Chư Khoa Cổ Phương (諸科古方) là bốn quyển cuối cùng của Cảnh Nhạc Toàn Thư, chứa phương cổ cho bốn khoa chuyên biệt mà tám trận không bao quát được:

• Quyển 61 — Phụ Nhân Quy cổ phương (婦人規古方)
• Quyển 62 — Tiểu Nhi Tắc cổ phương (小兒則古方)
• Quyển 63 — Đậu Chẩn Thuyên cổ phương (痘疹詮古方)
• Quyển 64 — Ngoại Khoa Kiềm cổ phương (外科鈐古方)

Lý do tách riêng đã được nêu ở bài Phụ cổ phương điều tự trong quyển 52: "Cổ phương ư bát trận chi ngoại, kỳ hữu vị tận giả, như phụ nhân hữu kinh mạch thai sản chi dị, tiểu nhi hữu dưỡng dục kinh cam chi dị, đậu chẩn hữu xuất một biến hóa chi dị, ngoại khoa hữu kinh tạng biểu lý chi dị, tùy cơ ứng biến, trị hữu bất đồng, cố tịnh liệt phương mục ư hạ."

Bốn khoa ấy có đặc thù riêng: phụ khoa có kinh mạch thai sản; nhi khoa có nuôi dưỡng, kinh phong và cam chứng; đậu chẩn có sự mọc lặn biến hóa; ngoại khoa có phân biệt kinh tạng biểu lý — mỗi khoa tùy cơ ứng biến, cách chữa không giống nhau, nên phải liệt riêng.

Bốn quyển này khép lại toàn bộ sáu mươi tư quyển, và cấu trúc của chúng phản ánh một quyết định biên tập nhất quán: mọi bộ lâm sàng đều có kho phương riêng, và mọi phương đều tra được bằng số hiệu.

释Cấu trúc chung của bốn quyển

Mỗi quyển chia hai phần:

1. Phần chuyên khoa — các phương chỉ dùng cho khoa ấy, xếp theo loại bệnh.
2. Dĩ hạ thông dụng phương (以下通用方) — các phương thông dụng, tức phương đã chép ở nơi khác nhưng được nhắc lại vì hay dùng trong khoa này.

Riêng quyển 63 chia ba phần, vì tách riêng phương trị sởi: phần đậu, phần dĩ hạ ma chẩn phương, và phần thông dụng.

Cách trình bày mỗi phương giống như ở Cổ Phương Bát Trận: tên phương, chủ trị, thành phần kèm liều, cách sắc uống, và thường có phép gia giảm. Nhiều phương ghi kèm xuất xứ trong ngoặc, ví dụ (Cục phương), (Tiết thị), (Trần thị), (Chính Truyền).

释1. Phụ Nhân Quy cổ phương — quyển 61

Quyển này chia hai phần: phụ nhân và dĩ hạ thông dụng phương, cùng một mục riêng là nan sản phương (phương trị khó sinh).

Các nhóm phương chính, theo đúng chín loại của Phụ Nhân Quy:

Kinh mạch loại — các phương điều kinh: Tứ vật thang và các biến thể, Ôn kinh thang, Giao ngải thang, Quy tỳ thang, Đan chi tiêu dao tán, các phương cầm băng lậu như Cố kinh hoàn, Bổ cung hoàn.

Thai dựng loại — các phương an thai: Thai nguyên ẩm, An vinh thang, Bạch truật tán, Trú xa hoàn, và các phương trị nghén như Nhị trần thang gia vị, Hoắc hương chính khí tán.

Sản dục loại — nhóm quan trọng nhất về mặt cấp cứu, và có mục nan sản phương riêng: Phật thủ tán, Thoát hoa tiễn, Hoạt thai tiễn, Ích mẫu hoàn, Thôi sinh đan. Nhóm này được tách ra vì cần dùng gấp, và các phương đều ngắn ít vị.

Sản hậu loại — Sinh hóa thang, Điện bào tiễn, Thất tiếu tán, Đoạt mệnh đan, Hồi sinh đan, Dương nhục thang, Bàn thông tán, Trúc diệp thang.

Đới trọc loại, Nhũ bệnh loại, Tử tự loại, Trưng hà loại, Tiền âm loại — mỗi loại một nhóm nhỏ.

释2. Tiểu Nhi Tắc cổ phương — quyển 62

Khoảng một trăm sáu mươi bảy phương, chia hai phần: tiểu nhi và dĩ hạ thông dụng phương.

Các nhóm theo đúng bố cục của Tiểu Nhi Tắc:

Sơ sinh — các phương lau miệng, trị toát khẩu tề phong: Ích hoàng tán, Bạch cương tàm mạt, các phép đắp rốn.

Kinh phong — nhóm lớn nhất, và nhiều phương trong đó chính là những phương mà tác giả đã cảnh báo ở bài Dược nhị chi ngộ: Bão long hoàn, Lương kinh hoàn, Ức thanh hoàn, Hoàng liên an thần hoàn, Ngưu hoàng tán, Lợi kinh hoàn, Tả thanh hoàn, Ức can tán, Hổ phách tán.

Việc các phương này vẫn được chép đầy đủ dù tác giả phê phán việc lạm dụng chúng là nhất quán với thái độ biên tập của ông ở Cổ Phương Bát Trận: thu vào để đối chiếu, kèm lời bàn ở phần lâm sàng, chứ không loại bỏ.

Thổ tả — Lý trung thang, Vị quan tiễn, Ngũ vị dị công tán, Ngũ linh tán.

Ngũ cam — Phì nhi hoàn, Lô hội phì nhi hoàn, Sử quân tử hoàn, Tiêu cam lý tỳ thang.

Các chứng khác — đạo hãn, phúc trướng, bĩ khối, điên giản, nịch bạch.

Phần thông dụng phương chứa các phương bổ và hòa thường dùng cho trẻ: Tứ quân, Lục quân, Bổ trung ích khí, Nhị trần, Bình vị.

释3. Đậu Chẩn Thuyên cổ phương — quyển 63

Khoảng một trăm bảy mươi tư phương, chia ba phần.

Phần đậu xếp theo giai đoạn, phản ánh đúng khung mười hai ngày bốn kỳ của quyển 43–45:

• Giai đoạn phát nhiệt: các phương giải biểu thấu chẩn như Thăng ma cát căn thang, Tham tô ẩm, Tuyên độc phát biểu thang.
• Giai đoạn báo đậu và khởi phát: các phương thác lý như Bảo nguyên thang, Thác lý tiêu độc tán, Thập toàn đại bổ thang gia giảm.
• Giai đoạn quán nùng: các phương bổ khí huyết.
• Giai đoạn kết yếp và lạc ca: các phương thanh dư độc, dưỡng âm.
• Các phương cấp cứu cho biến chứng: hắc hãm, hãm phục, thất huyết, suyễn cấp.

Phần ma chẩn phương tách riêng, và tính chất của nó khác hẳn phần đậu: chủ yếu là thuốc thanh và thấu, rất ít thuốc bổ — phù hợp với nguyên tắc ở quyển 42 rằng sởi thuộc dương thuộc nhiệt, đại kỵ ôn bổ và đại kỵ thu liễm.

Phần thông dụng chứa các phương dùng chung cho cả hai bệnh và cho biến chứng.

释4. Ngoại Khoa Kiềm cổ phương — quyển 64

Quyển cuối cùng của toàn thư, và cũng là quyển nhiều phương nhất — khoảng ba trăm chín mươi ba mục, nếu tính cả các phương phụ và các biến thể.

Đặc điểm của quyển này là tỷ lệ thuốc dùng ngoài rất cao, và các dạng bào chế đa dạng nhất trong toàn bộ tác phẩm:

Thuốc uống trong — các phương thác lý, bại độc, tiêu thũng: Thác lý tiêu độc tán, Tiên phương hoạt mệnh ẩm, Ngũ vị tiêu độc ẩm, Phương mạch lưu khí ẩm, Sang khoa lưu khí ẩm, Phi long đoạt mệnh đan, Ngưu hoàng song giải tán, Ngộ tiên vô tỷ hoàn.

Cao dán (膏) — nhóm lớn: Thái ất cao, Đương quy cao, Hỏa long cao, Hổ phách cao, Thần dị cao, Hội thông cao, Ô kim cao, Xung hòa cao, Lê lô cao. Các cao này được nấu bằng dầu với dược liệu rồi thêm chì oxide để tạo độ đặc, phết lên giấy dầu hoặc vải rồi dán.

Thuốc bột rắc (散) — Thần công tán, Kim hoàng tán, Như thần tán, Phiêu tiêu tán, Châm đầu tán, Giáng ung tán, Thấu cốt đan, Thu sang tán.

Thuốc rửa và ngâm — Trư đề thang (nước móng lợn dùng rửa chỗ mục), Bách thảo tiễn, Tẩy tổn thương phương.

Thuốc chườm và đắp — Phụ tử bính, Đậu sị bính, Mộc hương bính, Tang chi cứu, Thông úy pháp, Kỵ trúc mã pháp.

Thuốc chấn thương — nhóm riêng cho gãy xương và đòn đánh: Bản sự tiếp cốt phương, Bí truyền chính cốt đan, Thập vị một dược hoàn, Một dược giáng thánh đan, Trượng sang tứ phương.

Thuốc trị giang mai — Dương mai ung lậu phương, Quảng sang điểm dược, Bí truyền thủy ngân cao. Nhóm này dùng thủy ngân, và là phương pháp chuẩn của thời đại.

Cách tổ chức của quyển 64 theo dạng bào chế thay vì theo bệnh là hợp lý cho ngoại khoa, vì cùng một loại cao dán có thể dùng cho nhiều bệnh khác nhau tùy giai đoạn.

婦人有經脈胎產之異，小兒有養育驚疳之異，痘疹有出沒變化之異，外科有經臟表裡之異，隨機應變，治有不同。 Phụ nhân hữu kinh mạch thai sản chi dị, tiểu nhi hữu dưỡng dục kinh cam chi dị, đậu chẩn hữu xuất một biến hóa chi dị, ngoại khoa hữu kinh tạng biểu lý chi dị, tùy cơ ứng biến, trị hữu bất đồng. Phụ khoa có chỗ khác ở kinh mạch thai sản; nhi khoa có chỗ khác ở nuôi dưỡng, kinh phong và cam chứng; đậu chẩn có chỗ khác ở sự mọc lặn biến hóa; ngoại khoa có chỗ khác ở kinh tạng biểu lý — tùy cơ ứng biến, cách chữa không giống nhau. — 附古方條序

通用方 (thông dụng phương) — các phương đã chép ở bộ khác, được nhắc lại vì hay dùng trong khoa này.

膏 (cao) — dạng bào chế nấu bằng dầu, dùng để dán ngoài.

散 (tán) — thuốc bột, dùng uống hoặc rắc lên vết thương.

丹 (đan) — thuốc viên, thường là phương quý hoặc phương có khoáng vật.

托裡 (thác lý) — phép nâng đỡ chính khí để đẩy độc ra; nhóm phương chủ đạo của cả đậu khoa và ngoại khoa.

方在某門 (phương tại mỗ môn) — ghi chú chỉ chéo sang bộ khác.

Về vai trò trong cấu trúc toàn thư. Bốn quyển này hoàn tất một thiết kế nhất quán: sáu bộ lâm sàng (Thương Hàn Điển, Tạp Chứng Mô, Phụ Nhân Quy, Tiểu Nhi Tắc, Đậu Chẩn Thuyên, Ngoại Khoa Kiềm) đều kết thúc mỗi môn bằng danh mục phương kèm số hiệu; sáu bộ ấy trỏ về ba kho phương (Tân Phương Bát Trận, Cổ Phương Bát Trận, Chư Khoa Cổ Phương); và mọi phương đều tra ngược được về Bản Thảo Chính để biết dược tính từng vị.

Hệ thống chỉ mục này — số hiệu dạng "(bổ tam thập)", "(tân nhiệt tam)", "(phụ tứ nhất)", "(tiểu bát ngũ)", "(đậu ngũ nhị)", "(ngoại nhất nhị ngũ)" — là một trong những lý do Cảnh Nhạc Toàn Thư được dùng rộng rãi: nó có thể tra cứu được chứ không chỉ đọc được.

Về giá trị tư liệu. Quyển 64 là tư liệu quan trọng về kỹ thuật bào chế thuốc dùng ngoài đời Minh. Các công thức cao dán, thuốc rắc, thuốc rửa ở đây ghi đủ tỷ lệ và quy trình, kể cả những chi tiết như "ngâm nước một đêm cho ra hết hỏa độc" sau khi nấu cao.

Về chỗ cần cảnh giác. Ba nhóm phương trong bốn quyển này chứa dược liệu mà ngày nay biết là độc hoặc bị cấm:

• Các phương trị kinh phong ở quyển 62 chứa chu sa (thủy ngân sulfide), hùng hoàng (arsenic sulfide), khinh phấn (thủy ngân chloride), ngưu hoàng và xạ hương.
• Các cao dán ở quyển 64 dùng duyên đan (chì oxide) làm chất tạo đặc — đây là thành phần cơ bản của mọi loại cao dán cổ truyền, và nó gây hấp thu chì qua da khi dán diện rộng hoặc dán lâu.
• Các phương trị giang mai dùng thủy ngân.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Nhiều phương trong bốn quyển này có mặt trong Y Tông Tâm Lĩnh, đặc biệt là nhóm phương sản khoa (Phật thủ tán, Sinh hóa thang) và nhóm cao dán ngoại khoa.

Đây là kho tra cứu, không phải sách hướng dẫn. Bốn quyển này gần như không có văn luận — chỉ có công thức. Giá trị của chúng đối với người đọc phổ thông là giá trị lịch sử và giá trị đối chiếu: chúng cho thấy một hệ thống y học được tổ chức như thế nào, và thuốc thời ấy gồm những gì.

Nhận diện các thành phần cần tránh. Nếu gặp một bài thuốc cổ truyền có nguồn gốc từ các quyển này, những tên sau đây là dấu hiệu cần dừng lại và hỏi rõ: chu sa (辰砂, 硃砂), hùng hoàng (雄黃), khinh phấn (輕粉), duyên đan (鉛丹), mật đà tăng (密陀僧), thủy phấn (水粉), thủy ngân (水銀), thạch tín (砒霜). Ngộ độc chì và thủy ngân từ thuốc cổ truyền vẫn được ghi nhận, và trẻ em là nhóm chịu hậu quả nặng nhất.

Cao dán không vô hại. Cao dán cổ truyền dán diện rộng hoặc dán kéo dài có thể gây hấp thu chì. Ngoài ra, dán lên vết thương hở hoặc lên ổ mủ chưa được dẫn lưu sẽ giữ mủ lại bên trong — đi ngược chính nguyên tắc mà Cảnh Nhạc nêu trong bài Nùng châm biện.

Phương sản khoa: đừng dùng để thúc sinh tại nhà. Nhóm nan sản phương ở quyển 61 gồm các phương thúc sinh. Trong bối cảnh hiện nay, chuyển dạ kéo dài là chỉ định theo dõi và can thiệp tại cơ sở y tế, không phải lý do để dùng thuốc tại nhà. Một số dược liệu trong nhóm này gây co bóp tử cung mạnh và có thể gây vỡ tử cung hoặc suy thai.

Phương cho trẻ em: tránh hoàn toàn. Nhóm trị kinh phong ở quyển 62 là nhóm nguy hiểm nhất trong cả bốn quyển. Chính tác giả đã viết bài Dược nhị chi ngộ để cảnh báo về việc lạm dụng chúng, và kể một ca trẻ dùng Bão long hoàn nhiều lần rồi chậm phát triển trí tuệ. Cảnh báo ấy nay có tên gọi: nhiễm độc kim loại nặng.

Giới hạn cần nhớ. Không có phương nào trong bốn quyển này nên được tự dùng. Với các bệnh mà chúng nhắm tới, ngày nay đều có chẩn đoán xác định và điều trị hiệu quả hơn hẳn: băng huyết sau sinh, sản giật, nhiễm trùng hậu sản, co giật ở trẻ, suy dinh dưỡng, sởi, áp xe, giang mai, gãy xương. Giá trị còn lại của bốn quyển này là giá trị của một kho lưu trữ.

Phụ Nhân Quy (quyển 38–39), Tiểu Nhi Tắc (quyển 40–41), Đậu Chẩn Thuyên (quyển 42–45) và Ngoại Khoa Kiềm (quyển 46–47) là bốn bộ lâm sàng mà bốn quyển này phục vụ. Mỗi môn trong các bộ ấy kết thúc bằng mục Luận liệt phương, và số hiệu ghi trong ngoặc trỏ thẳng về đây.

Cổ Phương Bát Trận (quyển 52–60) là phần chính mà bốn quyển này bổ sung. Bài tự ở quyển 52 gọi chúng là phụ liệt tứ phương, tức bốn loại xếp ngoài tám trận.

Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) chứa các phương do chính tác giả chế, trong đó nhiều phương được dùng cho bốn khoa này: Điện bào tiễn, Thoát hoa tiễn, Hoạt thai tiễn, Cố âm tiễn, Bảo âm tiễn cho phụ khoa; Ôn vị ẩm, Dưỡng trung tiễn, Vị quan tiễn, Thọ tỳ tiễn cho nhi khoa; toàn bộ nhân trận cho ngoại khoa.

Bản Thảo Chính (quyển 48–49) là nơi tra dược tính của từng vị trong mọi phương ở đây, kể cả các vị khoáng vật có độc mà quyển 49 ghi rõ.

Về vị trí kết thúc. Quyển 64 là quyển cuối của Cảnh Nhạc Toàn Thư, và việc bộ sách khép lại bằng một kho phương ngoại khoa chứ không bằng một bài tổng luận là một chọn lựa đáng chú ý. Toàn bộ phần lý luận đã nằm ở Truyền Trung Lục mở đầu; bốn quyển cuối này là phần thực dụng nhất, và chúng để lại ấn tượng rằng tác giả muốn bộ sách kết thúc ở chỗ có thể dùng được ngay.