Truyền Trung Lục (傳忠錄) là ba quyển mở đầu Cảnh Nhạc Toàn Thư, gồm ba mươi bốn bài luận. Đây không phải sách chữa bệnh mà là sách nói về cách nghĩ của người chữa bệnh: toàn bộ chủ trương học thuật, toàn bộ chỗ tranh biện với tiền nhân, toàn bộ thái độ nghề nghiệp của Trương Giới Tân đều dồn vào đây. Đọc hết Truyền Trung Lục là đã nắm được cái cốt của cả sáu mươi tư quyển; các bộ phận còn lại chỉ là chỗ triển khai.

Chính tác giả giải thích nhan đề ở cuối bài mở đầu: "Phu binh hệ hưng vong, y ty tính mệnh, chấp trung tâm học, thục tiên hồ thử? Thị tức viết truyền trung khả dã, viết truyền tâm diệc khả dã" — binh liên quan đến hưng vong, y nắm giữ tính mệnh, cái học giữ lấy chỗ chính giữa, còn gì đi trước nó được nữa? Cho nên gọi là "truyền cái trung" cũng được, gọi là "truyền cái tâm" cũng được. Chữ 忠 ở nhan đề vì thế chứa hai nghĩa chồng lên nhau: trung thực với đạo lý, và trung (中) là chỗ không lệch.

Ba quyển có ba nhiệm vụ rõ rệt. Quyển thượng dựng khung chẩn đoán: âm dương làm cương lĩnh, lục biến làm mục, rồi lần lượt biện biểu, lý, hư, thực, hàn, nhiệt, chân giả, kèm bài ca "thập vấn" nổi tiếng. Quyển trung bàn về gốc của sinh mệnh: thần khí, quân hỏa tướng hỏa, tiên thiên hậu thiên, tiêu bản, cầu bản, trị hình, thiên niên, trung hưng, nghịch số, phản tá. Quyển hạ là phần luận chiến: mệnh môn dư nghĩa, rồi biện Lưu Hà Gian, biện Chu Đan Khê, luận thời y, và mấy bài tản văn về nghề nghiệp và y đức.

Sợi chỉ xuyên suốt cả ba quyển là một mệnh đề duy nhất, được nhắc đi nhắc lại đến mức thành ám ảnh: "Dương vi sinh chi bản, âm thực tử chi cơ" — dương là gốc của sự sống, âm thực là nền của cái chết. Từ mệnh đề ấy sinh ra chủ trương ôn bổ, sinh ra học thuyết mệnh môn, và sinh ra cuộc công kích kéo dài hàng chục nghìn chữ nhắm vào phái hàn lương của Hà Gian và Đan Khê. Người đọc hôm nay cần thấy rõ: đây là một lập trường có chỗ thiên lệch, và tác giả tự biết điều đó. Cuối bài Dương bất túc tái biện ông thừa nhận thẳng: "Cái dĩ Đan Khê bổ âm chi thuyết mậu, cố bất đắc bất vi thử phản ngôn, dĩ cứu vạn thế chi sinh khí" — bởi thuyết bổ âm của Đan Khê sai, nên chẳng thể không nói ngược lại để cứu lấy sinh khí muôn đời. Ông đang cố ý kéo cán cân về một phía vì cho rằng thời đại đã lệch quá xa về phía kia.

释1. Minh lý (明理) — lấy một tâm mà đối muôn tượng

Bài mở đầu chỉ vài trăm chữ nhưng là tuyên ngôn phương pháp luận. Muôn việc không ra ngoài chữ "lý", mà nghề y thì chữ lý lại thiết thân hơn cả: "Tán chi tắc lý vi vạn tượng, hội chi tắc lý quy nhất tâm" — tản ra thì lý là muôn tượng, thu lại thì lý về một tâm.

Rồi đến hình ảnh đắt nhất của cả bộ sách. Thầy thuốc là một tâm, bệnh tật là muôn tượng. Lấy muôn bệnh mà nói thì y đạo quả khó, nhưng muôn bệnh ấy khi dồn vào từng người thì mỗi người rốt cuộc cũng chỉ mắc một bệnh. Ví như sao Bắc Cực đối với muôn vì sao: lấy Bắc Cực mà đối muôn sao thì đối không xuể, lấy Bắc Cực đối một ngôi sao thì tự có một đường thẳng nối nhau, chiếu vào nhau, làm sao sai được. Cho nên thầy thuốc lâm chứng phải lấy cái một tâm của mình mà soi thấu cái một gốc của người bệnh.

Từ "một" ấy triển ra: tâm sáng lý thì âm tự là âm, dương tự là dương; âm dương đã sáng thì biểu đối lý, hư đối thực, hàn đối nhiệt — tức lục biến. Tám chữ ấy phủ hết bệnh trong thiên hạ. Vì vậy sách chia môn làm tám, chia phương cũng làm tám, mô phỏng bát môn của binh pháp mà lập bát trận của nhà y. "Nhất nhi bát chi, sở dĩ thần biến hóa; bát nhi nhất chi, sở dĩ tố uyên nguyên" — một mà tán thành tám để thần hóa sự biến, tám mà thu về một để truy ngược nguồn cội. Toàn bộ kiến trúc sáu mươi tư quyển đã nằm gọn trong câu này.

释2. Âm dương thiên (陰陽篇) — cương lĩnh và chỗ rẽ của cả bộ sách

Đây là bài dài nhất và quan trọng nhất quyển thượng. Mở đầu là câu thường được dẫn: "Phàm chẩn bệnh thi trị, tất tu tiên thẩm âm dương, nãi vi y đạo chi cương lĩnh. Âm dương vô mậu, trị yên hữu sai? Y đạo tuy phồn, nhi khả dĩ nhất ngôn tế chi giả, viết âm dương nhi dĩ."

Phần đầu là bảng phân định rất gọn, ba tầng. Về chứng: biểu, nhiệt, thượng, khí, động, đa ngôn, hỷ minh thuộc dương; lý, hàn, hạ, huyết, tĩnh, vô thanh, dục ám thuộc âm. Dương vi thì không thở ra được, âm vi thì không hít vào được; bệnh dương thì không cúi được, bệnh âm thì không ngửa được. Về mạch: phù, đại, hoạt, sác thuộc dương; trầm, vi, tế, sáp thuộc âm. Về thuốc: thăng tán, tân nhiệt, hành khí phần là dương; liễm giáng, khổ hàn, hành huyết phần là âm; tính động mà đi là dương, tính tĩnh mà giữ là âm.

Chỗ khó, tác giả nói thẳng, là "trong âm lại có dương, trong dương lại có âm", chỗ nghi tựa ấy phải biện cho thật chắc. Nếu dương đã hữu dư mà còn thi hành phép trị dương thì dương càng mạnh mà âm càng tiêu; dương đã bất túc mà lại dùng phương âm thì âm càng thịnh mà dương càng diệt.

Tiếp đó là đoạn lý luận nền tảng về thủy hỏa đồng nguyên. Đạo sinh âm dương nhưng vốn cùng một khí. Hỏa là chủ của thủy, thủy là nguồn của hỏa. Hỏa tính vốn nhiệt, trong hỏa không có thủy thì nhiệt cực đến vong âm, muôn vật cháy khô; thủy tính vốn hàn, trong thủy không có hỏa thì hàn cực đến vong dương, muôn vật lặng chết. Ở thân người, ấy là nguyên âm nguyên dương, tức nguyên khí tiên thiên. Muốn cầu tiên thiên phải nghĩ đến gốc rễ, mà "mệnh môn vi thụ sinh chi khiếu, vi thủy hỏa chi gia, thử tức tiên thiên chi bắc khuyết dã. Xả thử tha cầu, như thiệp hải vấn tân hĩ" — bỏ chỗ ấy đi tìm nơi khác thì như lội giữa biển mà hỏi bến đò. Học thuyết mệnh môn của Cảnh Nhạc bắt đầu từ đây.

Kế đến là phân biệt hai tầng âm dương, điểm mấu chốt để hiểu toàn bộ sách. Người đời chỉ biết nói âm dương theo khí huyết, tạng phủ, hàn nhiệt, đó là âm dương hữu hình của hậu thiên. Còn âm dương vô hình của tiên thiên thì dương gọi là nguyên dương, tức thứ hỏa vô hình, dùng để sinh để hóa, chính là thần cơ, hệ ở tính mệnh nên cũng gọi nguyên khí; âm gọi là nguyên âm, tức thứ thủy vô hình, dùng để lớn để đứng, chính là thiên quý, hệ ở mạnh yếu nên cũng gọi nguyên tinh. Cái hữu hình là dấu vết, thịnh suy rành rành, nhận ra không khó; cái vô hình là thần, biến hóa chớp mắt, cứu vãn rất khó. Kinh nói "thô thủ hình, thượng thủ thần" chính là chỗ đó.

Cuối bài là đoạn gay gắt nhất. Đạo âm dương của trời đất vốn quý ở hòa bình, nhưng dương là gốc của sống, âm thực là nền của chết; nhà đạo nói "phân âm vị tận tắc bất tiên, phân dương vị tận tắc bất tử", Hoa Nguyên Hóa nói "đắc kỳ dương giả sinh, đắc kỳ âm giả tử". Cho nên người trọng sinh mệnh phải yêu tiếc dương khí. Từ đó ông truy trách nhiệm theo dòng lịch sử: Lưu Hà Gian lấy "thử hỏa" lập luận, chuyên dùng hàn lương mà phạt dương khí, hại đã rất lớn; may nhờ Lý Đông Viên bàn tỳ vị chi hỏa phải ôn dưỡng, nhưng vẫn chưa quét hết cái lệch; rồi Đan Khê lại lập thuyết "âm hư hỏa động", chế các hoàn bổ âm, đại bổ đều lấy hoàng bá, tri mẫu làm quân, khiến tệ hàn lương lại thịnh hành. Ông hạ câu: "Pháp cao nhất xích, ma cao nhất trượng, nhược nhị tử giả, vị phi Hiên Kỳ chi ma hồ?" — rồi xin người đọc lượng thứ, đừng trách ông phỉ báng tiền bối.

Phần điều mục cuối bài nêu các quy tắc ứng dụng: dương hư thì ngoại hàn, âm hư thì nội nhiệt, dương thịnh thì ngoại nhiệt, âm thịnh thì nội hàn; âm gốc ở dương, dương gốc ở âm, nên bệnh không trị thẳng được thì phải "tòng dương dĩ dẫn âm, tòng âm dĩ dẫn dương", tức dẫn hỏa quy nguyên, nạp khí quy thận, là nghĩa "trong thủy lấy hỏa, trong hỏa lấy thủy".

释3. Lục biến biện (六變辨) — tổng cương tám chữ

Bài rất ngắn, chỉ nêu định nghĩa rồi dẫn sang các thiên sau. Sáu biến là biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực, "thị tức y trung chi quan kiện". Biểu là phong hàn thử thấp hỏa táo cảm từ ngoài; lý là thất tình, lao dục, ăn uống thương tổn bên trong. Hàn thuộc loại âm, có nội có ngoại, mà hàn thì phần nhiều là hư; nhiệt thuộc loại dương, có nội có ngoại, mà nhiệt thì phần nhiều là thực. Hư là chính khí bất túc, bệnh từ trong ra phần nhiều bất túc; thực là tà khí hữu dư, bệnh từ ngoài vào phần nhiều hữu dư.

Tám chữ biểu lý hàn nhiệt hư thực âm dương này về sau được y giới gọi là "bát cương biện chứng". Cảnh Nhạc không dùng chữ "bát cương", nhưng ông là người đầu tiên xếp đủ tám chữ thành một hệ thống có tầng bậc: âm dương làm tổng cương, sáu biến làm mục.

释4. Biểu chứng, lý chứng, hư thực, hàn nhiệt — bốn thiên biện chứng

Bốn bài này là phần thực hành của lục biến, viết theo lối điều mục, mỗi điều mở đầu bằng chữ "nhất".

Biểu chứng thiên (表證篇) dài nhất. Tà tuy có sáu nhưng hóa ra chỉ còn âm dương: dương tà hóa nhiệt, nhiệt thì thương khí; âm tà hóa hàn, hàn thì thương hình. Đường truyền của tà đi từ bì mao vào tôn lạc, rồi lạc mạch, rồi kinh mạch, sau nối vào ngũ tạng. Nguyên tắc trị được nhấn rất mạnh: tà còn ở biểu tất có biểu chứng, đã thấy biểu chứng thì không được công lý; lầm mà công lý thì chẳng những vô ích mà còn khiến lý hư, tà thừa hư hãm sâu thêm.

Phần kinh mạch phân định rõ: tạng phủ ở trong là lý, kinh lạc ở ngoài là biểu; trong mười hai kinh thì sáu kinh dương thuộc phủ là biểu, sáu kinh âm thuộc tạng là lý. Chẩn ngoại cảm chỉ bàn kinh túc không bàn kinh thủ, vì mạch túc kinh dài và xa, lạc khắp tứ thể. Trong ba dương thì Thái dương là biểu của dương (mạch đi ở lưng), Dương minh là lý của dương (mạch đi ở bụng), Thiếu dương là bán biểu bán lý (mạch đi ở bên). Nếu tà không do kinh dương mà thẳng vào tam âm thì gọi là trực trúng âm kinh, tất liền tạng; cho nên kinh âm không có biểu chứng đáng căn cứ.

Các dấu nhận biết được liệt kê gọn: hàn tà ở biểu tất thân nóng không mồ hôi; hàn tà khách ở kinh lạc tất thân thể đau nhức; đau đầu do hàn tà ở biểu có bốn kinh (Thái dương giáp đỉnh, Dương minh lên đầu duy, Thiếu dương lên hai góc, Quyết âm hội ở đỉnh), riêng Thái âm và Thiếu âm không có chứng đau đầu. Phép trị không chỉ một lối phát hãn mà có nhiều bậc: "hoặc phát biểu, hoặc vi giải, hoặc ôn tán, hoặc lương tán, hoặc ôn trung thác lý nhi vi bất tán chi tán, hoặc bổ âm trợ âm nhi vi vân chưng vũ hóa chi tán".

Đoạn bàn mạch của biểu chứng chứa một cảnh báo đáng nhớ. Mạch phù vốn thuộc biểu, điều ấy đúng, nhưng hàn tà mới cảm mà nặng thì bó buộc vệ khí, mạch không thông đạt nên lại trầm mà kiêm khẩn; ngược lại huyết hư động huyết, âm hư thủy khuy, nội hỏa xí thịnh, quan âm cách dương đều có thể phù đại. Không được nhất loạt lấy phù làm biểu. "Nhược bản phi biểu chứng, nhi ngộ nhận vi biểu, tắc sát nhân ư phản chưởng chi gian hĩ" — giết người chỉ trong khoảnh trở bàn tay.

Lý chứng thiên (里證篇) ngắn hơn, liệt kê các dấu phân biệt: thân tuy hơi nóng mà mồ hôi ra không dứt, không đau mình câu cấp, mạch không khẩn sác, ấy là nhiệt không ở biểu; giống ngoại cảm mà không sợ lạnh lại sợ nóng, tuyệt không biểu chứng, ấy là nhiệt thịnh bên trong; bệnh có biểu chứng mà tiểu tiện trong lợi thì biết tà chưa vào lý. Phần thất tình nội thương rất gọn và rất hay: vui quá thương tâm mà khí tán, thì thu lại nuôi lại; giận quá thương can mà khí nghịch, thì làm cho bình mà ức xuống; nghĩ quá thương tỳ mà khí kết, thì làm ấm mà khai thông; lo quá thương phế mà khí trầm, thì làm thư mà nâng lên; sợ quá thương thận mà khí khiếp, thì làm yên mà làm mạnh.

Hư thực thiên (虛實篇) đặt ra thứ tự ưu tiên trong chẩn đoán: bệnh thực đáng lo, nhưng nguyên khí hư còn đáng lo hơn, nên chẩn bệnh phải xét nguyên khí trước rồi mới tìm bệnh. "Nhược thực nhi ngộ bổ, tùy khả giải cứu; hư nhi ngộ công, bất khả sinh hĩ" — thực mà bổ lầm thì còn cứu kịp, hư mà công lầm thì không sống nổi. Cuối bài là đoạn cảnh giác nổi tiếng về chân tướng giả tượng: "chí hư chi bệnh phản kiến thịnh thế, đại thực chi bệnh phản hữu luy trạng" — bệnh rất hư lại hiện ra dáng vẻ thịnh, bệnh rất thực lại hiện ra vẻ gầy yếu. Kết bằng lời kinh: không được làm thực cái đã thực, không được làm hư cái đã hư, bớt chỗ bất túc mà thêm chỗ hữu dư, chết như thế là do thầy thuốc giết.

Hàn nhiệt thiên (寒熱篇) bàn hàn nhiệt là sự hóa của âm dương, và chốt bằng một quan sát về thể chất: người tạng dương phần nhiều nhiệt, người tạng âm phần nhiều hàn; nhưng người dương cường chỉ chừng hai ba phần mười, người dương nhược thường năm sáu phần mười. Đây là cơ sở thống kê thô sơ cho toàn bộ chủ trương ôn bổ của ông.

释5. Hàn nhiệt chân giả biện (寒熱真假篇)

Bài này có giá trị lâm sàng cao nhất quyển thượng. Chân giả nghĩa là chứng âm giống dương, chứng dương giống âm: âm cực lại có thể táo nhiệt, ấy là trong hàn ngoài nhiệt, tức chân hàn giả nhiệt; dương cực lại có thể hàn quyết, ấy là trong nhiệt ngoài hàn, tức chân nhiệt giả hàn. Giả nhiệt kỵ nhất hàn lương, giả hàn kỵ nhất ôn nhiệt. Phép xét thì "đương chuyên dĩ mạch chi hư thực cường nhược vi chủ".

Giả nhiệt là "thủy cực tự hỏa". Người bệnh cũng đỏ mặt phiền táo, cũng đại tiện không thông, tiểu tiện đỏ sít, cũng thở gấp, họng sưng đau, cũng phát sốt, mạch khẩn sác. Kẻ mê muội thấy vậy cho là nhiệt, đổ thuốc hàn lương vào, xuống họng là chết. Dấu phân biệt nằm ở nội chứng: miệng tuy khô khát mà tất không ưa lạnh, có ưa lạnh cũng uống chẳng nhiều; đại tiện hoặc không rắn, hoặc trước rắn sau nhão; tiểu tiện trong mà vặt; khí đoản lười nói, sắc ám thần mỏi; hoặc dấy lên như cuồng mà ngăn thì thôi, khác hẳn kẻ trèo cao chửi mắng, ấy là hư cuồng; hoặc ban như vết muỗi đốt, hồng nhạt vụn nhỏ, khác hẳn ban tía đỏ của nhiệt cực, ấy là giả ban. Mạch của giả nhiệt tất trầm tế trì nhược, hoặc tuy phù đại khẩn sác mà vô lực vô thần. Trị thì dùng tứ nghịch, bát vị, lý âm tiễn, hồi dương ẩm, bội gia phụ tử để lấp đầy chân dương mà dẫn hỏa quy nguyên.

Giả hàn là "hỏa cực tự thủy". Thương hàn nhiệt lắm, lỡ mất cơ hãn hạ, dương tà cực thịnh uất phục bên trong, thành thân nóng mà quyết, thần khí lờ mờ, có lúc sợ lạnh, dáng như chứng âm. Nhưng tiếng tất mạnh khí tất thô, hình mạnh có lực, môi khô lưỡi đen, khát uống lạnh, tiểu đỏ sít, đại tiện bí kết, mạch sáu bộ tất trầm hoạt hữu lực. Trị bằng tam thừa khí, đại sài hồ, bạch hổ tùy chứng.

Cuối bài là một mẹo thử rất thực dụng: dùng chút nước lạnh mà thử. Giả nhiệt tất không ưa nước, có ưa thì uống vào lại nôn, phải giải bằng thuốc ôn nhiệt; giả hàn tất ưa nước, uống vào thấy dễ chịu mà không nghịch, phải giải bằng thuốc hàn lương.

释6. Thập vấn thiên (十問篇) — bài ca mười câu hỏi

Đây là đoạn nổi tiếng nhất Cảnh Nhạc Toàn Thư, được hậu thế học thuộc lòng:

一問寒熱二問汗，三問頭身四問便，五問飲食六問胸，七聾八渴俱當辨，九因脈色察陰陽，十從氣味章神見。見定雖然事不難，也須明哲毋招怨。

Nhất vấn hàn nhiệt nhị vấn hãn, tam vấn đầu thân tứ vấn tiện, ngũ vấn ẩm thực lục vấn hung, thất lung bát khát câu đương biện, cửu nhân mạch sắc sát âm dương, thập tòng khí vị chương thần kiến. Kiến định tuy nhiên sự bất nan, dã tu minh triết vô chiêu oán.

Nghĩa: một hỏi nóng lạnh, hai hỏi mồ hôi; ba hỏi đầu mình, bốn hỏi đại tiểu tiện; năm hỏi ăn uống, sáu hỏi ngực; bảy là tai điếc, tám là khát, đều phải biện; chín thì nhân mạch và sắc mà xét âm dương; mười thì theo khí vị mà tỏ rõ cái thần. Thấy định rồi thì việc tuy chẳng khó, nhưng cũng phải sáng suốt để khỏi chuốc oán.

Tác giả gọi mười câu ấy là "chẩn trị chi yếu lĩnh, lâm chứng chi thủ vụ". Sáng được mười câu hỏi thì sáu biến đủ cả, muôn bệnh đều nằm trong mắt.

Mỗi câu hỏi sau đó được giảng thành một tiểu mục riêng, và đây là nơi kinh nghiệm lâm sàng của ông lộ ra rõ nhất.

Hỏi nóng lạnh để biện biểu lý: thân nóng mạch khẩn, đau đầu đau mình, câu cấp không mồ hôi, mà mới phát trong thời gian ngắn, tất là ngoại cảm. Nhưng thân nóng cả tuần cả tháng vẫn có khi còn là biểu chứng, vì thầy thuốc ban đầu nhận lầm là hỏa, dùng ngay hàn lương khiến tà không tán được, lưu lại trong kinh.

Hỏi mồ hôi cũng để xét biểu lý, nhưng cảnh báo rằng tà ở kinh mà mồ hôi ở bì mao thì không phải mồ hôi thật, không được thấy có mồ hôi mà kết luận hết biểu tà.

Hỏi đầu mình: đau đầu do hỏa thịnh bên trong tất có chứng nội ứng ở họng, miệng, tai, mắt; nếu dùng thuốc nhẹ mà tán thì hỏa càng bốc lên, đau càng dữ. Đây cũng là chỗ ông bác Đan Khê lần nữa: "như Đan Khê vân: vô đàm bất tác vận. Thù phi chân xác chi luận" — nói không có đàm thì không sinh chóng mặt, thật chẳng phải lời xác đáng; phần nhiều chóng mặt là do thanh dương không thăng, trên hư mà thành.

Hỏi đại tiểu tiện chứa một đoạn thực tế rất đáng học: người ta cứ thấy nước tiểu vàng là bảo hỏa, mà không biết hễ lao nhọc thì nước tiểu vàng, lo nghĩ nhiều nước tiểu cũng vàng, tả lỵ thì nước tiểu cũng vàng, tửu sắc thương âm nước tiểu cũng vàng. Nếu không kèm chứng lâm hay đau thì không được nhân màu vàng mà gọi là hỏa. "Dư kiến bức khô trấp nhi tễ nhân giả đa hĩ" — tôi thấy người bị ép cho khô kiệt nước mà chết nhiều lắm rồi.

Hỏi ăn uống để xét khẩu vị và thiên tính tạng phủ: người vốn ưa ấm nóng thì biết tạng âm nên làm ấm, người vốn ưa lạnh thì biết tạng dương có thể thanh.

Hỏi ngực phân biệt trướng và bĩ, một phân biệt rất tinh: nặng thì trướng tắc trung mãn, ấy là thực tà, phải công; nhẹ thì chỉ không muốn ăn, không biết đói no, tựa trướng mà không phải trướng, trong trống không có gì, ấy chỉ là bĩ khí, không phải mãn thật. Người bệnh không biết phân biệt nên cứ nói là "đầy tức", thầy thuốc nghe theo mà bổ tả đảo ngược.

Hỏi tai điếc cho một kết luận ngược với sách vở: sách nói thương hàn ba ngày Thiếu dương thụ bệnh nên tai điếc, ấy là hàn tà ở kinh, khí bế mà thành. Nhưng theo nghiệm chứng của ông thì chưa từng có ca nào không do khí hư. "Tắc phàm bệnh thị chứng, kỳ thuộc khí hư giả thập cửu, khí bế giả thập nhất nhĩ" — chín phần mười là khí hư, chỉ một phần mười là khí bế.

Hỏi khát phân biệt "khẩu can" với "khẩu khát": hỏi có khát không thì nói khát, hỏi có muốn uống không thì nói không muốn, ấy là trong không có tà hỏa nên không muốn uống, chân âm bên trong thiếu nên miệng không có tân dịch; đó là miệng khô chứ không phải miệng khát, không được lấy khô làm khát mà trị.

Chín xét mạch sắc: mạch pháp thì hồng hoạt là thực là dương, vi nhược là hư là âm, điều ấy khỏi bàn. Nhưng Trọng Cảnh nói mạch phù đại là khí thực huyết hư, Đào Tiết Am nói bất kể mạch phù trầm đại tiểu, hễ dưới ngón tay vô lực, ấn xuống mất hẳn thì là chứng âm. Tổng lại: "cầu mạch chi đạo, đương dĩ hữu lực vô lực biện âm dương, hữu thần vô thần sát hư thực".

Mười theo khí vị: đây là chỗ ông kể lại phương pháp học của chính mình — "Dư thiếu niên thời, mỗi tương dụng dược, tất trục kiện tế thường, ký đắc kỳ lý, sở ích vô hạn" — thuở trẻ mỗi khi sắp dùng thuốc, tất nếm từng vị một, hiểu được cái lý rồi thì ích lợi vô cùng.

Hai chữ cuối bài ca, "minh triết", được giảng riêng thành sáu điều "kiến cơ" — sáu tình huống người thầy thuốc phải biết nhìn thời cơ mà giữ mình: khi người nhà bệnh nhân đứng ngoài chỉ trỏ, khi chủ nhà thay thầy liên tục sớm Vương chiều Lý, khi bệnh đã vào cao hoang mà vẫn phải gắng tay, khi rơi vào chỗ tranh chấp thị phi, khi người ta trọng bói toán khinh thầy thuốc, và khi gặp nhà nhiều lời bàn hoặc nội tình bất hòa. Đây là phần y đức thực dụng, viết rất thẳng và không hề đạo mạo.

释7. Luận trị thiên (論治篇) và Khí vị thiên (氣味篇)

Luận trị thiên nêu nguyên tắc "tinh nhất": bệnh trong thiên hạ biến thái tuy nhiều, cái gốc thì một; phương trong thiên hạ hoạt pháp tuy nhiều, đối chứng thì một. Biết chắc là hàn thì cứ tán cái hàn, biết chắc là nhiệt thì cứ thanh cái nhiệt, nhổ được cái gốc thì mọi chứng đều sạch. Dùng một vị hai vị là có thể nhổ được, sâu cố lắm thì năm sáu bảy tám vị cũng đã nhiều.

Ông chế giễu lối kê đơn "quảng lạc nguyên dã" — giăng lưới khắp đồng: sợ bổ hại nên lại chế thêm thuốc tiêu, sợ tiêu hại nên lại chế thêm thuốc bổ, rồi tự khen là ổn thỏa. "Thử hà dĩ bổ kỳ thiên nhi cứu kỳ tệ hồ?" Ông nói mình thà theo Trọng Cảnh chứ không dám tông Đông Viên, vì sợ chưa được cái thanh của Đông Viên đã trước được cái hẹp.

Hai ví dụ trong bài rất đắt. Trị thực ví như làm cỏ lúa: trong ruộng lúa mọc cỏ lồng vực, có một nhổ một, có hai nhổ hai, ấy là làm cỏ giỏi; có một mà nhổ hai thì hại mất một cây lúa. Nếu nhận không rõ, coi tất cả là cỏ mà tính diệt sạch thì còn gì là lúa. Trị hư ví như cấp lương: một người một thăng, mười người một đấu thì đủ; nếu trăm người một đấu, nghìn người một hộc, thì ba quân đông đảo làm sao sống bằng dăm thạch gạo.

Bài cũng đưa ra "phép thăm dò" (探病之法) rất tinh tế cho tình huống hư thực khó phân: ngờ là hư mà chưa dám bổ thì dùng vài vị tiêu đạo nhẹ thăm trước, tiêu mà không hợp là biết thật hư; ngờ là thực mà chưa dám công thì dùng vài vị cam ôn thuần bổ thăm trước, bổ mà thấy trệ là biết có thực tà. Giả hàn thì hơi ôn tất thấy phiền táo, giả nhiệt thì hơi hàn tất thêm nôn oẹ.

Khí vị thiên là lý luận dược tính cô đọng: khí thuộc dương, vị thuộc âm; khí bản ở trời có bốn là hàn nhiệt ôn lương, vị bản ở đất có sáu là toan khổ cam tân hàm đạm. Tân chủ tán nên giải biểu, cam chủ hoãn nên bổ trung, khổ chủ tả nên đi xuống khử thực, toan chủ thu nên trị tiết, đạm chủ thấm nên phân thanh, hàm chủ nhuyễn nên đạo trệ. Rồi một loạt điều kiêng: muốn tán biểu phải xa toan hàn, muốn giáng hạ chớ kiêm thăng tán, thượng thực kỵ thăng, hạ thực kỵ bí, thượng hư kỵ giáng, hạ hư kỵ tiết, cam chớ dùng cho trung mãn, khổ chớ dùng cho giả nhiệt, tân chớ dùng cho nhiệt táo, hàm chớ dùng khi thương huyết.

释8. Thần khí tồn vong luận (神氣存亡論)

Mở đầu quyển trung. "Đắc thần giả xương, thất thần giả vong" là gốc của sống chết. Xét thần theo ba đường. Theo mạch: mạch quý ở có thần, mà "có lực" đây không phải là cường kiện mà là cái lực trung hòa — trong có lực không mất mềm mại, trong mềm mại không mất có lực. Bất cập là vi nhược thoát tuyệt, thái quá là huyền cường chân tạng, cả hai đều vô thần.

Theo hình chứng: mắt có tinh thái, nói năng trong rõ, thần tứ không loạn, cơ nhục không tiêu, hơi thở như thường, đại tiểu tiện không thoát — như thế thì mạch có chỗ đáng ngờ cũng chưa đáng lo. Ngược lại mắt mờ ngươi lạc, hình gầy sắc bại, thở gấp khác thường, tiêu chảy không ngừng, hoặc thịt cả mình đã tiêu, hoặc hai tay mò áo sờ giường, hoặc không tà mà nói năng mất thứ tự, hoặc không bệnh mà nhìn thấy quỷ trong chỗ trống — thì mạch không có điềm dữ cũng chết không nghi.

Theo cách chữa: thuốc vào dạ dày thắng được tà là nhờ vị khí phân bố dược lực; nếu tà thắng mà vị khí kiệt thì thuốc tiên cũng vô dụng. Có kẻ dùng hàn mà không hàn, dùng nhiệt mà không nhiệt, phát hãn mà biểu không ứng, hành trệ mà lý không ứng, hư không chịu bổ, thực không thể công, thuốc không nuốt nổi hoặc nuốt vào là nôn. Như thế là "gọi chẳng thưa, sai chẳng động", tạng khí nguyên thần đã đi hết.

释9. Quân hỏa tướng hỏa luận (君火相火論)

Bài phản bác dứt khoát nhất về mặt lý thuyết. Đông Viên nói tướng hỏa là hỏa của bao lạc hạ tiêu, là "giặc của nguyên khí", Đan Khê thuật lại và chứng thành. Cảnh Nhạc nói nghe xong ông "bưng miệng mà cười".

Lý lẽ của ông dựa vào bốn chữ "quân tướng minh vị" trong Nội Kinh. Đạo làm vua cốt ở thần, cái dụng ở chỗ hư; đạo làm tướng cốt ở lực, cái dụng ở chỗ thực. Vua thần được là nhờ sáng, tướng có lực được là nhờ có vị. Sáng thì sáng ở trên, làm chủ nguyên của hóa dục; vị thì ở dưới, làm nền lớn cho thần minh. Lấy tượng lửa mà chứng: nhẹ trong mà sáng rực ở trên là cái "minh" của hỏa; nặng thực mà ấm chứa ở dưới là cái "vị" của hỏa. Không có minh thì thần dụng không tỏ, không có vị thì ngọn sáng lấy đâu mà sinh. "Quân hỏa chi biến hóa ư vô cùng, tổng lại thử tướng hỏa chi tài căn ư hữu địa" — quân hỏa biến hóa vô cùng được là nhờ tướng hỏa cắm rễ vào chỗ có đất.

Ông còn mở rộng: xét đại thể thì tướng hỏa ở mệnh môn; nhưng xét theo chức thủ thì tạng phủ nào cũng có quân có tướng, vì chí ý phát ra đều phải nương vào hình chất. "Tướng cường tắc quân cường".

Khi có người biện hộ rằng gọi là "giặc" vì tình dục vọng động đều sinh hỏa, hỏa thịnh thì thương nguyên khí, ông trả lời bằng phân biệt tà chính: tình dục vọng động là tà niệm, hỏa của tà niệm là tà khí; hỏa quân tướng là chính khí, chính khí tích lại thành nguyên khí. Ví như sản nghiệp trong nhà: người hiền thì giữ được, kẻ bất tiếu thì phá tan; tội hay không tội là ở con cháu hư hay không hư, cái nền móng nào có tội gì. "Tà hỏa khả ngôn tặc, tướng hỏa bất khả ngôn tặc dã."

释10. Tiên thiên hậu thiên luận (先天後天論)

Phân biệt "thiên chi thiên" là cái trời sinh ra ta, và "nhân chi thiên" là cái trời do ta tạo thành. Bẩm thụ tiên thiên mạnh dày thì thọ, mỏng yếu thì yểu; nhưng hậu thiên bồi dưỡng thì người thọ càng thọ, hậu thiên đẽo gọt thì người yểu càng yểu.

Phần nhận dạng rất cụ thể và có giá trị quan sát: xương cốt là tiên thiên, cơ nhục là hậu thiên; tinh thần là tiên thiên, dung mạo là hậu thiên. Về sắc thì sắc thương (già dặn) thì thọ, sắc yêu (non mởn) thì yểu; trong non có già là tốt, trong già có non là xấu. Về tiếng thì đầy đủ thì thọ, khiếp nhược thì yểu; nhỏ mà dài là tốt, to mà gấp là xấu. Về hình thì chắc thì thọ, giòn thì yểu; thân tuy gầy còm mà động tác chịu được là tốt, thể tuy cường thịnh mà tinh thần dễ mỏi là xấu. Về động tĩnh thì tĩnh thì thọ, táo thì yểu.

Kết luận là một mệnh đề đạo đức: tiên thiên mạnh thì không được cậy, cậy thì mất luôn cái mạnh; hậu thiên yếu thì phải biết thận trọng, thận trọng thì người thắng được trời. Thận ở đâu? "Thận tình chí khả dĩ bảo tâm thần, thận hàn thử khả dĩ bảo phế khí, thận tửu sắc khả dĩ bảo can thận, thận lao quyện ẩm thực khả dĩ bảo tỳ vị."

释11. Tiêu bản luận (標本論) và Cầu bản luận (求本論)

Hai bài này nhắm vào một câu cửa miệng của y giới đương thời: "cấp tắc trị kỳ tiêu, hoãn tắc trị kỳ bản". Cảnh Nhạc xét kỹ rồi kết luận câu ấy "vốn không đúng kinh điển nhưng cũng có chỗ lấy được".

Chỗ không đúng: Nội Kinh nói "trị bệnh tất cầu kỳ bản", và khi liệt kê các cặp tiên hậu thì hầu hết đều quy về trị bản; chỉ có hai chứng phải trị tiêu là trung mãn và đại tiểu tiện không lợi. Vì trung mãn thì thượng tiêu không thông, nhị tiện bất lợi thì hạ tiêu không thông, nên buộc phải trị tiêu để mở đường cho khí thăng giáng — mà như thế thì tuy gọi là trị tiêu, thực cũng chính là trị bản. Ngoài hai chứng ấy ra, nếu đem tiêu bản đặt ngang nhau thì hóa ra trị tiêu và trị bản chia đôi, còn gì là "tất cầu kỳ bản".

Chỗ lấy được: hai chữ hoãn cấp thật đáng biện. Nhưng người đời nay chẳng những không biết tiêu bản, mà còn không biết hoãn cấp. "Bất tri hoãn cấp, tắc sở cấp tại bệnh, nhi bất tri sở cấp tại mệnh" — cái gấp của họ nằm ở bệnh, mà không biết cái gấp thật nằm ở mạng sống.

Cầu bản luận thu gọn: cái gốc chỉ có một chứ không có hai. Xét vì đâu mà phát, cái nguyên nhân khởi bệnh chính là bệnh bản; muôn bệnh có gốc, chỉ ở sáu chữ biểu lý hàn nhiệt hư thực. Trong sáu chữ ấy thì hai chữ hư thực xuyên suốt bốn chữ kia, là chỗ khẩn yếu nhất. Câu kết là một câu hay: "Y hữu tuệ nhãn, nhãn tại cục ngoại; y hữu tuệ tâm, tâm tại triệu tiền" — thầy thuốc có mắt sáng, mắt ấy ở ngoài cuộc; thầy thuốc có lòng sáng, lòng ấy ở trước điềm.

释12. Trị hình luận (治形論)

Bài mở bằng một lối lật ngược Lão Tử rất tài. Lão Tử nói: ta sở dĩ có hoạn lớn là vì ta có thân, nếu ta không có thân thì ta có hoạn gì. Cảnh Nhạc đáp: "Ngô sở dĩ hữu đại lạc giả, vi ngô hữu hình. Sử ngô vô hình, ngô hữu hà lạc?" — ta sở dĩ có cái vui lớn là vì ta có hình; nếu ta không có hình thì ta có vui gì.

Từ đó ông lập luận: nói năng nhìn nghe chẳng phải hình này sao, đẹp xấu chẳng phải hình này sao, tử sinh yên nguy chẳng phải hình này sao. Người khéo dưỡng sinh phải dưỡng cái hình này trước, để làm nhà cho thần minh; người khéo chữa bệnh phải trị cái hình này trước, để làm nền cho sự hồi phục.

Rồi đến kết luận dược lý quan trọng: hình thuộc về âm, mà nói cho hết thì chỉ hai chữ tinh huyết. Muốn khu ngoại tà, không từ tinh huyết thì không thông đạt được; muốn cố trung khí, không từ tinh huyết thì không tích mạnh được. Tỳ là gốc của ngũ tạng, thận là nguồn hóa của ngũ tạng, không từ tinh huyết thì lấy gì tưới tắm. "Nhiên tắc tinh huyết tức hình dã, hình tức tinh huyết dã." Cho nên trị bệnh phải lấy hình thể làm chủ, trị hình phải lấy tinh huyết làm trước — đây chính là cửa lớn của nhà y.

释13. Tạng tượng biệt luận (臟象別論)

Bài này bàn cái "cùng mà không cùng". Cái cùng: phế xuất khí, thận nạp khí, nên phế là chủ của khí mà thận là gốc của khí; huyết là tinh của thủy cốc, sinh hóa ở tỳ, thống lĩnh ở tâm, tàng chứa ở can, tuyên bố ở phế, thi tiết ở thận.

Cái không cùng: tạng khí mỗi người mạnh yếu khác nhau, bẩm phú mỗi người âm dương khác nhau. Người tạng âm ưa ấm áp thì hợp tân nhiệt như gừng quế; người tạng dương ưa sống lạnh thì hợp khổ hàn như hoàng cầm hoàng liên; người tạng bình thì làm nóng cũng thành dương, làm lạnh cũng thành âm. Rồi cái không cùng ngay trong một người theo thời gian: vốn bẩm dương cương mà cậy khỏe không sợ, buông thả đồ hàn lương, lâu ngày dương khí bị thương thì dương biến thành âm; vốn âm nhu mà ham đồ tân nhiệt, lâu ngày âm ngày một cạn thì âm biến thành dương. Dẫn kinh: "Cửu nhi tăng khí, vật hóa chi thường dã; khí tăng nhi cửu, yểu chi do dã" — dùng lâu thì khí tăng, đó là lẽ thường của sự hóa vật; nhưng khí đã tăng mà còn kéo dài mãi thì đó là nguyên do của yểu mệnh.

释14. Thiên niên luận (天年論) và Trung hưng luận (中興論)

Thiên niên luận là một bài xã hội luận hơn là y luận. Lão Tử nói loài sống mười phần ba, loài chết mười phần ba, dân sống mà tự động vào chỗ chết cũng mười phần ba. Cảnh Nhạc cho rằng con số ấy còn là nói ước. Ông chia nguyên nhân chết non thành ba cái bên ngoài và sáu cái tự chuốc. Ba cái ngoài: trời giết (rét nắng thất thường, tai hoang, dịch lệ), đất giết (hạn lụt, nước lửa, chướng khí, hiểm trở), người giết (đánh nhau, đao binh, mưu hại, cướp bóc). Sáu cái tự chuốc: rượu, sắc, tiền của, khí (nóng giận tranh cạnh), công danh, và y dở.

Đoạn về "y dở" viết rất nặng: người bệnh trông thầy như năm đói trông mùa; nhưng trong nghề này kẻ mờ tối chiếm tám chín phần, thầy dở nhiều thì giết người cũng nhiều, hàn nhiệt đảo ngược, hư thực nhận lầm, một thìa thuốc sai mà lành dữ theo ngay. Ông quy nguồn gốc về Nguyên Bệnh Thức của Hà Gian: từ đó truyền thừa nối nhau, ngày càng nặng thêm, mà dân đen ngầm chịu hại không biết bao nhiêu người.

Kết bài lại lạc quan: ba cái ngoài còn có chỗ không tránh được, nhưng sáu cái tự chuốc thì hoàn toàn do ta. "Tửu sát khả tị, ngô năng bất túy dã; sắc sát khả tị, ngô năng bất mê dã; tài sát khả tị, ngô năng bất tham dã; khí sát khả tị, ngô năng khán phá bất nhận chân dã; công danh chi sát khả tị, ngô năng tố kỳ hành tàng dã; dung y chi sát khả tị, ngô năng tương tri dĩ dự dã."

Trung hưng luận dùng phép so quốc vận với thân mệnh, và cho ra một lời khuyên rất cụ thể mà đến nay vẫn được dẫn. Nước suy vì lòng người ly tán, vì tài dụng cạn, vì binh đao tàn phá, vì ưu nhu bỏ phế; thân người cũng vậy: ở nước gọi là lòng người thì ở người gọi là thần chí, ở nước gọi là tài dụng thì ở người gọi là khí huyết, ở nước gọi là binh đao thì ở người gọi là khắc phạt, ở nước gọi là ưu nhu thì ở người gọi là nghi nhị.

Rồi câu quan trọng nhất: "Cố nhân ư trung niên tả hữu, đương đại vi tu lý nhất phiên, tắc tái chấn căn cơ, thượng dư cường bán" — cho nên người ta vào khoảng trung niên nên sửa sang lại một phen cho lớn, thì nền móng lại dựng, vẫn còn dư hơn nửa phần. Câu này về sau trở thành khẩu quyết của phái ôn bổ về dưỡng sinh tuổi trung niên.

释15. Nghịch số luận (逆數論)

Bài lấy từ Kinh Dịch: "số vãng giả thuận, tri lai giả nghịch, thị cố Dịch, nghịch số dã". Cảnh Nhạc giải rằng đạo trời đạo người sở dĩ vô cùng vô tức là nhờ cái "nghịch số" ấy. Càn khôn định thế đối đãi nên một trên một dưới; thủy hỏa đãng thế lưu hành nên một giáng một thăng. Biến dịch sở dĩ vô cùng là vì giáng lấy thăng làm chủ, ấy là nghịch số. Nếu không có cái nghịch ấy thì chỉ có giáng mà không có thăng, chảy đi mà không về.

Chứng bằng quẻ khí viên đồ của Phục Hy: từ hạ chí một hào âm sinh, qua Tốn Khảm Cấn Khôn, dương khí ngày một giáng, muôn vật ngày một tiêu — ấy là thuận số, thuận thì khí đi, là đường theo âm mà chết. Từ đông chí một hào dương phục, qua Chấn Ly Đoài Càn, dương khí ngày một thăng, muôn vật ngày một thịnh — ấy là nghịch số, nghịch thì khí lại, là đường theo dương mà sống.

Ứng vào đời người: người ta phần nhiều theo cái thuận vì nó dễ, nó nhàn; tránh cái nghịch vì nó khó, nó nhọc. Nhưng kẻ sĩ bỏ nghịch thì có khuất mà không có duỗi, nhà nông bỏ nghịch thì có gieo mà không có gặt, thợ bỏ nghịch thì có thô mà không có tinh, người buôn bỏ nghịch thì có tán mà không có tụ.

释16. Phản tá luận (反佐論)

Bài biện về một kỹ thuật dụng dược bị lạm dụng. Nội Kinh dạy: kỳ mà không đi thì dùng ngẫu, ngẫu mà không đi thì phản tá mà lấy. Tức là bệnh có nhẹ nặng, có chân giả; trước dùng kỳ ngẫu chính trị, chính trị không khỏi rồi sau mới phản tá.

Vương Thái Bộc giảng rất rõ và Cảnh Nhạc dẫn nguyên: "nhiệt nhân hàn dụng" là hàn lớn kết bên trong, đáng trị bằng nhiệt, nhưng hàn quá cách nhiệt khiến nhiệt không tiến được, nên đem thuốc nhiệt uống lạnh; xuống khỏi họng thì cái thể lạnh tan mà nhiệt tính phát ra, tình không trái mà lại rất ích. "Hàn nhân nhiệt dụng" thì ngược lại. Ví dụ kinh điển là Trọng Cảnh trị lỵ Thiếu âm: trước dùng Bạch thông thang là chính trị, sau vì có phiền mà dùng Bạch thông gia trư đảm trấp thang, ấy là phản tá.

Chỗ ông bác là cách dùng của Đan Khê: trị chứng thôn toan tất lấy hoàng liên sao làm quân mà lấy ngô thù du làm tá; trị tâm phúc thống thì bảo nên bội sơn chi tử mà lấy can khương sao làm tá. Ông hỏi thẳng: đã bảo là nhiệt thì làm lạnh là được, cớ sao còn dùng can khương, thù du? Đã bảo là hàn thì làm nóng là được, cớ sao còn dùng hoàng liên, chi tử? Bệnh nhẹ mà nhờ đó hành tán thì có khi thấy hiệu; bệnh nặng thì người ta chỉ thấy ngày một nặng thêm mà không biết là đã phạm cả hàn lẫn nhiệt, tự mâu thuẫn, một trái một phải, động vào là vướng tay.

Ông phân biệt bằng cặp khái niệm "kinh" và "quyền": kinh là lẽ thường ngày dùng, dùng kinh là cái chính của lý; quyền là sự biến chế nghi, dùng quyền là cái tạm của việc. Phản tá là phép dùng quyền, phải ở ngoài chính kinh mới có chỗ quyền nghi, và chỉ hợp dùng tạm. Vậy khi nào nên phản? "Chính trị bất hiệu giả nghi phản dã; bệnh năng cách dược giả nghi phản dã; hỏa cực tự thủy giả nghi phản dã; hàn cực phản nhiệt giả nghi phản dã." Không có chứng cách cự giả tạo thì cứ chính trị, phản làm gì.

释17. Thăng dương tán hỏa biện (升陽散火辨) và Hạ nguyệt phục âm tục luận (夏月伏陰續論)

Thăng dương tán hỏa biện gỡ một mối rối kéo dài: cùng là trị hỏa mà có phép "thăng dương tán hỏa", lại có phép "tư âm giáng hỏa"; thăng thì theo dương, giáng thì theo âm, dùng lẫn lộn sao được. Ông phân: hỏa phát từ âm là hỏa tự sinh bên trong, là hỏa của ngũ nội, nên thanh nên giáng; hỏa phát từ dương là hỏa do ngoài đưa tới, là hỏa phong nhiệt, nên tán nên thăng. Lại chẻ hai chữ "phong nhiệt": nhân phong mà sinh nhiệt là phong hàn bế ngoài khiến hỏa uất bên trong, phong là bản mà hỏa là tiêu, nên thăng tán không nên thanh giáng; nhân nhiệt mà sinh phong là nhiệt cực thương âm khiến hỏa đạt ra ngoài, hỏa là bản mà phong là tiêu, nên thanh giáng không nên thăng tán.

Hạ nguyệt phục âm tục luận bác riêng một luận điểm của Đan Khê. Đan Khê nói tháng hè dương nổi hết lên ngoài, bụng người thuộc đất nên bên trong trống rỗng, chữ "âm" trong "phục âm" phải hiểu là hư chứ hiểu là âm lạnh thì sai lắm, cho nên tháng hè cấm dùng ôn nhiệt. Cảnh Nhạc nhận phần "hư" là đúng, nhưng bác phần "cấm ôn nhiệt": đã nói dương nổi hết ra ngoài thì âm phục bên trong, âm thịnh thì dương suy, không phải hàn thì là gì; dương nổi ra ngoài thì khí hư ở giữa, khí hư tức dương hư, không phải hàn thì là gì.

Rồi ông đưa một chứng nghiệm rất đời thường và rất thuyết phục: "Tại tỉnh tuyền chi thủy, đương tam đông chi hàn liệt, nhi tỉnh tuyền tắc ôn; thịnh hạ chi viêm chưng, nhi tuyền nguyên tắc lãnh" — nước giếng mùa đông giá buốt thì ấm, mùa hè nóng nực thì lạnh; đó chẳng phải bằng chứng rành rành của ngoài hàn trong nhiệt, ngoài nhiệt trong hàn sao. Thêm nữa, ngoài chủ khí bốn mùa còn có khách khí sáu bước, nên bất kể đông hay hè đều có khí trái thời làm bệnh cho dân. Kết luận: mùa hè có nhiệt chứng cũng có hàn chứng, mùa đông có thực chứng cũng có hư chứng, phải nhân bệnh chế nghi chứ không nhân mùa.

释18. Dương bất túc tái biện (陽不足再辨)

Đây là trung tâm lý luận của cả Truyền Trung Lục, bài đối đầu trực tiếp với Dương hữu dư âm bất túc luận của Chu Đan Khê. Ông kể quá trình chuyển biến của chính mình rất thành thật: thuở đầu đọc bài ấy không khỏi phục là cao kiến; đến tuổi ba mươi thì nửa tin nửa ngờ; đến tuổi bốn mươi thì mới biết là sai lớn.

Đối thủ trong bài là một ông họ Lý đất Tam Ngô, lập luận rằng: nam mười sáu tuổi tinh mới thông, nữ mười bốn tuổi kinh mới đến; đến lúc suy thì tinh nam cạn ở tuổi sáu tư, huyết nữ hết ở tuổi bốn chín. Tinh huyết đã hết mà người vẫn chưa chết là nhờ khí. Khí là dương, tinh huyết là âm; tinh huyết đến thì chậm sau khí, tinh huyết đi thì sớm trước khí, vậy chẳng phải âm thường bất túc, dương thường hữu dư đó sao.

Cảnh Nhạc bác bằng cách lật lại định nghĩa. Lấy tinh làm âm, lấy khí làm dương, điều ấy không sai; nhưng đó chỉ là một khía của âm dương, là cách nói thanh trọc đối đãi. Nếu nói theo hóa sinh thì muôn vật sinh ra ban đầu đều là nước, mà "thủy tức dương chi hóa dã". Chứng: tinh thịnh thì dương cường, tinh suy thì dương nuy — thế thì tinh là âm hay là dương? Nhà dưỡng sinh trọng nhất chữ "thuần dương", mà thuần dương ấy chính là nói về tinh; tinh mà rỉ mất thì còn dương đâu nữa.

Rồi ông ví người với cây cỏ. Cây cỏ lúc đầu mọc mầm, rồi sinh cành lá, rồi sinh hoa quả; lúc suy thì hoa quả rụng mà cành lá còn, dần dần mà tàn. Người cũng vậy: đầu sinh hài nhi, rồi sinh tinh huyết, rồi sinh con cái; lúc suy thì tinh huyết đi mà hình còn, dần dần mà hết. Nếu lấy việc tinh đến làm "âm đến", thì chẳng lẽ hoa quả kết thành cũng là "âm đến" của cây cỏ, mà cành lá chưa tàn là "dương còn" của cây cỏ sao.

Và câu chốt lấy ngay từ Nội Kinh: "Nhân sinh bách tuế, ngũ tạng giai hư, thần khí giai khứ, hình hài độc cư nhi chung hĩ" — hình là âm, thần khí là dương; thần khí đi mà hình còn, đó chính là kết cục của "dương thường bất túc", sao gọi được là dương thường hữu dư.

Cuối cùng ông phân biệt rất tinh giữa hai cặp âm dương, và đây là câu nên ghi nhớ: "Tinh khí chi âm dương hữu bất khả ly, hàn nhiệt chi âm dương hữu bất khả hỗn, thử y gia tối thiết chi pháp ngôn dã." Âm dương của tinh huyết là nói bẩm phú nguyên khí; âm dương của hàn nhiệt là nói dược nhị trị bệnh. Nay đem nguyên dương bất túc nhận làm hữu dư mà gọi là hỏa, rồi quen lấy thứ khổ hàn xấu xa dùng làm thuốc bổ để tư âm — "Á tử ngật hoàng liên, vô dung thân tố giả, tứ bách niên ư tư hĩ" — người câm ăn hoàng liên, không kêu vào đâu được, đến nay đã bốn trăm năm rồi.

释19. Tiểu nhi bổ thận luận (小兒補腎論)

Bác lời Vương Tiết Trai "trẻ nhỏ không có phép bổ thận". Lý lẽ của Vương: trẻ nhận tinh cha mà sinh, nam đến mười sáu thận mới đầy; đầy rồi mà dùng bừa làm hao tổn thì mới bổ được, còn lúc thụ thai đã bẩm bất túc thì không bổ được, bẩm vốn đủ thì cần gì bổ.

Cảnh Nhạc bác ba tầng. Một, tinh với hình vốn là một: tinh hợp mà hình mới thành, hình tức là tinh, trị tinh tức là trị hình. Trẻ mới sinh hình thể tuy thành mà tinh khí chưa dồi dào, nhưng chưa dồi dào đâu có nghĩa là không có tinh. Hai, tinh là dịch chí âm, gốc ở sự sinh hóa của mười hai tạng, chẳng qua tàng ở thận chứ không phải chỉ ra từ thận; kinh nói "thận giả chủ thủy, thụ ngũ tạng lục phủ chi tinh nhi tàng chi" — Vương Tiết Trai chỉ biết ở thận mà không biết ở ngũ tạng. Ba, xét theo bệnh khí: bệnh nhiều nhất của trẻ là kinh phong, mà kinh phong phát ra tất thấy phản trương, đới nhãn, mắt lác, co giật; cái đó đều do gân co, gân co vì huyết không nuôi gân, huyết hư vì chân âm khuy tổn — chẳng phải chứng nghiệm rõ ràng của thủy suy sao. Ông kết bằng bốn chữ lặp lại đầy bực bội: "Quyết bất tín! Quyết bất tín!"

命宫20. Mệnh môn dư nghĩa (命門餘義)

Sáu điều bổ sung cho Tam tiêu bao lạc mệnh môn biện mà ông đã viết trong Loại Kinh. Đây là chỗ hoàn chỉnh nhất học thuyết mệnh môn của Cảnh Nhạc.

Điều một định vị mệnh môn trong tương quan với tỳ vị: mệnh môn là biển của tinh huyết, tỳ vị là biển của thủy cốc, đều là gốc của ngũ tạng lục phủ; nhưng mệnh môn là rễ của nguyên khí, là nhà của thủy hỏa, âm khí ngũ tạng không có nó thì không tư nhuận được, dương khí ngũ tạng không có nó thì không phát được. Tỳ vị là thổ ở trung châu, không có hỏa thì không sinh. "Tỳ vị vi quán chú chi bản, đắc hậu thiên chi khí dã; mệnh môn vi hóa sinh chi nguyên, đắc tiên thiên chi khí dã." Đông Viên nói "bổ thận bất nhược bổ tỳ", Hứa Tri Khả nói "bổ tỳ bất nhược bổ thận" — hai thuyết ấy mỗi bên có chỗ nói riêng, đối chiếu vào đây là rõ.

Điều hai là đoạn hay nhất: ba ví dụ về "hỏa hầu" ở ba tiêu. Hạ tiêu như đất đai, là gốc của hóa sinh; trung tiêu như bếp và nồi, là lò của thủy cốc; thượng tiêu như thái hư, là nhà của thần minh. Hạ tiêu như đất đai thì đất có béo có cằn mà sản vật khác nhau, núi sông có dày có mỏng mà tích chứa khác nhau, tụ tán nắm quyền đều do dương khí; được một phần thì có cái dụng một phần, mất một phần thì có cái thiếu một phần. Trung tiêu như bếp nồi thì cứ nhìn bếp mà biết: bớt một bó củi thì chậm tiêu một khắc, thêm một bó củi thì mau tiêu một giờ, hỏa lực không tới thì hoàn toàn không tiêu. Cho nên tỳ vị tiêu hay không tiêu, ăn được hay không ăn được, đều do khí Dương minh mạnh hay không mạnh. Thượng tiêu như thái hư thì biến hóa tất tỏ ở thần minh, mà thần minh tất cắm rễ ở dương khí.

Quy cả ba về mệnh môn: hỏa trong thủy là khí chân nhất tiên thiên, tàng trong quẻ Khảm, từ dưới đi lên tiếp với vị khí hậu thiên mà hóa. "Hoa ngạc chi vinh tại căn để, táo phủ chi dụng tại sài tân" — hoa lá tươi tốt là nhờ gốc rễ, bếp lò dùng được là nhờ củi. Nếu chân dương không phát từ nguồn sâu thì đều là thứ hỏa vô căn; hỏa mà vô căn thì là bệnh khí chứ không phải nguyên khí. Chữa hỏa vô căn thì phải "tòng kỳ tính", đưa khí dương hòa thẳng vào trong Khảm, chiếm lấy hang ổ của nó mà chiêu dụ, thì đồng khí tương cầu, hư dương không gì không về gốc — đó chính là nghĩa "cam ôn trừ đại nhiệt".

Điều năm bàn mệnh môn có âm hư, và cho ra nguyên tắc trị hư hỏa rất quan trọng: thực nhiệt thì có thể lấy hàn thắng, lấy thủy dập, tức "nhiệt giả hàn chi"; hư nhiệt thì không thể lấy hàn thắng, mà phải "lao giả ôn chi". Vì hư hỏa là do không có nước, chỉ nên bổ thủy để phối hỏa, thì âm dương được bình mà bệnh tự khỏi; nếu muốn dập hỏa bằng cách lấy nước phủ lên thì nước đã khuyết chưa chắc hồi phục mà hỏa cũng mất theo, chẳng phải âm dương cùng bại sao. "Nhược đãn tri tri, bá vi bổ âm, tắc dũ bại kỳ thận" — nếu chỉ biết tri mẫu, hoàng bá là bổ âm thì càng làm bại cái thận.

释21. Ngộ mậu luận, Biện Hà Gian, Biện Đan Khê

Ngộ mậu luận (誤謬論) là lời tựa cho phần luận chiến. Ông nói nghề y tính mệnh phán ở hơi thở, họa phúc quyết từ đầu ngón tay, nên lập pháp truyền lời càng không được cẩu thả; một lời không đúng thì để họa vô cùng, một tễ thuốc dùng bừa thì hại người chẳng ít. Ông truy: từ Kim Nguyên đến nay, người được đời tôn làm khuôn mẫu không ai hơn Hà Gian và Đan Khê, mà cả hai đều chấp kiến thiên lệch, khiến y đạo mất chỗ giữa đã hơn bốn trăm năm.

Biện Hà Gian (辨河間), chín điều. Luận điểm nền: mười chín điều bệnh cơ trong Chí chân yếu đại luận vốn là nêu đại cương vận khí, và kinh dặn ngay sau đó "hữu giả cầu chi, vô giả cầu chi, thịnh giả tả chi, hư giả bổ chi, linh kỳ điều đạt nhi trí hòa bình". Lại Ngũ thường chính đại luận nói rõ hỏa có bình khí là "thăng minh", thái quá là "hách hy", bất cập là "phục minh" — tức hư hỏa thực hỏa khác nhau như băng với than. Thế mà Hà Gian không xét toàn văn, chỉ lấy một trăm bảy mươi sáu chữ trong mười chín điều, diễn thành hai trăm bảy mươi bảy chữ, không biện hư thực, không xét thịnh suy, nhất loạt lấy thực hỏa mà nói bệnh, viết thành Nguyên Bệnh Thức.

Các điều bác cụ thể rất đáng đọc. Về thôn toan, Hà Gian bảo do hỏa thịnh chế kim không bình được mộc; Cảnh Nhạc đáp thôn toan tổng do đình tích không tiêu, mà đình tích không tiêu tổng do tỳ vị không kiện, đã không hóa được thì phải ôn tỳ kiện vị, sao nhận là hỏa thịnh. Về tả lỵ, Hà Gian bảo phân trắng là hàn còn xanh đỏ vàng đen đều là nhiệt; Cảnh Nhạc bác từng màu: xanh là kiêm can tà, người tỳ hư cũng có, sao là nhiệt; đỏ là tổn tạng, người âm lạc thương cũng có, sao đều nhiệt; vàng nhạt là thức ăn tiêu nửa chừng, sao là nhiệt; đen là sắc thủy, người nguyên dương suy cũng có, sao là nhiệt.

Đặc sắc nhất là đoạn bác thuyết "mủ do nhiệt hóa". Hà Gian ví thức ăn gặp thấp nhiệt thì thối rữa thành nước đục, nên lỵ ra mủ máu là do nhiệt. Cảnh Nhạc bác: thức ăn vào dạ dày, phần thần hóa mà về doanh vệ thì thành cao huyết, phần không hóa được mà lưu ở trường vị thì chỉ là tao phách; tinh với uế vốn khác đường, nên tao phách không hóa thành mủ được. Vả lại cái "cấu" ấy cũng không phải mủ mà là mỡ màng của trường tạng. Chứng minh bằng quan sát: người mới uống tiêu thạch đại hoàng, vừa tả ra là đã có thứ cấu như mủ; người mới tiêu chảy một hai ngày đã có thứ cấu ấy — lẽ nào mủ do nhiệt hóa lại nhanh đến thế. Lại người lỵ lâu năm, mỗi ngày đều ra cấu — lẽ nào mủ do nhiệt hóa lại kéo dài được thế.

Biện Đan Khê (辨丹溪), chín điều, là phần dữ dội nhất. Ông bác "ngũ chí chi động giai tùng hỏa hóa": chỉ riêng trường hợp dục niệm không toại, phóng túng quá độ mới động tướng hỏa thành lao sái; còn hỷ thì khí tán, nộ thì khí nghịch, ưu thì khí bế, tư thì khí kết, khủng thì khí hạ, đều là hao tổn nguyên khí chứ không sinh hỏa. Nguyên khí đã hao thì lấy đâu ra hỏa.

Rồi đến mệnh đề đối đầu nổi tiếng. Đan Khê nói "khí hữu dư tiện thị hỏa". Cảnh Nhạc dẫn ngay kinh văn ngược lại: khí thực là nhiệt, khí hư là hàn; tâm khí hư thì thần bất minh, phế khí hư thì trị tiết bất hành, tỳ khí hư thì ăn uống không kiện, can khí hư thì hồn khiếp bất ninh, thận khí hư thì dương đạo suy, vị khí hư thì thương lẫm không đầy. Rồi hạ câu: "Cố vô quái kỳ viết: khí hữu dư tiện thị hỏa. Nhi dư phản chi viết: khí bất túc tiện thị hàn."

Câu tổng kết của cả phần luận chiến, cũng là câu hay nhất: "Đệ tại Đan Khê chi ngôn hỏa đa giả, vị nhiệt dược năng sát nhân, nhi dư sát kỳ vi hàn đa giả, tắc đãn kiến hàn dược chi sát nhân nhĩ. Minh giả kỳ thâm sát chi." — Đan Khê nói hỏa nhiều, bảo thuốc nhiệt giết người; còn tôi xét ra hàn mới nhiều, và chỉ thấy thuốc hàn giết người mà thôi. Người sáng suốt hãy xét cho kỹ.

释22. Luận thời y (論時醫)

Ba mươi mốt điều phê phán y giới đương thời, là bài dài nhất quyển hạ. Bệnh chính của thời y là chỉ biết xét tiêu không biết xét bản, lại mượn câu "cấp tắc trị tiêu" làm cớ. "Bất tri hoãn cấp, tắc sở cấp tại bệnh, nhi bất tri sở cấp tại mệnh."

Các điều cụ thể chạm đúng vào những chỗ hay sai nhất: trúng phong vốn do nội thương, không có ngoại cảm thì không được tán; thương hàn then chốt ở hai chữ hư thực, người hư mà cứ công thì càng công càng hư; dương kinh (tà ở biểu) khác dương chứng (nhiệt ở lý), lầm dương kinh làm dương chứng mà dùng hàn lương là chết. Về lỵ tật: chỉ dễ phạm ở người tỳ thận mỏng yếu, gốc là "nhân sự chi bệnh" chứ không phải "thiên thời chi bệnh"; lỵ phần nhiều phát cuối thu, khí nóng đã tan rồi mà vẫn khăng khăng nói nhiệt độc, dùng hàn lương là vừa không biết nhân sự vừa không biết thiên thời.

Về nhi khoa: trẻ nhỏ huyết khí chưa đủ như mầm non, phải bồi thực làm chính; thầy thuốc chỉ biết tiêu đạo thanh lương thì nguyên khí mỗi ngày mỗi tổn.

Nguyên tắc nổi bật nhất của bài là "trị cái sinh ra bệnh chứ không trị cái hiện ra": đàm vốn không sinh bệnh mà do bệnh sinh đàm, chỉ trị đàm thì đàm càng nhiều; bành trướng do tỳ vị, chỉ tiêu đạo thì trung khí càng hư; khí trệ cách tắc do tỳ hư không vận, chỉ phá khí thì thành ế cách.

Bài cũng phê cả phía người bệnh: "Bệnh hữu hoãn cấp, hiệu hữu trì tốc. Nhược dĩ trì bệnh nhi cầu tốc hiệu, tắc vị miễn dịch y; dịch y đa tắc cao minh bản thiểu, dung thiển cực đa, thiểu bất thắng đa, sự tất bại hĩ."

释23. Kinh sư thủy hỏa thuyết (京師水火說)

Một bài vệ sinh học môi trường, hiếm thấy trong y thư cổ và đọc hôm nay vẫn còn nguyên giá trị. Đặt vấn đề: thủy hỏa là gốc dưỡng sinh, là vật dùng hằng ngày; dùng mà không xét lợi hại thì vừa đủ để hại người mà người ta lại không biết.

Về nước: nước tốt được dương khí, dòng trong nguồn xa, hơi thơm vị ngọt; nước dở mang âm tính, nguồn gần dòng đục, hơi hôi vị đắng. Nước kinh đô có hai loại ngọt và đắng, nước đắng là tệ nhất. Ông chứng minh nước đắng nhiều chất kiềm bằng một thí nghiệm giản dị: lấy lớp sương trắng bám chân tường đem đốt thì cháy, ấy chính là phác tiêu; tính nó tiêu hóa được cả ngũ kim bát thạch nên giỏi đẩy tích trệ, công phá hòn cục. Người tỳ yếu uống vào thì tiêu chảy, đủ nghiệm. Nếu không có tích thật mà sớm tối lấy nó dưỡng sinh thì tạng phủ người đâu bền hơn ngũ kim bát thạch.

Chứng nghiệm bằng thọ yểu: "Thủy thổ thanh cam chi xứ, nhân tất đa thọ, nhi hoàng phát nhi xỉ giả, tỷ tỷ giai nhiên; thủy thổ khổ liệt chi hương, ám chiết thiên niên, nhi mạo điệt kỳ di giả, mục bất đa kiến."

Về lửa: kinh đô đốt than đá, khí rất mãnh liệt, mỗi năm đều có người chết ngạt. Lý do ông giải thích đúng về mặt vật lý: nhà nhỏ kín, dán giấy, ngủ trên hỏa khang, than đốt nhiều trong phòng; thủy tính chảy xuống, dưới không thoát thì tự dưới đầy lên; hỏa tính bốc lên, trên không thoát thì tự trên đầy xuống. "Phàm môi độc trúng nhân giả, đa tại dạ bán chi hậu, kỳ khí tiệm mãn, hạ cập nhân tỵ, tắc bế tuyệt hô hấp, muội nhiên trường thệ."

Cách phòng và cấp cứu ông đưa ra hoàn toàn đúng nguyên lý: mở một lỗ ở trần hoặc bóc vài ô giấy cửa sổ cho khí thoát lên, hiệu quả hơn khe cửa dưới thấp; ai trúng độc thì khí bế tiếng nghẹn, phải gọi ngay, cho uống nước mát, hoặc lôi ra sân cho mũi hít địa khí. Và ông nhấn: phòng trước vẫn hơn cứu sau.

释24. Y phi tiểu đạo ký (醫非小道記)

Một thiên ký sự đối thoại. Tuổi trung niên ông đi chơi vùng Đông Phiên, gặp một dị nhân hỏi "ngươi cũng học y đạo à, y đạo khó lắm, hãy cẩn thận". Ông đáp theo lối khiêm nhường quen miệng: "y tuy tiểu đạo, nhưng tính mệnh thị quan, đâu dám không cẩn thận". Dị nhân nổi giận quát: "Tử phi tri y giả dã. Ký xưng tính mệnh thị quan, y khởi tiểu đạo vân tai?"

Lời mắng ấy là luận điểm trung tâm. Đạo tính mệnh vốn ở thái cực, tản ra vạn thù; có tính mệnh rồi mới lập được tam giáo, có tính mệnh rồi mới sinh được ngũ luân. "Cố tạo hóa giả, tính mệnh chi lô dã dã; đạo học giả, tính mệnh chi thằng mặc dã; y dược giả, tính mệnh chi tán dục dã."

Dị nhân tiếp: ai hiểu được cương mục của y lý thì đạo trị bình thiên hạ cũng chỉ như vậy; hiểu được đắc thất của y lý thì cơ hưng vong là thế; hiểu được hoãn cấp thì phép chiến thủ là thế; hiểu được thủ bỏ thì nghĩa xuất xử là thế. Rồi phân hạng người hành nghề: hạng chạy theo phương sẵn, lần theo dấu cũ, dùng hồ tiêu lưu huỳnh trị ghẻ, hành kiệu tán phong, cũng gọi là y; hạng khoác áo thầy tu mũ đạo sĩ, miệng nói đạo mà làm giả dối, là hạng tục lưu. Nhưng nặng nhất là hạng không biết âm dương hư thực mà công phạt lầm, lòng thô gan lớn, cố chấp hẹp hòi — hạng ấy "đãi hựu tiêu, lưu, thông, giới chi bất nhược. Tiểu đạo chi xưng, thả bất khả đương" — còn không bằng hạng hồ tiêu lưu huỳnh hành kiệu, đến cái tên "đạo nhỏ" cũng không đáng nhận.

Kết: "Y đạo, nan hĩ. Y đạo, đại hĩ. Thị thành thần thánh chi thủ truyền, dân mệnh chi tiên vụ hĩ." Nghe xong ông hổ thẹn vâng dạ, lui về lo lắng mấy tháng, sợ quên lời dạy nên chép lại.

释25. Bệnh gia lưỡng yếu thuyết (病家兩要說)

Bài viết cho người bệnh và người nhà, gồm hai điều: kỵ phù ngôn và tri chân y.

Luận đề kép ở câu đầu: "Y bất quý năng dũ bệnh, nhi quý ư năng dũ nan bệnh; bệnh bất quý ư năng diên y, nhi quý ư năng diên chân y." Việc thường thì ai cũng làm được, bệnh thường thì ai cũng chữa được; chỉ việc khó mới không phải người thường biết được, bệnh khó mới không phải thầy thường chữa được.

Trình độ thầy thuốc chênh nhau rất xa và người bậc dưới không thể nhận ra người bậc trên: như leo cao, lên một tầng có cái thấy một tầng, người tầng dưới không thể biết; như đi xa, tiến một bước có cái nghe một bước, người gần không thể biết. "Thị dĩ thác tiết bàn căn, tất cầu lợi khí; dương xuân bạch tuyết, hòa giả vi thùy?"

Về kỵ phù ngôn: thầy thuốc với nhau còn không biết nhau, huống chi kẻ không phải thầy thuốc. "Cổ sự ngoại chi khẩu vẫn, phát ngôn phi nan; nạo phản chưởng chi an nguy, hoặc loạn tối dị." Nếu lời họ đúng thì người tinh tường đã tính không sót, vốn chẳng cần đến; nếu lời họ sai thì làm hỏng cái tâm gánh vác việc lớn, khiến người thấy được cơ vi đành khoanh tay giữ mình.

Về tri chân y, ông đưa một danh sách các cặp "thật – giả" rất sắc: muốn xem lòng nhân qua sự thận trọng, mà kẻ nhút nhát trông cũng giống; muốn xem trí tuệ qua sự thông tuệ, mà kẻ giảo trá trông cũng giống; muốn xem dũng khí qua sự quyết đoán, mà kẻ liều lĩnh trông cũng giống; muốn xem học vấn qua nông sâu, mà kẻ cường biện trông cũng giống. Kẻ chấp nhất thì trông như có định kiến, kẻ khoa trương thì trông như có kỳ mưu; đọc thuộc vài thiên là thấy nói thao thao, nghe lỏm vài câu là tưởng có bằng cứ.

Và một lời khuyên trái với trực giác thông thường: "Cố nghị đa giả vô thành, y đa giả tất bại" — bàn nhiều thì không thành, thầy nhiều thì tất hỏng. Không phải vì nhiều thầy là xấu, mà vì nhà bệnh không có chủ kiến thì càng nhiều ý kiến càng rối, một nước cờ sai là mất cả đời người.

释26. Bảo Thiên Ngâm (保天吟)

Bài ca kết thúc Truyền Trung Lục, thể thất ngôn, đúc lại toàn bộ chủ trương thành vần:

一氣先天名太極，太極生生是為易。易中造化分陰陽，分出陰陽運不息。 剛柔相蕩立乾坤，剝復夬姤群生植，稟得先天成後天，氣血原來是真的。 陰陽氣固可長生，龍虎飛騰失家宅。造化鍾人果幾多？誰道些須亦當惜。 顧惜天真有兩端，人己機關宜辨格，自治但存毋勉強，莊生最樂無心得。 為人須慎保天和，岐伯深明無伐克，伐克從來性命仇，勉強分明元氣賊。 膚切根源未了然，養氣修真亦何益？漫將斯語等浮雲，道在路旁人不識， 余今著此保天吟，願效癡東奉佳客。

Dịch ý: Một khí tiên thiên gọi là thái cực, thái cực sinh sinh ấy là Dịch. Trong Dịch tạo hóa chia âm dương, chia ra âm dương vận không nghỉ. Cương nhu đun đẩy lập nên càn khôn, các quẻ bác phục quải cấu mà muôn loài sinh trưởng; bẩm được tiên thiên mà thành hậu thiên, khí huyết vốn là cái thật. Khí âm dương vững thì có thể trường sinh, rồng hổ bay nhảy là mất nhà mất cửa. Tạo hóa hun đúc cho người được là bao? Ai bảo chút ít ấy lại chẳng đáng tiếc. Giữ gìn thiên chân có hai đầu mối, cái then chốt giữa người và ta phải phân biện cho rõ; tự trị thì chỉ cốt giữ lấy, chớ gắng gượng, cái vui nhất của Trang sinh là ở chỗ vô tâm. Làm người phải cẩn thận giữ lấy cái hòa của trời, Kỳ Bá hiểu sâu lẽ không phạt không khắc; phạt khắc xưa nay là kẻ thù của tính mệnh, gắng gượng rõ ràng là giặc của nguyên khí. Chỗ gốc rễ còn chưa thấu tỏ thì dưỡng khí tu chân cũng ích gì? Chớ coi những lời này như mây nổi, đạo ở ngay bên đường mà người chẳng biết; nay tôi viết bài Bảo Thiên Ngâm này, nguyện như kẻ khờ dâng lên khách quý.

夫醫者，一心也；病者，萬象也。 Phu y giả, nhất tâm dã; bệnh giả, vạn tượng dã. Thầy thuốc là một tâm; bệnh tật là muôn tượng. — 明理

醫道雖繁，而可以一言蔽之者，曰陰陽而已。 Y đạo tuy phồn, nhi khả dĩ nhất ngôn tế chi giả, viết âm dương nhi dĩ. Y đạo tuy rườm rà, nhưng có thể tóm trong một lời, rằng: âm dương mà thôi. — 陰陽篇

火為水之主，水即火之源，水火原不相離也。 Hỏa vi thủy chi chủ, thủy tức hỏa chi nguyên, thủy hỏa nguyên bất tương ly dã. Hỏa là chủ của thủy, thủy chính là nguồn của hỏa, thủy hỏa vốn không rời nhau. — 陰陽篇

命門為受生之竅，為水火之家，此即先天之北闕也。 Mệnh môn vi thụ sinh chi khiếu, vi thủy hỏa chi gia, thử tức tiên thiên chi bắc khuyết dã. Mệnh môn là khiếu thụ sinh, là nhà của thủy hỏa, đó chính là cửa bắc của tiên thiên. — 陰陽篇

陽為生之本，陰實死之基。 Dương vi sinh chi bản, âm thực tử chi cơ. Dương là gốc của sự sống, âm thực là nền của cái chết. — 陰陽篇

六變者，表裡寒熱虛實也。是即醫中之關鍵。 Lục biến giả, biểu lý hàn nhiệt hư thực dã. Thị tức y trung chi quan kiện. Sáu biến là biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực. Đó chính là then chốt trong nghề y. — 六變辨

若本非表證，而誤認為表，則殺人於反掌之間矣。 Nhược bản phi biểu chứng, nhi ngộ nhận vi biểu, tắc sát nhân ư phản chưởng chi gian hĩ. Vốn không phải biểu chứng mà lầm nhận là biểu, thì giết người chỉ trong khoảnh trở bàn tay. — 表證篇

若實而誤補，隨可解救；虛而誤攻，不可生矣。 Nhược thực nhi ngộ bổ, tùy khả giải cứu; hư nhi ngộ công, bất khả sinh hĩ. Thực mà bổ lầm thì còn cứu kịp; hư mà công lầm thì không sống nổi. — 虛實篇

至虛之病，反見盛勢；大實之病，反有羸狀。 Chí hư chi bệnh, phản kiến thịnh thế; đại thực chi bệnh, phản hữu luy trạng. Bệnh rất hư lại hiện ra dáng thịnh; bệnh rất thực lại hiện ra vẻ gầy. — 虛實篇

一問寒熱二問汗，三問頭身四問便，五問飲食六問胸，七聾八渴俱當辨，九因脈色察陰陽，十從氣味章神見。 Nhất vấn hàn nhiệt nhị vấn hãn, tam vấn đầu thân tứ vấn tiện, ngũ vấn ẩm thực lục vấn hung, thất lung bát khát câu đương biện, cửu nhân mạch sắc sát âm dương, thập tòng khí vị chương thần kiến. Bài ca mười câu hỏi. — 十問篇

求脈之道，當以有力無力辨陰陽，有神無神察虛實。 Cầu mạch chi đạo, đương dĩ hữu lực vô lực biện âm dương, hữu thần vô thần sát hư thực. Đạo xem mạch phải lấy có lực hay vô lực mà biện âm dương, có thần hay vô thần mà xét hư thực. — 十問篇

邪火可言賊，相火不可言賊也。 Tà hỏa khả ngôn tặc, tướng hỏa bất khả ngôn tặc dã. Tà hỏa thì gọi là giặc được, tướng hỏa thì không thể gọi là giặc. — 君火相火論

慎情志可以保心神，慎寒暑可以保肺氣，慎酒色可以保肝腎，慎勞倦飲食可以保脾胃。 Thận tình chí khả dĩ bảo tâm thần, thận hàn thử khả dĩ bảo phế khí, thận tửu sắc khả dĩ bảo can thận, thận lao quyện ẩm thực khả dĩ bảo tỳ vị. Thận trọng với tình chí thì giữ được tâm thần, thận trọng với nóng lạnh thì giữ được phế khí, thận trọng với rượu và sắc thì giữ được can thận, thận trọng với lao nhọc ăn uống thì giữ được tỳ vị. — 先天後天論

不知緩急，則所急在病，而不知所急在命。 Bất tri hoãn cấp, tắc sở cấp tại bệnh, nhi bất tri sở cấp tại mệnh. Không biết hoãn cấp thì cái gấp của họ nằm ở bệnh, mà không biết cái gấp thật nằm ở mạng sống. — 標本論

醫有慧眼，眼在局外；醫有慧心，心在兆前。 Y hữu tuệ nhãn, nhãn tại cục ngoại; y hữu tuệ tâm, tâm tại triệu tiền. Thầy thuốc có mắt sáng, mắt ấy ở ngoài cuộc; thầy thuốc có lòng sáng, lòng ấy ở trước điềm. — 求本論

然則精血即形也，形即精血也。 Nhiên tắc tinh huyết tức hình dã, hình tức tinh huyết dã. Vậy thì tinh huyết chính là hình, hình chính là tinh huyết. — 治形論

久而增氣，物化之常也；氣增而久，夭之由也。 Cửu nhi tăng khí, vật hóa chi thường dã; khí tăng nhi cửu, yểu chi do dã. Dùng lâu thì khí tăng, đó là lẽ thường của hóa vật; khí đã tăng mà còn kéo dài mãi, đó là nguyên do của yểu mệnh. — 臟象別論

人於中年左右，當大為修理一番，則再振根基，尚餘強半。 Nhân ư trung niên tả hữu, đương đại vi tu lý nhất phiên, tắc tái chấn căn cơ, thượng dư cường bán. Người ta vào khoảng trung niên nên sửa sang lại một phen cho lớn, thì nền móng lại dựng, vẫn còn dư hơn nửa phần. — 中興論

氣有餘便是火。而余反之曰：氣不足便是寒。 Khí hữu dư tiện thị hỏa. Nhi dư phản chi viết: khí bất túc tiện thị hàn. "Khí có thừa chính là hỏa." Còn tôi thì nói ngược lại: khí không đủ chính là hàn. — 辨丹溪

在丹溪之言火多者，謂熱藥能殺人；而余察其為寒多者，則但見寒藥之殺人耳。 Tại Đan Khê chi ngôn hỏa đa giả, vị nhiệt dược năng sát nhân; nhi dư sát kỳ vi hàn đa giả, tắc đãn kiến hàn dược chi sát nhân nhĩ. Đan Khê nói hỏa nhiều, bảo rằng thuốc nhiệt giết người; còn tôi xét ra hàn mới nhiều, và chỉ thấy thuốc hàn giết người mà thôi. — 辨丹溪

精氣之陰陽有不可離，寒熱之陰陽有不可混。 Tinh khí chi âm dương hữu bất khả ly, hàn nhiệt chi âm dương hữu bất khả hỗn. Âm dương của tinh khí thì không được tách rời, âm dương của hàn nhiệt thì không được lẫn lộn. — 陽不足再辨

醫道，難矣。醫道，大矣。是誠神聖之首傳，民命之先務矣。 Y đạo, nan hĩ. Y đạo, đại hĩ. Thị thành thần thánh chi thủ truyền, dân mệnh chi tiên vụ hĩ. Y đạo, khó thay. Y đạo, lớn thay. Thật là điều đầu tiên thánh thần truyền lại, là việc trước nhất của mạng sống muôn dân. — 醫非小道記

醫不貴能愈病，而貴於能愈難病；病不貴於能延醫，而貴於能延真醫。 Y bất quý năng dũ bệnh, nhi quý ư năng dũ nan bệnh; bệnh bất quý ư năng diên y, nhi quý ư năng diên chân y. Thầy thuốc không quý ở chỗ chữa được bệnh, mà quý ở chỗ chữa được bệnh khó; người bệnh không quý ở chỗ mời được thầy, mà quý ở chỗ mời được thầy chân chính. — 病家兩要說

六變 (lục biến) — sáu biến: biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực. Cùng với âm dương làm tổng cương, đây là bộ khung biện chứng mà đời sau gọi là bát cương.

元陽 / 元陰 (nguyên dương / nguyên âm) — âm dương vô hình của tiên thiên. Nguyên dương là thứ hỏa vô hình dùng để sinh để hóa, còn gọi nguyên khí; nguyên âm là thứ thủy vô hình dùng để lớn để đứng, còn gọi nguyên tinh. Phân biệt với âm dương hữu hình của hậu thiên (khí huyết, tạng phủ, hàn nhiệt).

命門 (mệnh môn) — trong hệ thống Cảnh Nhạc, mệnh môn là khiếu thụ sinh, là nhà của thủy hỏa, là rễ của nguyên khí. Âm khí ngũ tạng không có nó thì không tư nhuận được, dương khí ngũ tạng không có nó thì không phát được. Đây là trung tâm của cả học thuyết ôn bổ.

火候 (hỏa hầu) — mức độ và chất lượng của dương khí, xét theo ba tiêu: hạ tiêu như đất đai, trung tiêu như bếp nồi, thượng tiêu như thái hư.

君火 / 相火 (quân hỏa / tướng hỏa) — quân hỏa chủ "minh", ở trên, là nguyên chủ của hóa dục; tướng hỏa chủ "vị", ở dưới, là nền của thần minh. Cảnh Nhạc bác dứt khoát cách gọi tướng hỏa là "giặc của nguyên khí".

寒熱真假 (hàn nhiệt chân giả) — chân hàn giả nhiệt (thủy cực tự hỏa) và chân nhiệt giả hàn (hỏa cực tự thủy). Phép xét là chuyên lấy hư thực cường nhược của mạch làm chủ.

引火歸原 (dẫn hỏa quy nguyên) — dẫn thứ hỏa hư bốc lên trở về gốc dưới bằng thuốc ôn bổ, thay vì dùng hàn lương dập tắt. Cùng nghĩa với "cam ôn trừ đại nhiệt".

反佐 (phản tá) — phép dùng thuốc ngược tính để phá thế cách cự, chỉ dùng khi chính trị không hiệu và bệnh có cách dược; thuộc về "quyền" chứ không phải "kinh".

標本 (tiêu bản) — bản là nguồn của bệnh, tiêu là biến của bệnh. Theo Cảnh Nhạc, chỉ có trung mãn và đại tiểu tiện bất lợi là phải trị tiêu, ngoài ra đều trị bản.

精一 (tinh nhất) — nguyên tắc dụng phương: đơn phương tinh giản, có chủ có thứ, không pha trộn bổ tả hàn nhiệt để tự phòng thân.

探病之法 (thám bệnh chi pháp) — phép thăm dò khi hư thực khó phân: dùng vài vị nhẹ để thử phản ứng trước khi định phương chính.

逆數 (nghịch số) — khái niệm lấy từ Kinh Dịch, chỉ chiều đi lên của dương khí (từ đông chí trở đi), đối lập với "thuận số" là chiều đi xuống. Theo nghịch là theo đường sống.

時醫 (thời y) — thầy thuốc chạy theo thời, y giới đương thời; đối tượng phê phán xuyên suốt quyển hạ.

真醫 (chân y) — thầy thuốc chân chính, phân biệt với thầy thuốc chỉ chữa được bệnh thường.

Truyền Trung Lục ra đời trong một cuộc tranh luận kéo dài bốn trăm năm, và bản thân nó cũng lập tức trở thành đối tượng tranh luận.

Về vị trí học thuật. Cảnh Nhạc được xếp vào "ôn bổ phái" cùng Tiết Kỷ (薛己) và Triệu Hiến Khả (趙獻可). Trong ba người, Tiết Kỷ đi trước mở đường về trọng tỳ thận, Triệu Hiến Khả viết Y Quán đẩy học thuyết mệnh môn đến chỗ cực đoan nhất (coi mệnh môn là "chân quân chân chủ" của mười hai quan), còn Cảnh Nhạc là người hệ thống hóa đầy đủ nhất và viết hay nhất. Bộ Loại Kinh và Loại Kinh Đồ Dực của ông đến nay vẫn là một trong những bản chú Nội Kinh được dùng nhiều nhất.

Về phần bị phê phán. Ngay trong đời Thanh đã có phản ứng mạnh. Trần Tu Viên (陳修園) trong Cảnh Nhạc Tân Phương Biếm phê thẳng rằng lạm dụng thục địa, nhân sâm của phái Cảnh Nhạc gây hại không kém gì lạm dụng tri mẫu, hoàng bá mà chính Cảnh Nhạc lên án; ông gọi thục địa trong tay người dùng bừa là "thục địa hại nhân". Từ Đại Xuân (徐大椿) trong Y Quán Biếm cũng đả kích học thuyết mệnh môn là suy diễn quá xa khỏi kinh văn. Diệp Thiên Sĩ và phái ôn bệnh đời Thanh, khi xây dựng biện chứng vệ khí doanh huyết, trên thực tế đã phục hồi phần lớn những gì Hà Gian và Đan Khê chủ trương mà Cảnh Nhạc bác bỏ.

Cách đọc công bằng là thế này: chẩn đoán của Cảnh Nhạc (lục biến, chân giả, thập vấn, xét thần khí) gần như không ai bác được và đã thành tài sản chung. Chỗ gây tranh cãi nằm ở phần dược trị, tức khuynh hướng nghiêng hẳn về ôn bổ. Mà chính ông cũng không giấu rằng đó là một sự nghiêng có chủ ý, để kéo lại một thời đại mà ông cho là đã nghiêng quá xa về phía hàn lương.

Về giá trị văn chương. Truyền Trung Lục được đánh giá là một trong những áng văn hay nhất của y thư Trung Hoa. Các bài Trị hình luận, Thiên niên luận, Y phi tiểu đạo ký, Bệnh gia lưỡng yếu thuyết thường được tuyển vào các hợp tuyển tản văn y học. Lối viết của ông có đặc điểm rõ: dùng ví von đời thường (bếp nồi, làm cỏ lúa, cấp lương cho quân, nước giếng bốn mùa) để tải những luận điểm trừu tượng, và không ngại xưng "dư" (tôi) để kể kinh nghiệm cá nhân.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác chịu ảnh hưởng trực tiếp và rất sâu của Cảnh Nhạc. Y Tông Tâm Lĩnh nhiều lần dẫn nguyên văn các bài trong Truyền Trung Lục, đặc biệt là học thuyết mệnh môn thủy hỏa, chủ trương trọng dương khí và cách bố trí bát trận phương tễ. Bài ca thập vấn cũng được truyền dạy trong y học cổ truyền Việt Nam dưới nhiều dị bản.

Thứ tự chẩn đoán. Nguyên tắc "xét nguyên khí trước rồi mới tìm bệnh" vẫn là một nguyên tắc tốt. Trước khi hỏi bệnh gì, hãy xem sức người ấy còn bao nhiêu: ăn ngủ ra sao, tiếng nói và ánh mắt thế nào, vận động chịu được đến đâu. Một phác đồ mạnh trên một người đã kiệt là công thức cho tai họa — đúng như câu "thực mà bổ lầm thì còn cứu kịp, hư mà công lầm thì không sống nổi".

Mười câu hỏi như một bảng kiểm. Bài ca thập vấn thực chất là một checklist hỏi bệnh, và nó vẫn dùng được: nóng lạnh, mồ hôi, đau đầu đau mình, đại tiểu tiện, ăn uống, tức ngực, tai, khát. Tám mục ấy bao quát phần lớn thông tin chủ quan mà người bệnh có thể cung cấp. Ai tự theo dõi sức khỏe có thể dùng làm khung ghi chép.

Cảnh giác với chẩn đoán "nóng trong". Đoạn về nước tiểu vàng đáng đọc kỹ. Lao nhọc, lo nghĩ, uống ít nước, tiêu chảy đều làm nước tiểu sẫm màu; nếu không kèm buốt rắt hay các dấu nhiệt khác thì không nên kết luận là "nhiệt" rồi tự dùng các thứ mát gan giải độc kéo dài. Tương tự, đoạn phân biệt "miệng khô" với "miệng khát" rất tinh: người khát thật thì muốn uống, người chỉ khô miệng thì không muốn uống — hai tình trạng ấy xử trí hoàn toàn khác nhau.

Sửa chữa ở tuổi trung niên. Câu "người ta vào khoảng trung niên nên sửa sang lại một phen cho lớn" là lời khuyên dưỡng sinh cụ thể nhất của cả bộ sách. Cảnh Nhạc lập luận rằng tổn thất tích lũy đến giữa đời mới lộ, và đó cũng là thời điểm cuối cùng còn kịp đảo chiều. Bốn chữ "thận" trong Tiên thiên hậu thiên luận là chương trình hành động cụ thể: giữ tình chí, tránh nóng lạnh thất thường, tiết chế rượu và sinh hoạt tình dục, không để lao nhọc và ăn uống bừa bãi làm hỏng tiêu hóa.

Không khí trong phòng kín. Bài Kinh sư thủy hỏa thuyết mô tả chính xác cơ chế ngộ độc khí CO trong phòng đốt than kín, kể cả việc nó xảy ra vào nửa đêm về sáng và cách xử trí là thông khí ở phía trên. Điều này vẫn đúng nguyên với bếp than, máy phát điện, bình nóng lạnh dùng gas trong nhà tắm kín. Bài cũng đúng về chất lượng nguồn nước: nước cứng, nhiều khoáng chất lạ, dùng lâu dài có hại tích lũy.

Chọn thầy và giữ chủ kiến. Bệnh gia lưỡng yếu thuyết viết cho người bệnh, và phần đáng giá nhất là danh sách các cặp "thật – giả": thận trọng với nhút nhát, thông tuệ với giảo trá, quyết đoán với liều lĩnh, uyên bác với ba hoa. Kèm theo là lời cảnh báo "bàn nhiều thì không thành, thầy nhiều thì tất hỏng" — không phải bảo đừng tìm ý kiến thứ hai, mà bảo rằng khi đã chọn một hướng thì phải theo đủ thời gian để biết nó có hiệu quả không, thay vì đổi liên tục theo lời người ngoài.

Giới hạn cần nhớ. Chủ trương ôn bổ của Cảnh Nhạc là một lập trường lịch sử, không phải chân lý phổ quát. Ông viết trong một thời đại mà thuốc hàn lương bị lạm dụng, và ông cố ý nói ngược để cân bằng. Người đọc hôm nay không nên rút ra kết luận rằng cứ bổ là an toàn hay cứ nhiệt là tốt — chính Trần Tu Viên đã chỉ ra rằng lạm dụng thục địa nhân sâm cũng hại người không kém. Điều nên giữ lại là phương pháp: xét hư thực trước, phân chân giả cho kỹ, tìm gốc chứ đừng đuổi theo ngọn.

Mạch Thần Chương (脈神章, quyển 4–6) tiếp nối trực tiếp câu cuối của Thập vấn thiên: "chư sở vị tận, tường hậu quyển Mạch Thần Chương". Những gì Truyền Trung Lục chỉ nói lướt về mạch (có lực vô lực biện âm dương, có thần vô thần xét hư thực) sẽ được triển khai đầy đủ ở đó, qua bốn lớp: mạch nghĩa Nội Kinh, mạch nghĩa Thông Nhất Tử (tức của chính tác giả), mạch nghĩa Nan Kinh và Trọng Cảnh, rồi phụ lục các nhà.

Thương Hàn Điển (傷寒典, quyển 7–8) là chỗ ứng dụng phần biểu lý và hàn nhiệt chân giả vào một hệ bệnh cụ thể. Các bài Dương chứng âm chứng biện, Biểu lý biện, Hàn nhiệt biện ở đó gần như là phiên bản chi tiết của các thiên tương ứng trong quyển thượng.

Tạp Chứng Mô (雜證謨, quyển 10–37) là phần lớn nhất của toàn thư, và mỗi môn đều tổ chức theo đúng khung mà Truyền Trung Lục dựng: kinh nghĩa trước, luận chứng, luận trị, thuật cổ, rồi luận liệt phương. Riêng môn Phi phong (非風) ở quyển 11 là chỗ triển khai luận điểm trong Luận thời y rằng trúng phong vốn do nội thương chứ không phải ngoại phong.

Tân Phương Bát Trận (新方八陣, quyển 50–51) hiện thực hóa câu "liệt môn vi bát, liệt phương diệc vi bát" ở bài Minh lý. Tám trận bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân chính là tám cửa binh pháp áp vào phương tễ. Các phương ôn bổ trứ danh như Hữu quy hoàn, Tả quy hoàn, Đại bổ nguyên tiễn, Lý âm tiễn đều sinh ra từ học thuyết mệnh môn trình bày ở Mệnh môn dư nghĩa.

Bản Thảo Chính (本草正, quyển 48–49) là phần thực hiện chủ trương của Khí vị thiên: mỗi vị thuốc được bình theo khí vị, thăng giáng, cương nhu, động tĩnh, thay vì chép lại toàn bộ công năng như bản thảo thông thường.

Về phía Nội Kinh, Truyền Trung Lục là bản đọc lại Tố Vấn dưới một lăng kính rõ rệt. Các thiên được dẫn nhiều nhất là Âm dương ứng tượng đại luận, Sinh khí thông thiên luận, Chí chân yếu đại luận, Ngũ thường chính đại luận, Mạch yếu tinh vi luận và Thượng cổ thiên chân luận. Đặc biệt, cả cuộc tranh biện với Hà Gian xoay quanh cách đọc mười chín điều bệnh cơ trong Chí chân yếu đại luận — Cảnh Nhạc lập luận rằng phải đọc chúng cùng với câu dặn ngay sau đó ("hữu giả cầu chi, vô giả cầu chi") và cùng với phần bàn bình khí, thái quá, bất cập trong Ngũ thường chính đại luận, chứ không được tách rời.