Tổng chi, tại thượng giả tại biểu giả, giai nghi cố khí, khí chủ tại phế dã; tại hạ giả tại lý giả, giai nghi cố tinh, tinh chủ tại thận dã."

Và bốn điều kiện, nêu bằng hai vế đối rất hay: "Nhiên hư giả khả cố, thực giả bất khả cố; cửu giả khả cố, bạo giả bất khả cố. Đương cố bất cố, tắc thương hải diệc tương kiệt; bất đương cố nhi cố, tắc bế môn diên khấu dã." — đáng cố mà không cố thì biển cả cũng cạn; không đáng cố mà cố thì đóng cửa mời giặc vào.

释8. Nhân lược — phép theo chứng

"Nhân phương chi chế, nhân kỳ khả nhân giả dã."

Đây là trận dành cho các bệnh mà chứng giống nhau thì cách chữa giống nhau, không cần biện chứng theo âm dương hư thực: "Như ung độc chi khởi, thũng khả phu dã; xà trùng chi hoạn, độc khả giải dã; thang hỏa thương kỳ cơ phu, nhiệt khả tán dã; điệt đả thương kỳ cân cốt, đoạn khả tục dã."

Tức là các thuốc dùng ngoài, thuốc giải độc, thuốc chữa bỏng và thuốc chữa chấn thương.

Nhưng ông vẫn thêm một giới hạn: "Nhiên nhân trung hữu bất khả nhân giả, hựu tại hồ chứng đồng nhi nhân bất đồng nhĩ." Người ta hư thực hàn nhiệt mỗi người mỗi khác, nên hễ có dính đến nội thương thì vẫn phải cân nhắc trong khí huyết, "bất khả vị nhân phương chi loại, tận khả nhân chi nhi dụng dã".

释9. Các phương tiêu biểu — quyển 51

Bổ trận là trận lớn nhất với hơn hai mươi phương, và cấu trúc của nó phản ánh trực tiếp bài Bổ lược.

Đại bổ nguyên tiễn đứng đầu, được ghi là "hồi thiên tán hóa, cứu bản bồi nguyên đệ nhất yếu phương". Thành phần: nhân sâm (bổ khí bổ dương, làm chủ; ít thì một hai đồng, nhiều thì một hai lạng), sơn dược, thục địa (bổ tinh bổ âm, làm chủ; ít thì hai ba đồng, nhiều thì hai ba lạng), đỗ trọng, đương quy, sơn thù, kỷ tử, chích cam thảo. Biên độ liều từ một đồng đến hai lạng là một điểm đáng chú ý — nó cho thấy ông coi liều là biến số chính chứ không phải thành phần.

Tả quy ẩm được ghi là "tráng thủy chi tễ dã", dùng cho mệnh môn âm suy dương thắng: thục địa, sơn dược, kỷ tử, chích cam thảo, phục linh, sơn thù.

Hữu quy ẩm là "ích hỏa chi tễ dã", dùng cho mệnh môn dương suy âm thắng: thục địa, sơn dược, sơn thù, kỷ tử, chích cam thảo, đỗ trọng, nhục quế, chế phụ tử.

Hai phương này là hiện thân trực tiếp của hai câu trong Bổ lược: Tả quy tuy bổ âm nhưng không dùng tri mẫu hoàng bá như phương bổ âm của Đan Khê; Hữu quy tuy bổ dương nhưng nền vẫn là thục địa sơn thù kỷ tử.

Tả quy hoàn và Hữu quy hoàn là dạng hoàn dùng lâu dài, liều lớn hơn.

Các phương khác trong bổ trận: Thất phúc ẩm, Ngũ phúc ẩm, Nhất âm tiễn đến Tứ âm tiễn, Đại doanh tiễn và Tiểu doanh tiễn, Bổ âm ích khí tiễn, Cử nguyên tiễn, Lưỡng nghi cao, Trinh nguyên ẩm, Quy thận hoàn, Tán hóa huyết dư đan.

Hòa trận chứa các phương thường dùng nhất của ông trong Tạp Chứng Mô: Kim thủy lục quân tiễn, Lục an tiễn, Hòa vị ẩm, Bài khí ẩm, Đại hòa trung ẩm và Tiểu hòa trung ẩm, Giải can tiễn, Quách thanh ẩm.

Tán trận chứa bộ Sài hồ ẩm từ một đến năm cùng Chính sài hồ ẩm — bộ phương mà ông dùng xuyên suốt Thương Hàn Điển, mỗi bài ứng với một mức hư thực khác nhau. Cùng với Ma quế ẩm, Đại ôn trung ẩm, Sài trần tiễn, Sài cầm tiễn, Quy cát ẩm.

Hàn trận có Trừu tân ẩm (đại hàn, cho nhiệt tà tích nặng) và Tỷ tân ẩm (thứ hàn, cho nhiệt tà sắp nặng mà chưa nặng) — cặp tên rất khéo: "trừu tân" là rút củi dưới nồi, "tỷ tân" là dời củi đi nơi khác. Cùng với Ngọc nữ tiễn, Hóa âm tiễn, Đại phân thanh ẩm.

Nhiệt trận có Lý âm tiễn, Tứ vị hồi dương ẩm, Lục vị hồi dương ẩm, Ôn vị ẩm, Dưỡng trung tiễn, Vị quan tiễn, Noãn can tiễn, Nhất khí đan, Cửu khí đan.

Cố trận có Bí nguyên tiễn, Cố âm tiễn, Trấn âm tiễn, Linh truật thỏ ty hoàn, Thọ tỳ tiễn.

Nhân trận chứa các phương dùng ngoài và phương cấp cứu: thuốc đắp, thuốc rửa, thuốc giải độc, phép thổ, phép chườm.

善補陽者，必於陰中求陽，則陽得陰助，而生化無窮；善補陰者，必於陽中求陰，則陰得陽升，而泉源不竭。 Thiện bổ dương giả, tất ư âm trung cầu dương, tắc dương đắc âm trợ, nhi sinh hóa vô cùng; thiện bổ âm giả, tất ư dương trung cầu âm, tắc âm đắc dương thăng, nhi tuyền nguyên bất kiệt. Người giỏi bổ dương thì tất tìm dương trong âm, bấy giờ dương được âm giúp mà sinh hóa vô cùng; người giỏi bổ âm thì tất tìm âm trong dương, bấy giờ âm được dương nâng mà nguồn suối không cạn. — 補略

氣虛者宜補其上，精虛者宜補其下；陽虛者宜補而兼暖，陰虛者宜補而兼清。 Khí hư giả nghi bổ kỳ thượng, tinh hư giả nghi bổ kỳ hạ; dương hư giả nghi bổ nhi kiêm noãn, âm hư giả nghi bổ nhi kiêm thanh. Khí hư thì bổ ở trên, tinh hư thì bổ ở dưới; dương hư thì bổ kèm làm ấm, âm hư thì bổ kèm làm mát. — 補略

藥不執方，合宜而用，此方之不必有也；方以立法，法以制宜，此方之不可無也。 Dược bất chấp phương, hợp nghi nhi dụng, thử phương chi bất tất hữu dã; phương dĩ lập pháp, pháp dĩ chế nghi, thử phương chi bất khả vô dã. Thuốc không câu nệ phương, hợp thì dùng — nên phương không nhất thiết phải có; phương là để lập pháp, pháp là để chế nghi — nên phương không thể không có. — 八略引

既能執持，又能圓活，其能方能圓之人乎。 Ký năng chấp trì, hựu năng viên hoạt, kỳ năng phương năng viên chi nhân hồ. Vừa giữ được chỗ nhất định, lại vừa linh hoạt được — ấy mới là người vừa vuông vừa tròn. — 八略引

陽主動，以動濟動，火上添油也，不焦爛乎？陰主靜，以靜益靜，雪上加霜也，不寂滅乎？ Dương chủ động, dĩ động tế động, hỏa thượng thiêm du dã, bất tiêu lạn hồ? Âm chủ tĩnh, dĩ tĩnh ích tĩnh, tuyết thượng gia sương dã, bất tịch diệt hồ? Dương chủ động, lấy động giúp động là đổ dầu vào lửa, chẳng cháy khét sao? Âm chủ tĩnh, lấy tĩnh thêm tĩnh là rắc sương lên tuyết, chẳng lặng chết sao? — 和略

實而誤補，不過增病，病增者可解；虛而誤攻，必先脫元，元脫者，無治矣。 Thực nhi ngộ bổ, bất quá tăng bệnh, bệnh tăng giả khả giải; hư nhi ngộ công, tất tiên thoát nguyên, nguyên thoát giả, vô trị hĩ. Thực mà bổ lầm thì chẳng qua là bệnh nặng thêm, bệnh nặng thì còn gỡ được; hư mà công lầm thì trước hết là thoát mất nguyên khí, nguyên khí đã thoát thì không chữa được nữa. — 攻略

攻雖去邪，無弗傷氣，受益者四，受損者六。 Công tuy khứ tà, vô phất thương khí, thụ ích giả tứ, thụ tổn giả lục. Công tuy trừ được tà nhưng không lần nào là không thương khí: được lợi bốn phần, chịu tổn sáu phần. — 攻略

大凡寒涼之物，皆能瀉火，豈有涼此而不涼彼者。 Đại phàm hàn lương chi vật, giai năng tả hỏa, khởi hữu lương thử nhi bất lương bỉ giả. Đại phàm vật hàn lương đều tả được hỏa, làm gì có thứ chỉ làm mát chỗ này mà không mát chỗ kia. — 寒略

氣不足便是寒。 Khí bất túc tiện thị hàn. Khí không đủ chính là hàn. — 熱略

回陽之功，當用於陽氣將去之際⋯若用於既去之後，死灰不可復然矣。 Hồi dương chi công, đương dụng ư dương khí tương khứ chi tế… nhược dụng ư ký khứ chi hậu, tử hôi bất khả phục nhiên hĩ. Cái công hồi dương phải dùng vào lúc dương khí sắp đi… nếu dùng sau khi nó đã đi rồi thì tro tàn không thể nhóm lại được nữa. — 熱略

當固不固，則滄海亦將竭；不當固而固，則閉門延寇也。 Đương cố bất cố, tắc thương hải diệc tương kiệt; bất đương cố nhi cố, tắc bế môn diên khấu dã. Đáng thu giữ mà không giữ thì biển cả cũng sắp cạn; không đáng giữ mà giữ thì đóng cửa mời giặc vào. — 固略

八陣 (bát trận) — tám trận: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân; mô phỏng bát môn của binh pháp.

八略 (bát lược) — tám bài tiểu luận nêu nguyên lý của mỗi trận, đặt ở quyển 50.

陰中求陽 / 陽中求陰 — tìm dương trong âm và tìm âm trong dương; nguyên tắc phối ngũ trung tâm, hiện thân ở cặp phương Tả quy và Hữu quy.

壯水之劑 / 益火之劑 (tráng thủy chi tễ / ích hỏa chi tễ) — thuốc làm mạnh thủy (Tả quy) và thuốc làm thêm hỏa (Hữu quy), tương ứng với "tráng thủy chi chủ dĩ chế dương quang" và "ích hỏa chi nguyên dĩ tiêu âm ế" của Vương Băng.

抽薪 / 徙薪 (trừu tân / tỷ tân) — rút củi dưới nồi và dời củi đi chỗ khác; tên hai phương thanh nhiệt ở hai mức độ.

諸動不宜再動 / 諸靜不宜再靜 — nguyên tắc tránh cộng hưởng: tình trạng đang động thì không thêm thuốc động, đang tĩnh thì không thêm thuốc tĩnh.

引賊入寇 / 自撤藩蔽 — dẫn giặc vào nhà và tự phá hàng rào; hai kiểu công sai chỗ.

Về vị trí trong phương tễ học. Phân loại phương thuốc theo phép dùng là một truyền thống lâu đời: "thất phương" và "thập tễ" đã có từ đời Đường Tống; Trình Chung Linh đời Thanh về sau lập "bát pháp" là hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ. Bát trận của Cảnh Nhạc nằm giữa hai mốc ấy và có ảnh hưởng trực tiếp lên bát pháp.

Về giá trị của bát lược. Tám bài tiểu luận ở quyển 50 được đánh giá cao hơn cả phần phương thuốc, vì chúng là lý luận phương tễ chứ không phải công thức. Riêng bài Bổ lược với hai câu "âm trung cầu dương, dương trung cầu âm" được coi là đóng góp lý luận quan trọng nhất của Cảnh Nhạc cho phương tễ học, và nó giải quyết được bế tắc của phép bổ âm thuần hàn lương vốn gây tổn tỳ vị.

Về các phương còn dùng. Tả quy hoàn, Hữu quy hoàn, Ngọc nữ tiễn, Kim thủy lục quân tiễn và một số phương khác hiện vẫn có mặt trong giáo trình phương tễ học Trung y và vẫn được kê đơn. Tả quy và Hữu quy đặc biệt được xem là mẫu mực của phép "âm dương hỗ căn" trong phối ngũ.

Về chỗ bị phê phán. Trần Tu Viên viết hẳn một cuốn Cảnh Nhạc Tân Phương Biếm để phê bình bộ phương này, và trọng tâm phê phán là ba điểm: dùng thục địa liều quá cao và quá rộng; các phương bổ quá giống nhau, khiến người học không biết chọn; và nguy cơ dùng phương ôn bổ cho bệnh nhiệt thật. Điểm thứ ba có cơ sở, vì chính Cảnh Nhạc đã nói công trận và hàn trận của ông ít phương — nghĩa là người chỉ đọc Tân Phương mà không đọc Cổ Phương sẽ thiếu hẳn công cụ cho bệnh thực nhiệt.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Hải Thượng Lãn Ông dùng nhiều phương trong bộ này và cũng theo cách phân loại theo phép dùng. Tả quy, Hữu quy, Lý âm tiễn, Vị quan tiễn, Kim thủy lục quân tiễn đều có mặt trong Y Tông Tâm Lĩnh.

Nguyên tắc "không thêm vào cái đang thừa". Bài Hòa lược với hai nguyên tắc "chư động bất nghi tái động" và "chư tĩnh bất nghi tái tĩnh" là một cách nghĩ dùng được ngoài phạm vi thuốc men: khi một hệ thống đang mất cân bằng về một phía, can thiệp theo cùng phía ấy sẽ làm nó mất cân bằng thêm. Trong y học hiện đại, đây là lý do người đang lo âu kích thích không nên dùng thêm chất kích thích, và người đang lơ mơ suy hô hấp không nên dùng thuốc an thần.

Cán cân lợi hại của can thiệp mạnh. Câu "thụ ích giả tứ, thụ tổn giả lục" nói về thuốc công, nhưng cách đặt vấn đề — mọi can thiệp đều có cả lợi lẫn hại, và phải cân — chính là cách nghĩ nền tảng của y học dựa trên bằng chứng. Và câu "thực nhi ngộ bổ, bất quá tăng bệnh; hư nhi ngộ công, tất tiên thoát nguyên" nói đúng một nguyên tắc an toàn: giữa hai sai lầm có thể xảy ra, hãy chọn sai lầm ít nguy hiểm hơn khi chưa chắc chắn.

Đừng pha trộn thuốc có tác dụng ngược nhau. Nhận xét trong Công lược rằng pha thuốc bổ trệ vào thang công và pha thuốc tiêu hao vào thang bổ thì "vướng chân nhau" tương ứng với vấn đề thực tế của đa trị liệu: dùng nhiều thuốc cùng lúc có thể triệt tiêu tác dụng của nhau và làm tăng tác dụng phụ. Đây cũng là chỗ ông nhất quán với nguyên tắc "tinh nhất" trong thiên Luận trị.

Thời điểm quan trọng không kém loại thuốc. Đoạn về phụ tử trong Nhiệt lược nói một điều rất hiện đại: nhiều can thiệp chỉ có tác dụng nếu làm đúng cửa sổ thời gian. Đây là nguyên tắc của điều trị tái tưới máu trong nhồi máu cơ tim và đột quỵ, của kháng sinh trong nhiễm khuẩn huyết, và của hồi sức trong sốc.

Đọc danh sách cấm kỵ như một danh sách tương tác. Bảng kỵ trong Hòa lược là một trong những bảng chống chỉ định có hệ thống sớm nhất trong y văn Trung Hoa. Tinh thần của nó — mỗi phép dùng đều có nhóm người không được dùng — là điều cần nhớ khi tiếp cận bất kỳ chế phẩm đông dược nào.

Cảnh giác với việc dùng thuốc bổ như thực phẩm. Bộ này có nhiều phương bổ, và chính điều đó đã tạo ra vấn đề mà Trần Tu Viên phê phán. Các phương như Tả quy, Hữu quy là thuốc có chỉ định cụ thể, không phải thứ dùng thường xuyên để "bồi bổ". Hữu quy chứa phụ tử và nhục quế; Đại bổ nguyên tiễn có thể chứa nhân sâm liều rất cao. Không nên tự dùng.

Giới hạn cần nhớ. Không có phương nào trong hai quyển này nên được tự dùng. Nhiều vị trong đó tương tác với thuốc hiện đại: nhân sâm với warfarin và thuốc hạ đường huyết; cam thảo với thuốc lợi tiểu và thuốc huyết áp, và dùng lâu gây giữ natri mất kali; phụ tử có độc tính tim nếu chế biến không đúng. Giá trị còn lại của bộ này là ở tám bài lược — tức ở cách nghĩ về việc dùng thuốc — chứ không ở các công thức.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) là nơi ý tưởng bát trận được nêu lần đầu, ở thiên Minh lý. Thiên Luận trị nêu nguyên tắc "tinh nhất" mà các phương ở đây tuân theo — phần lớn chỉ sáu đến tám vị. Thiên Khí vị cung cấp khung để hiểu vì sao các vị được ghép như vậy.

Bản Thảo Chính (quyển 48–49) là sách tra thành phần. Hai vị được bàn kỹ nhất ở đó — nhân sâm và thục địa — chính là hai vị chủ của hai nhánh trong Bổ lược.

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37), Thương Hàn Điển (quyển 7–8), Phụ Nhân Quy (quyển 38–39) và các bộ khác là nơi các phương này được chỉ định. Mỗi khi gặp một tên phương lạ trong các bộ ấy, tra ở đây sẽ thấy thành phần, liều và các phép gia giảm. Bảng Thương hàn trị lệ ở cuối quyển 8 là bản đồ tra cứu tiện nhất, vì nó xếp phương theo mức hàn nhiệt.

Cổ Phương Bát Trận (quyển 52–60) dùng đúng hệ tám trận này để xếp phương của người xưa, và hai bộ bổ sung cho nhau: công trận và hàn trận thiếu ở Tân Phương thì tìm ở Cổ Phương, còn các phương ôn bổ đặc sắc thì chỉ có ở Tân Phương.