Tiểu Nhi Tắc (小兒則) là hai quyển nhi khoa, gồm ba mươi bảy bài. Chữ "tắc" (則) nghĩa là phép tắc, quy tắc — cùng loại đặt tên với "quy" của Phụ Nhân Quy.

Bài mở đầu chứa một tuyên bố đi ngược hoàn toàn với định kiến đương thời, và đó là chìa khóa để hiểu cả bộ. Người đời nói: "Ninh trị thập nam tử, mạc trị nhất phụ nhân; ninh trị thập phụ nhân, mạc trị nhất tiểu nhi" — thà chữa mười đàn ông hơn một đàn bà, thà chữa mười đàn bà hơn một đứa trẻ. Nhi khoa bị gọi là "á khoa" (啞科), khoa của người câm, vì trẻ không nói được bệnh.

Cảnh Nhạc đáp lại: "Nhiên dĩ dư giảo chi, tắc tam giả chi trung, hựu vi tiểu nhi vi tối dị." — trong ba hạng ấy, trẻ nhỏ lại là dễ chữa nhất.

Lý do ông đưa ra có hai vế. Vế thứ nhất về phạm vi bệnh: "Cái tiểu nhi chi bệnh phi ngoại cảm phong hàn, tắc nội thương ẩm thực, dĩ chí kinh phong thổ tả, cập hàn nhiệt cam giản chi loại, bất quá sổ chủng" — bệnh trẻ em chỉ quanh quẩn mấy loại. Vế thứ hai về sinh lý: "Thả kỳ tạng khí thanh linh, tùy bát tùy ứng, đãn năng xác đắc kỳ bản nhi toát thủ chi, tắc nhất dược khả dũ" — tạng khí trẻ trong trẻo linh hoạt, gạt đến đâu đáp đến đấy, nắm đúng gốc thì một thang là khỏi; không như người lớn đã tích bệnh thành cố tật.

Rồi ông làm rõ chỗ hiểu lầm: "Đệ nhân vị kỳ nan, vị kỳ nan biện dã; dư vị kỳ dị, vị kỳ dị trị dã." Người ta nói khó là khó ở chỗ biện; ông nói dễ là dễ ở chỗ trị. Nếu biện không đúng thì quả thật là khó.

Từ luận điểm ấy sinh ra toàn bộ tinh thần của bộ sách: phần lớn dung lượng dành cho cách nhận biết (nghe tiếng, xem sắc, xem mạch, xem hình thể), và phần điều trị thì nhấn mạnh ít can thiệp, vì "tiểu nhi dĩ nhu nộn chi thể, khí huyết vị kiên, tạng phủ thậm thúy, lược thụ thương tàn, nuy tạ cực dị".

Bố cục: quyển 40 gồm hai mươi lăm bài về tổng luận, chăm sóc sơ sinh, chẩn pháp, kinh phong và phát nhiệt; quyển 41 gồm mười hai bài về thổ tả, cam chứng, và các chứng khác.

释1. Tổng luận: sáu chữ và hai chữ

Bài Tổng luận rút toàn bộ nhi khoa về sáu chữ quen thuộc, nhưng cách ông trình bày rất tiện dùng vì mỗi chữ đều kèm dấu hiệu cụ thể:

• Ngoại cảm thì chỉ có biểu chứng mà không có lý chứng: phát sốt, đau đầu, co cứng, không mồ hôi, hoặc co giật do phong.
• Nội thương thì chỉ có lý chứng mà không có biểu chứng: nôn tả, đau bụng, trướng mãn, kinh cam, tích tụ.
• Nhiệt thì tất có nhiệt chứng: nóng khát, phiền táo, đại tiện bí, ung nhọt.
• Hàn thì tất có hàn chứng: nôn tả trong lạnh, không nóng không phiền, buồn nôn mà thích ấm.

Rồi ông nói bốn chữ ấy "cực dị biện dã", chỗ khó chỉ nằm ở hai chữ hư thực. Và ông chia hư thực thành ba tầng quan sát, đây là phần đáng học nhất:

"Hữu hình sắc chi hư thực, hữu thanh âm chi hư thực, hữu mạch tức chi hư thực." Thể chất cường tráng khác với mềm yếu; sắc mặt hồng đỏ khác với xanh trắng; tiếng nói hùng mạnh khác với ngắn khiếp; mạch hoạt thực khác với hư tế. Trong xét mạch, ngoài xem hình khí, giữa thẩm bệnh tình — ba thứ ấy tham chiếu nhau thì "hựu hà hư thực chi nan biện tai".

Nguyên tắc điều trị được nêu ngay và rất gắt: nếu quả có thực tà, có hỏa chứng thì phải trị tiêu, nhưng phép trị tiêu phải "tinh giản khinh nhuệ, thích đương kỳ khả, cập bệnh tắc dĩ, hào vô phạm kỳ chính khí" — gọn, nhẹ, sắc, vừa đủ, đến bệnh là dừng, tuyệt không phạm vào chính khí.

Và câu cảnh báo: "Nhất tễ chi mậu thượng bất năng kham, nhi huống kỳ thậm hồ." Một thang thuốc sai trẻ đã không chịu nổi, huống chi nhiều hơn.

释2. Chăm sóc trẻ sơ sinh

Sơ đản pháp bàn việc lau miệng cho trẻ mới sinh, và mở đầu bằng một bài bác thuyết "thai độc". Các sách bảo anh nhi khi sinh ngậm cục máu, tiếng khóc vừa cất là nuốt xuống, độc phục ở mệnh môn, sau này phát thành kinh phong, phát nhiệt, đậu chẩn. Cảnh Nhạc bác: "Anh nhi thông thể vô phi huyết khí sở kết, nhi thử diệc huyết khí chi dư, hà dĩ độc cự như thị? Tức sử yết chi, diệc tất tòng tiện nhi xuất, hà dĩ độc lưu vi hại? Vô túc bằng dã."

Nhưng ông vẫn giữ việc lau miệng, chỉ với lý do vệ sinh thuần túy: hình thể mới thành thì nên làm sạch. Cách làm: lấy vải mềm bọc ngón tay, moi sạch máu trong miệng, rồi dùng nước cam thảo loãng (nhạt là tốt, không nên quá ngọt) thấm vải lau khắp miệng.

Phần đáng chú ý nhất là ông bác hai tập quán phổ biến:

• Hoàng liên: "Cổ pháp thức khẩu đa hữu dụng hoàng liên giả, bất tri hoàng liên đại hàn đại khổ, nhi tiểu nhi dĩ vị khí vi chủ, an đắc sơ sinh tức khả dĩ khổ liệt chi khí tương phạm, trí tổn vị khí, tắc tha nhật biến ẩu biến tả, do thử nhi khởi hĩ."
• Chu sa và khinh phấn: dẫn Trần Văn Trung — trẻ mới sinh liền cho uống chu sa, khinh phấn, mật ong, hoàng liên, vốn định hạ thai độc, nhưng "thử giai thương tỳ bại dương chi dược, khinh phấn hạ đàm tổn tâm, chu sa hạ diên tổn thần"; trẻ khỏe uống vào thành yếu, trẻ yếu uống vào dễ thương.

Hộ dưỡng pháp trích Bảo Anh Toát Yếu, và nội dung của nó gần như đối lập hoàn toàn với tập quán ủ ấm bao bọc:

"Tiểu nhi sơ sinh, cơ phu vị thực, nghi dụng cựu nhứ hộ kỳ bối, bất khả thái noãn, cánh nghi sổ kiến phong nhật, tắc huyết khí cương cường, cơ nhục trí mật; nhược tàng ư trọng vi mật thất, hoặc hậu y quá noãn, tắc cân cốt nhuyễn thúy, bất nhậm phong hàn, đa dị trí bệnh."

Kèm câu khẩu quyết của Trần thị, gọn và dễ nhớ: "Nhẫn tam phân hàn, ngật thất phân bão, tần nhu đỗ, thiểu tẩy tháo, yếu đỗ noãn đầu lương tâm hung lương" — chịu ba phần lạnh, ăn bảy phần no, hay xoa bụng, ít tắm, cần bụng ấm đầu mát ngực mát.

Và một nguyên tắc về mẹ: "Đại để bảo anh chi pháp, vị bệnh tắc điều hòa nhũ mẫu, ký bệnh tắc thẩm trị anh nhi, diệc tất kiêm trị kỳ mẫu vi thiện."

释3. Chẩn pháp: bác thuật xem chỉ tay

Mạch pháp là bài có giá trị phê phán cao nhất của quyển thượng.

Ông khẳng định trước rằng trẻ có mạch xem được: hình thể đã đủ, kinh mạch đã toàn, nên vừa lọt lòng là đã có mạch tức để biện; dẫn Thông bình hư thực luận để chứng minh Hiên Kỳ chẩn trẻ nhỏ vẫn coi trọng mạch.

Rồi ông nhắm vào thuật hổ khẩu tam quan — xem đường gân xanh ở ngón trỏ trẻ, chia ba đốt gọi là phong quan, khí quan, mệnh quan, rồi luận theo màu. Ông chỉ giữ lại một điều: "Mạch tòng dần quan khởi, bất chí mão quan giả dị trị; nhược liên mão quan giả nan trị; nhược dần xâm mão, mão xâm quá thần giả, thập bất cứu nhất." — tức chỉ giữ phần đo độ lan của đường gân làm dấu tiên lượng.

Còn toàn bộ phần luận màu thì ông bác thẳng: tía là phong, đỏ là thương hàn, xanh là kinh, trắng là cam, rồi xanh là "tứ túc kinh", đỏ là "thủy kinh", đen là "nhân kinh", vàng là "lôi kinh" — "khởi thử nhất tuyến chi sắc, quả năng biện tất như thử, tối thuộc vô kê, ô túc bằng dã." Và ông chỉ đích danh thói quen của y giới: "Tức kim ấu khoa sở thượng, vô bất dĩ thử vi khoa sáo, toàn bất tri mạch nhi tín khẩu hồ suy, thí vấn kỳ tâm, quả diệc hữu đích xác chi kiến phủ?"

Thay vào đó ông đưa một khung bốn chữ rất gọn: "Tiểu nhi chi mạch, phi tỷ đại nhân chi đa đoan, đãn sát kỳ cường nhược hoãn cấp tứ giả chi mạch, thị tức tiểu nhi chi khẳng khính. Cái cường nhược khả dĩ kiến hư thực, hoãn cấp khả dĩ kiến tà chính."

Thanh âm và Nhan sắc bổ sung hai kênh còn lại. Nguyên tắc ở đây là: với trẻ chưa biết nói, nghe tiếng và xem sắc thay cho hỏi bệnh.

Sơ sinh nhi khán bệnh pháp mô tả vài thao tác khám đơn giản mà vẫn dùng được: lấy tay nắn đầu, sờ cằm, trẻ không kêu là không bệnh; lấy ngón tay thăm miệng, trẻ tuy phát tiếng mà vẫn thong thả mút ngón tay thì bệnh nhẹ; nếu phát tiếng mà không mút, sắc mặt xanh đỏ pha tía thì đó là bị lạnh nặng lúc lọt lòng, bệnh nặng; nếu cứng hàm không bú được, người cứng không mềm thì bệnh rất nặng.

Ông cũng có một quan sát ngược với trực giác về trẻ bụ bẫm: "Sơ sinh nhi phì bàn sắc nộn nhật giác hảo khán giả, thử kỳ căn bản bất kiên, thậm phi giai triệu, thả diệc tối dị cảm tà." Và: trẻ sinh ra yếu ớt phải dùng thuốc nâng đỡ; nếu trong bảy ngày mà cơ nhục bỗng béo lên thì tất phải bệnh; quá thời gian ấy mà dần béo thì không đáng lo.

Một mục cần đọc với thái độ phê phán. Bài Khán tiểu nhi thọ yểu pháp trộn lẫn hai loại nội dung. Phần đầu là quan sát lâm sàng thật: tiếng khóc trong vang là sống, khóc mà không ra tiếng là chết, khóc mà không có nước mắt là chết, lưỡi như gan lợn là chết, da không bóng là chết, bìu không co là xấu — nhiều dấu trong đó tương ứng với suy hô hấp, mất nước và dị tật nặng ở trẻ sơ sinh. Nhưng phần sau chuyển sang tướng số và định mệnh: sinh ra đã có răng thì "đại hung, hại cha mẹ, không thì hại chính mình"; sinh ra vừa ra khỏi bọc đã đi tiểu thì "giết cha mẹ, phá tan gia sản, suốt đời lao khổ". Những câu này không có cơ sở, và còn có khả năng gây hại thật nếu ai đó tin — trẻ sinh ra có răng là một biến thể giải phẫu vô hại, và tiểu ngay sau sinh là dấu hiệu tốt cho thấy thận hoạt động bình thường.

释4. Dược nhị chi ngộ — bài quan trọng nhất về an toàn dùng thuốc

Đây là bài ngắn nhưng có sức nặng nhất của cả bộ, và nó nhắm thẳng vào thói kê đơn của nhi khoa đương thời.

Ông mô tả thói ấy bằng một hình ảnh: "Phàm ngộ nhất bệnh, tắc vô luận hư thực hàn nhiệt, đãn dụng hải để đâu pháp, nhi tất dĩ tán phong, tiêu thực, thanh đàm, giáng hỏa, hành trệ, lợi thủy chi tễ, tổng bất xuất nhị thập dư vị, nhất sáo hỗn dụng, mậu xưng ổn đương, hà kỳ đản dã." — "hải để đâu pháp", phép quăng lưới vét đáy biển: cứ trộn hai chục vị tán phong tiêu thực thanh đàm giáng hỏa vào một thang rồi gọi là ổn thỏa.

Rồi lập luận: "Phu hữu thị bệnh nhi dụng thị dược, tắc bệnh thụ chi hĩ; vô thị bệnh nhi dụng thị dược, tắc nguyên khí thụ chi hĩ. Tiểu nhi nguyên khí kỷ hà, năng vô âm thụ kỳ tổn nhi biến sinh bất trắc da?"

Ba loại thuốc thông dụng bị ông chỉ đích danh:

• Phì nhi hoàn: dùng vị khổ hàn, "tối bại nguyên dương"; gọi là làm béo trẻ mà "thích túc dĩ sấu nhi".
• Bảo hòa hoàn: dùng vật tiêu hao, "cực tổn vị khí"; gọi là bảo hòa mà "thích túc dĩ vi hòa".
• Bão long hoàn: cũng không nên dùng nhiều lần.

Ông kể một ca để minh họa, và đây là chỗ nặng nhất: "Dư thường kiến nhất phú ông chi tử, mỗi đa đàm khí, hoặc thời kinh khiếu, phàm ngộ tật tác, triếp dụng thử hoàn, nhất đầu tức dũ, bỉ thời dĩ vi thần đan, như thử giả bất xí thập dư thứ. Cập kỳ trưởng dã, tắc nhất vô sở tri, ngưng nhiên nhất si vật nhi dĩ, khởi phi ám tổn nguyên thần sở trí da?" — đứa trẻ mỗi lần lên cơn co giật lại cho uống Bão long hoàn, hơn mười lần, lúc ấy ai cũng khen là thuốc tiên; đến khi lớn lên thì không biết gì nữa, chỉ còn là một đứa ngây dại.

Bão long hoàn chứa chu sa, hùng hoàng và thiên trúc hoàng — tức thủy ngân sulfide và arsenic sulfide. Quan sát của ông về nhiễm độc kim loại nặng tích lũy gây tổn thương thần kinh ở trẻ, dù không biết cơ chế, là hoàn toàn chính xác.

Cuối bài là danh sách thuốc cấm dùng nhẹ dạ cho trẻ: đại hoàng, mang tiêu, hắc sửu, nguyên hoa, đại kích, tam lăng, bồng truật.

释5. Tiểu nhi chẩn trị đại pháp: xét từ mẹ

Bài này nêu một nguyên tắc khám nhi khoa đặc trưng: "Phàm lâm chứng giả, tất tu sát phụ mẫu tiên thiên chi khí, nhi mẫu khí vi vưu thiết. Như mẫu đa hỏa giả, tử tất hữu hỏa bệnh; mẫu đa hàn giả, tử tất hữu hàn bệnh; mẫu chi tỳ thận bất túc giả, tử diệc như chi."

Ông liệt kê các biểu hiện gợi ý nguồn gốc từ mẹ: "Phàm cốt nhuyễn hành trì, xỉ trì ngữ trì, tín môn khai đại, cam nhiệt tỳ tiết chi loại, đa hữu do ư mẫu khí giả." — xương mềm chậm đi, chậm mọc răng, chậm nói, thóp rộng. Đây là mô tả khá chính xác của còi xương và suy dinh dưỡng, và việc ông quy chúng về thể trạng của mẹ trong thai kỳ là một liên hệ đúng hướng.

Và ông phân biệt thời điểm biểu hiện: "Tuy phụ mẫu chi khí câu hữu sở bẩm, đãn mẫu khí chi ứng tại cận, phụ khí chi ứng tại viễn."

释6. Kinh phong: chia hai và bác phép tán phong

Kinh phong là chứng được bàn kỹ nhất, chiếm bốn bài liền nhau, và cách xử lý của ông vẫn theo trục hư thực.

"Kinh phong chi yếu lĩnh hữu nhị, nhất viết thực chứng, nhất viết hư chứng nhi tận chi hĩ." Cấp kinh là chứng dương, chứng thực: can tà hữu dư, phong sinh nhiệt, nhiệt sinh đàm, đàm nhiệt khách ở tâm cách, phong hỏa giao tranh, nên hình chứng gấp gáp mà đàm hỏa sốt cao — phải trị tiêu trước rồi trị bản sau. Mạn kinh là chứng âm, chứng hư: tỳ phế đều hư, can tà không bị chế, nhân đó mà hối tỳ sinh phong — hình khí bệnh khí đều bất túc, phải chuyên cố tỳ thận để cứu nguyên khí.

Bài Luận kinh phong chứng trị đưa ra một thứ tự năm chữ để nắm: "Nhất viết phong, nhị viết hỏa, tam viết đàm, tứ viết dương hư, ngũ viết âm hư, đãn năng sát thử hoãn cấp tắc tận chi hĩ."

Và đây là chỗ ông bác phản xạ dùng thuốc tán phong: "Kim nhân bất minh thử nghĩa, đãn vị trị phong tất tu dụng tán, bất tri ngoại lai chi phong khả tán, nhi huyết táo chi phong bất khả tán dã." Các vị phòng phong, kinh giới, khương hoạt, độc hoạt, tế tân, can cát, sài hồ, tử tô, bạc hà chỉ được dùng tạm khi quả thật có ngoại tà phát sốt không mồ hôi; nếu không có ngoại tà thì "tối sở đương kỵ".

Ông cũng phân tích công dụng thật của mấy vị "trị phong" quen thuộc, và cách phân tích khá tỉnh táo: cương tàm vị mặn mà cay, giỏi mở đàm dãi phá kết khí, dùng làm tá cho thuốc đàm, đàm đi thì can bình — "thị tức trị phong chi vị dã"; toàn yết sắc xanh thuộc mộc nên đi vào Quyết âm, thêm vị mặn nên giáng đàm, kém cương tàm một bậc; còn thuyền thoái thì "tính vị câu bạc, bất quá thủ kỳ thanh hư khinh thoát chi nghĩa, phi hữu thực tế bất túc thị dã" — chẳng qua lấy cái nghĩa "nhẹ mà lột xác", không có công dụng thực.

Kết luận về tiên lượng: "Nhiên tà thực giả dị chế, chủ bại giả tất nguy... Sở dĩ kinh phong chi trọng, trọng tại hư chứng, bất hư bất trọng, bất kiệt bất nguy."

释7. Thổ tả và ngũ cam — quyển 41

Thổ tả là môn dài nhất quyển hạ, và có kèm một mục Tân án riêng chép y án của tác giả.

Nguyên tắc điều trị theo hư thực vẫn được giữ, nhưng ở trẻ nhỏ ông nhấn mạnh tốc độ: trẻ nôn tả mất nước rất nhanh, nên "tốc nghi ôn bổ", không được chần chừ dùng thuốc tiêu đạo.

Luận tả lỵ phẩn niệu sắc là một mục nhỏ dạy quan sát phân và nước tiểu để biện hàn nhiệt, rất thực dụng cho khoa mà bệnh nhân không nói được.

Ngũ cam chứng bàn chứng cam — suy dinh dưỡng mạn ở trẻ. Ông phân năm loại theo tạng, nhưng luận điểm riêng là: cam chứng phần lớn không phải do "cam trùng" hay "cam nhiệt" như y giới nói, mà do tỳ vị đã bại — "cam giả cam dã", gốc ở ăn uống ngọt béo quá độ làm hỏng tỳ, rồi thành hư. Cho nên thuốc khổ hàn sát trùng chỉ hợp số ít, còn phần lớn phải kiện tỳ.

Các bài khác gồm Đạo hãn, Phúc trướng phúc thống, Bĩ khối, Điên giản, Nịch bạch.

释8. Biến chưng: bài bác một học thuyết

Bài cuối quyển 41 là Biến chưng (變蒸), và nó là một ví dụ mẫu mực về phê phán văn bản.

Thuyết biến chưng cho rằng trẻ từ khi sinh cứ ba mươi hai ngày lại "biến" một lần, mỗi lần sinh ra một tạng một phủ: ba mươi hai ngày đầu biến sinh thận, sáu mươi tư ngày biến sinh bàng quang, chín mươi sáu ngày sinh tâm, và cứ thế đến năm trăm bảy mươi sáu ngày thì "biến chưng đã hết, trẻ mới thành người". Mỗi lần biến thì trẻ phát sốt, ra mồ hôi, giống như bệnh nhẹ, và các sách dạy dùng Tử sương hoàn, Hắc tán tử để trị.

Cảnh Nhạc bác theo ba hướng.

Về nguồn gốc văn bản: "Tiểu nhi biến chưng chi thuyết, cổ sở vô dã, chí Tây Tấn Vương Thúc Hòa thủy nhất ngôn chi, kế tự Tùy, Đường Sào thị dĩ lai, tắc nhật tương truyền diễn, kỳ thuyết ích phồn." — thuyết này không có trong y thư cổ, bắt đầu từ Vương Thúc Hòa đời Tây Tấn rồi được đời sau bồi đắp thêm.

Về lý: thai đủ tháng ra đời thì khí chất tuy chưa thành thục nhưng tạng phủ đã đủ cả; sau khi sinh thì "phàm trưởng dưỡng chi cơ, tắc như nguyệt như miêu, nhất tức bất dung hữu gián, bách hài tề đáo" — mọi bộ phận cùng lớn lên, như trăng tròn dần như mạ lên dần, không có chuyện cái này trước cái kia sau, cũng không có chuyện mỗi lần biến đúng ba mươi hai ngày.

Về kinh nghiệm: "Hựu như tiểu nhi chi bệnh dữ bất bệnh, dư sở kiến sở trị giả, cái diệc bất thiểu, phàm thuộc vi hòa, tắc bất nhân ngoại cảm tất dĩ nội thương, sơ vị văn hữu vô nhân nhi bệnh giả, khởi chân biến chưng chi vị da? Hựu kiến bảo hộ đắc nghi, nhi tự sinh chí trưởng, hào vô tật thống giả bất thiểu, ức hựu hà dã?" — trẻ ông đã chữa, hễ khó ở thì không do ngoại cảm cũng do nội thương, chưa từng thấy đứa nào ốm mà không có nguyên nhân; lại thấy nhiều đứa được chăm sóc đúng thì từ nhỏ đến lớn không đau ốm gì.

Ông cũng dẫn Tiết Lập Trai làm chỗ dựa: Tiết nói chứng này trẻ nào cũng gặp, "tuy vật dược khả dã", mà các thuốc cổ phương lại là thứ mạnh dữ, tạng phủ trẻ không chịu nổi; và kể một ca một đứa trẻ đến "lần biến thứ hai" phát sốt có đàm, cho uống một viên Bão long hoàn mà không cứu được.

Ý nghĩa thực tế của bài này rất rõ: nếu tin rằng sốt ở trẻ là hiện tượng sinh lý định kỳ thì người ta sẽ bỏ qua nguyên nhân thật. Đây là một trong những phê phán y học sớm nhất nhằm vào một học thuyết đã được chấp nhận rộng rãi suốt hơn nghìn năm.

寧治十男子，莫治一婦人；寧治十婦人，莫治一小兒。 Ninh trị thập nam tử, mạc trị nhất phụ nhân; ninh trị thập phụ nhân, mạc trị nhất tiểu nhi. Thà chữa mười người đàn ông hơn chữa một người đàn bà; thà chữa mười người đàn bà hơn chữa một đứa trẻ. — 總論（câu tục ngữ mà tác giả dẫn ra để bác lại）

然以余較之，則三者之中，又為小兒為最易。 Nhiên dĩ dư giảo chi, tắc tam giả chi trung, hựu vi tiểu nhi vi tối dị. Nhưng theo tôi so sánh thì trong ba hạng ấy, trẻ nhỏ lại là dễ chữa nhất. — 總論

人謂其難，謂其難辨也；余謂其易，謂其易治也。 Nhân vị kỳ nan, vị kỳ nan biện dã; dư vị kỳ dị, vị kỳ dị trị dã. Người ta bảo khó là khó ở chỗ biện; tôi bảo dễ là dễ ở chỗ trị. — 總論

小兒以柔嫩之體，氣血未堅，臟腑甚脆，略受傷殘，萎謝極易。 Tiểu nhi dĩ nhu nộn chi thể, khí huyết vị kiên, tạng phủ thậm thúy, lược thụ thương tàn, nuy tạ cực dị. Trẻ nhỏ thân thể mềm non, khí huyết chưa vững, tạng phủ rất giòn; chỉ hơi bị tổn hại là héo tàn rất dễ. — 總論

有是病而用是藥，則病受之矣；無是病而用是藥，則元氣受之矣。 Hữu thị bệnh nhi dụng thị dược, tắc bệnh thụ chi hĩ; vô thị bệnh nhi dụng thị dược, tắc nguyên khí thụ chi hĩ. Có bệnh ấy mà dùng thuốc ấy thì bệnh chịu; không có bệnh ấy mà dùng thuốc ấy thì nguyên khí chịu. — 藥餌之誤

謂其肥兒也，而適足以瘦兒；謂其保和也，而適足以違和耳。 Vị kỳ phì nhi dã, nhi thích túc dĩ sấu nhi; vị kỳ bảo hòa dã, nhi thích túc dĩ vi hòa nhĩ. Gọi là làm béo trẻ mà vừa vặn đủ làm gầy trẻ; gọi là giữ cho hòa mà vừa vặn đủ làm mất hòa. — 藥餌之誤

忍三分寒，吃七分飽，頻揉肚，少洗澡，要肚暖頭涼心胸涼。 Nhẫn tam phân hàn, ngật thất phân bão, tần nhu đỗ, thiểu tẩy tháo, yếu đỗ noãn đầu lương tâm hung lương. Chịu ba phần lạnh, ăn bảy phần no, hay xoa bụng, ít tắm; cần bụng ấm, đầu mát, ngực mát. — 護養法（引陳氏）

更宜數見風日，則血氣剛強，肌肉緻密。 Cánh nghi sổ kiến phong nhật, tắc huyết khí cương cường, cơ nhục trí mật. Lại nên cho thường thấy gió và nắng, thì khí huyết cứng mạnh, cơ thịt săn chắc. — 護養法

此一線之色，果能辨悉如此，最屬無稽，烏足憑也。 Thử nhất tuyến chi sắc, quả năng biện tất như thử, tối thuộc vô kê, ô túc bằng dã. Một đường gân màu ấy mà biện được tường tận đến thế ư — thật là vô căn cứ, lấy gì mà tin. — 脈法

強弱可以見虛實，緩急可以見邪正。 Cường nhược khả dĩ kiến hư thực, hoãn cấp khả dĩ kiến tà chính. Mạnh yếu thì thấy được hư thực, chậm gấp thì thấy được tà chính. — 脈法

母多火者，子必有火病；母多寒者，子必有寒病。 Mẫu đa hỏa giả, tử tất hữu hỏa bệnh; mẫu đa hàn giả, tử tất hữu hàn bệnh. Mẹ nhiều hỏa thì con tất có bệnh hỏa; mẹ nhiều hàn thì con tất có bệnh hàn. — 小兒診治大法

外來之風可散，而血燥之風不可散也。 Ngoại lai chi phong khả tán, nhi huyết táo chi phong bất khả tán dã. Phong từ ngoài đến thì tán được, còn phong do huyết táo thì không tán được. — 論驚風證治

驚風之重，重在虛證，不虛不重，不竭不危。 Kinh phong chi trọng, trọng tại hư chứng, bất hư bất trọng, bất kiệt bất nguy. Cái nặng của kinh phong nằm ở chứng hư; không hư thì không nặng, không kiệt thì không nguy. — 論驚風證治

小兒變蒸之說，古所無也。 Tiểu nhi biến chưng chi thuyết, cổ sở vô dã. Thuyết biến chưng ở trẻ nhỏ, thời cổ vốn không có. — 變蒸

凡屬違和，則不因外感必以內傷，初未聞有無因而病者。 Phàm thuộc vi hòa, tắc bất nhân ngoại cảm tất dĩ nội thương, sơ vị văn hữu vô nhân nhi bệnh giả. Hễ trẻ khó ở thì không do ngoại cảm tất do nội thương; chưa từng nghe có đứa nào bệnh mà không có nguyên nhân. — 變蒸

啞科 (á khoa) — "khoa của người câm", tên gọi nhi khoa thời ấy, vì trẻ không nói được bệnh.

臟氣清靈 (tạng khí thanh linh) — tạng khí của trẻ trong trẻo linh hoạt, đáp ứng nhanh với điều trị; cơ sở cho luận điểm "trẻ dễ chữa".

海底兜法 (hải để đâu pháp) — "phép quăng lưới vét đáy biển", cách gọi mỉa mai lối kê đơn gộp hai chục vị đủ loại vào một thang.

急驚 / 慢驚 (cấp kinh / mạn kinh) — co giật cấp thuộc dương thực (phong hỏa đàm nhiệt) và co giật mạn thuộc âm hư (tỳ phế đều hư).

虎口三關 (hổ khẩu tam quan) — thuật xem đường gân ở ngón trỏ trẻ, chia phong quan, khí quan, mệnh quan; Cảnh Nhạc chỉ giữ phần đo độ lan và bác toàn bộ phần luận màu.

變蒸 (biến chưng) — thuyết cho rằng trẻ cứ 32 ngày lại "biến" một lần kèm sốt để sinh trưởng tạng phủ; bị Cảnh Nhạc bác bỏ.

撮口 / 臍風 (toát khẩu / tề phong) — cứng hàm không bú được và nhiễm trùng rốn ở trẻ sơ sinh; tương ứng với uốn ván rốn, và ông ghi rõ mắc trong bảy ngày đầu thì "bách vô nhất sinh".

五疳 (ngũ cam) — năm loại cam chứng theo tạng, tức suy dinh dưỡng mạn ở trẻ.

胎毒 (thai độc) — độc từ trong bào thai; Cảnh Nhạc bác cách hiểu rằng trẻ nuốt máu khi sinh thành độc phục ở mệnh môn.

Về vị trí trong nhi khoa học. Nhi khoa Trung Hoa có ba cột mốc: Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết của Tiền Ất đời Tống, dựng nền biện chứng ngũ tạng cho trẻ em; Ấu Ấu Tân Thư của Lưu Phưởng, một bách khoa thư; và các bộ nhi khoa đời Minh trong đó Tiểu Nhi Tắc là bộ ngắn gọn và có lập trường rõ nhất. Cảnh Nhạc kế thừa Tiền Ất về phân chứng theo tạng nhưng khác hẳn ở chỗ ông đưa cặp hư thực lên làm trục chính và cực kỳ dè dặt với thuốc công phạt.

Về giá trị còn lại. Ba phần được đánh giá cao nhất: bài Dược nhị chi ngộ về an toàn dùng thuốc ở trẻ; bài bác thuyết biến chưng; và bài bác thuật xem chỉ tay. Cả ba đều là phê phán nhằm vào những thực hành đã ăn sâu, và cả ba đều đúng.

Về phần cần đọc phê phán. Mục Khán tiểu nhi thọ yểu pháp trộn quan sát lâm sàng với tướng số và định mệnh, trong đó có những câu quy tội cho đứa trẻ vì một đặc điểm bẩm sinh vô hại. Đây là chỗ cần được nhận diện rõ ràng là mê tín, không phải y học, và tuyệt đối không nên truyền lại.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Tập Ấu ấu tu tri trong Y Tông Tâm Lĩnh của Hải Thượng Lãn Ông chịu ảnh hưởng rõ của Tiểu Nhi Tắc, đặc biệt ở hai điểm: quan điểm rằng trẻ em dễ chữa nếu biện đúng, và thái độ dè dặt với thuốc tiêu đạo thanh nhiệt dùng thường xuyên cho trẻ.

Thuốc cho trẻ: liều nhỏ, thời gian ngắn, có chỉ định rõ. Bài Dược nhị chi ngộ là phần còn giá trị nhất của cả bộ. Nguyên tắc "có bệnh ấy mới dùng thuốc ấy" và cảnh báo về việc cho trẻ uống thuốc "bổ" hay "mát" thường xuyên vẫn đúng nguyên. Cụ thể hơn theo hiểu biết hiện nay: các chế phẩm cổ truyền chứa chu sa (thủy ngân sulfide) và hùng hoàng (arsenic sulfide) — có trong Bão long hoàn, An cung ngưu hoàng hoàn và nhiều thuốc cam — gây nhiễm độc kim loại nặng tích lũy, và trẻ em đặc biệt nhạy cảm. Ca bệnh mà Cảnh Nhạc kể, một đứa trẻ dùng nhiều lần rồi chậm phát triển trí tuệ, chính là mô tả của hậu quả này.

Không ủ ấm quá mức. Lời khuyên "chịu ba phần lạnh, ăn bảy phần no", cho trẻ thấy gió và nắng, tránh giấu trong buồng kín đắp áo dày — tất cả đều đúng hướng. Ủ ấm quá mức ở trẻ sơ sinh làm tăng nguy cơ sốt cao, mất nước và hội chứng đột tử ở trẻ nhũ nhi.

Không lau miệng trẻ sơ sinh bằng các chất lạ. Cảnh Nhạc đã bác hoàng liên và chu sa từ bốn trăm năm trước. Ngày nay khuyến cáo rõ ràng hơn: không cho trẻ sơ sinh bất cứ thứ gì ngoài sữa mẹ trong những ngày đầu, kể cả mật ong — mật ong có nguy cơ gây ngộ độc botulism ở trẻ dưới một tuổi, và trong sách này mật ong được dùng để hòa thuốc lau miệng.

Chăm sóc rốn. Bài Toát khẩu tề phong mô tả uốn ván rốn khá chính xác, kể cả việc nó liên quan đến cách cắt rốn và dụng cụ cắt, và ghi rõ mắc trong bảy ngày đầu thì gần như không cứu được. Ngày nay bệnh này phòng được hoàn toàn bằng tiêm vắc-xin uốn ván cho mẹ khi mang thai và cắt rốn vô khuẩn.

Sốt ở trẻ luôn có nguyên nhân. Đây là bài học của bài Biến chưng, và nó còn quan trọng hơn ngày nay khi người ta hay gán sốt ở trẻ cho "mọc răng". Mọc răng có thể gây khó chịu và tăng nhẹ thân nhiệt, nhưng sốt trên 38 độ ở trẻ cần được tìm nguyên nhân, đặc biệt ở trẻ dưới ba tháng tuổi — đó là trường hợp phải đi khám ngay.

Co giật ở trẻ. Phân biệt cấp kinh với mạn kinh tương ứng phần nào với phân biệt co giật do sốt cao và bệnh cấp tính với co giật trên nền bệnh mạn hoặc suy kiệt. Điều cần bổ sung: mọi cơn co giật đầu tiên ở trẻ đều cần được khám để loại trừ viêm màng não, viêm não, hạ đường huyết, rối loạn điện giải. Trong cơn, việc cần làm là đặt trẻ nằm nghiêng, không nhét bất cứ thứ gì vào miệng, và tính thời gian cơn.

Chậm biết đi, chậm mọc răng, thóp rộng. Nhận xét của Cảnh Nhạc rằng nhóm dấu hiệu này liên quan đến tình trạng của mẹ là đúng hướng: đây là biểu hiện của còi xương do thiếu vitamin D, và tình trạng vitamin D của mẹ trong thai kỳ cùng việc cho trẻ tiếp xúc ánh nắng là hai yếu tố quyết định. Lời khuyên "cho trẻ thường thấy gió và nắng" của ông có cơ sở hơn ông biết.

Tiêu chảy và nôn ở trẻ. Nhấn mạnh của ông về việc phải xử trí nhanh là đúng, vì trẻ nhỏ mất nước rất nhanh. Nhưng ưu tiên hàng đầu ngày nay là bù nước điện giải đường uống, không phải thuốc. Các dấu hiệu cần đi viện ngay: trẻ li bì hoặc kích thích, mắt trũng, khóc không nước mắt, tiểu ít, uống háo hức hoặc không uống được, phân có máu.

Giới hạn cần nhớ. Hai quyển này ra đời trước khi có vắc-xin, kháng sinh, dịch truyền và sữa công thức. Nhiều bệnh được bàn ở đây — uốn ván rốn, tiêu chảy cấp, viêm phổi, suy dinh dưỡng — ngày nay phòng và chữa được. Tuyệt đối không dùng phần dược trị trong sách này cho trẻ em, đặc biệt là các phương chứa khoáng vật. Điều đáng giữ lại là tinh thần: xem kỹ trước khi can thiệp, can thiệp ít nhất có thể, và không cho trẻ uống thuốc khi không có chỉ định rõ ràng.

Phụ Nhân Quy (quyển 38–39) là tiền đề trực tiếp. Bài Nhi sơ sinh ở cuối sản dục loại nối thẳng vào Sơ đản pháp ở đây; và luận điểm "xét khí của cha mẹ" trong bài Tiểu nhi chẩn trị đại pháp là sự tiếp nối của Nghi Lân sách.

Đậu Chẩn Thuyên (quyển 42–45) tách ra thành bộ riêng vì đậu mùa và sởi có diễn biến đặc thù; Tiểu Nhi Tắc không bàn hai bệnh ấy.

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37) là nơi tra các chứng chung. Bài Tiểu nhi bổ thận luận trong Truyền Trung Lục quyển 2 cũng là một phần của lập trường nhi khoa của ông, nơi ông bác câu "tiểu nhi vô bổ thận pháp" của Vương Tiết Trai.

Tiểu Nhi Tắc Cổ Phương (quyển 62) chứa toàn bộ phương thuốc được nhắc tên trong hai quyển này; Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) chứa các phương mang tên riêng của tác giả như Ôn vị ẩm, Dưỡng trung tiễn, Vị quan tiễn, Lục an tiễn, Thọ tỳ tiễn.

Về phía Nội Kinh, bài Mạch pháp dẫn Thông bình hư thực luận về mạch trẻ bú, và bài Tổng luận dẫn Âm dương ứng tượng đại luận — "thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương" — rồi bình rằng câu ấy "vưu ư tiểu nhi vi tối thiết dã".