Tạp Chứng Mô (雜證謨) là phần lớn nhất của Cảnh Nhạc Toàn Thư: hai mươi tám quyển, bảy mươi mốt môn, chiếm gần nửa bộ sách. Đây là khoa nội khoa hoàn chỉnh của Trương Giới Tân, nơi toàn bộ lý luận dựng ở Truyền Trung Lục và công cụ chẩn đoán ở Mạch Thần Chương được đem ra dùng trên từng bệnh cụ thể.

Chữ "mô" (謨) nghĩa là mưu lược, kế sách — cùng chữ với "hồng mô" trong Kinh Thư. Đặt tên như vậy, tác giả ngụ ý đây không phải một bảng tra bệnh mà là tập hợp các phương lược ứng phó, mỗi môn là một thế trận.

Bố cục theo tập: quyển 10–12 thuộc tập Tòng (從), 13–15 tập Tính (性), 16–18 tập Lý (理), 19–21 tập Minh (明), 22–25 tập Tâm (心), 26–29 tập Tất (必), 30–33 tập Quán (貫), 34–37 tập Thiên (天). Riêng quyển 9 đã thất truyền — bản gốc ghi rõ 卷之九從集·雜證謨目錄（佚）, nên bộ này thực tế còn hai mươi tám quyển có nội dung.

Trình tự các môn không tùy tiện. Sách mở bằng nhóm phong và các chứng giống phong, vì đó là chỗ tác giả muốn đính chính trước hết; rồi đến nhóm ngoại cảm nhiệt bệnh; rồi hư tổn và tỳ vị — trung tâm của học thuyết ôn bổ; rồi lần lượt các chứng theo tạng phủ và theo bộ vị từ trên xuống dưới; cuối cùng là các môn tổng luận (chư khí, tử sinh).

Ba điều nên nắm trước khi đọc:

Thứ nhất, mỗi môn đều theo một khuôn cố định bảy phần. Biết khuôn này thì đọc môn nào cũng nhanh.

Thứ hai, luận điểm xuyên suốt vẫn là hư thực. Hầu như môn nào cũng có một đoạn tác giả tách chứng thành hai nhánh hư và thực, rồi chứng minh rằng nhánh hư bị y giới đương thời bỏ sót. Đây vừa là sức mạnh vừa là chỗ thiên lệch của bộ sách.

Thứ ba, đây là nơi ông đính chính tên gọi. Môn Phi phong đổi tên "trúng phong" thành "phi phong"; môn Uất chứng mở rộng khái niệm uất; môn Trá bệnh là một môn hiếm thấy trong y thư. Việc chính danh được ông coi là bước đầu của chẩn đoán: "phàm chẩn chư bệnh, tất tiên nghi chính danh".

释Khuôn chung của mỗi môn

Gần như toàn bộ bảy mươi mốt môn đều được viết theo bảy phần, xếp cố định:

1. 經義 (Kinh nghĩa) — tập hợp toàn bộ đoạn văn Nội Kinh liên quan đến chứng ấy, xếp theo thiên. Riêng phần này đã là một công trình sách tra cứu: người muốn biết Tố Vấn và Linh Khu nói gì về một chứng chỉ cần mở đúng môn.
2. 論證 (Luận chứng) — tác giả biện về bản chất và phân loại chứng, thường kèm chỗ đính chính các nhà trước.
3. 論治 (Luận trị) — phép trị, chia theo hư thực hàn nhiệt, mỗi điều bắt đầu bằng chữ "nhất" và chỉ đích danh phương thuốc.
4. 述古 (Thuật cổ) — trích lời các nhà đáng tin, phần lớn là Trọng Cảnh, Hoa Nguyên Hóa, Đông Viên, Tiết Lập Trai; đôi khi cả Đan Khê khi ông đồng ý.
5. 新按 (Tân án) — y án của chính tác giả. Phần này không phải môn nào cũng có, nhưng ở đâu có thì đó là chỗ đáng đọc nhất.
6. 〇論列方 (Luận liệt phương) — danh mục phương đã dùng trong môn, kèm số hiệu tra về Bát Trận.
7. 論外備用方 (Luận ngoại bị dụng phương) — phương dự bị ngoài bài, mỗi phương ghi vắn tắt công dụng.

Người đọc hôm nay nên dùng khuôn này như bản đồ: muốn tra kinh điển thì đọc phần một, muốn hiểu lập trường tác giả thì đọc phần hai và ba, muốn thấy ông hành nghề thế nào thì tìm phần năm.

释1. Chư phong (諸風) — quyển 10

Môn mở đầu, và toàn bộ nhiệm vụ của nó là đính chính một nhầm lẫn kéo dài nghìn năm.

Phần Luận cổ kim trúng phong chi biện đặt vấn đề bằng cách đối chiếu văn bản. Tà phong làm người bệnh vốn đều là biểu chứng; khảo các thiên bàn về phong trong Nội Kinh thì đều chỉ ngoại tà mà nói, và "tịnh vô thần hồn hôn hội, trực thị cương phó, khẩu nhãn oa tà, nha quan khẩn cấp, ngữ ngôn kiển sáp, thất âm phiền loạn, dao đầu thổ mạt, đàm diên ủng thịnh, bán thân bất toại, than hoán nhuyễn nhược, cân mạch câu luyến, trừu súc xúc túng, di niệu thất cấm đẳng thuyết" — không hề có các chứng hôn mê, ngã vật, méo mồm lệch mắt, cứng hàm, nói ngọng, mất tiếng, lắc đầu sùi bọt, đờm dãi đầy ứ, liệt nửa người, gân co giật, đái dầm mất tự chủ.

Kết luận: "Khả kiến thử đẳng chứng hậu, nguyên phi ngoại cảm phong tà, tổng do nội thương huyết khí dã."

Rồi ông truy lịch sử của sai lầm: Việt Nhân và Trọng Cảnh đều lấy ngoại cảm mà nói phong, chưa từng lấy "phi phong" làm phong. Đến cuối Hán, Hoa Nguyên Hóa bàn ngũ tạng chi phong thì mới hơi khác Nội Kinh, bắt đầu có các thuyết sùi bọt, thân cứng miệng cấm, gân co, lưỡi cứng không nói được, tay chân không theo. Từ Tùy Đường trở đi, Bệnh Nguyên của Sào thị, Thiên Kim của Tôn thị, rồi các nhà Tống Nguyên, chứng phong liệt kê ngày một nhiều ngày một kỹ, mà "thị phong phi phong thủy hỗn loạn mạc biện, nhi dũ thất kỳ chân hĩ".

Phần Luận trúng phong thuộc phong đưa ra một phân biệt ngữ nghĩa rất sắc, dựa trên hai chữ của chính Nội Kinh. Có chỗ kinh nói "trúng" (中), có chỗ nói "thuộc" (屬): "hữu sở trúng giả vị chi trúng, vô sở trúng giả vị chi thuộc". "Chư phong điệu huyễn, giai thuộc ư can" là nói thuộc, không phải nói trúng — cũng như "chư thấp thũng mãn giai thuộc ư tỳ", "chư hàn thu dẫn giai thuộc ư thận". Cho nên: "Trúng ư phong giả, tức chân phong dã; thuộc ư phong giả, tức mộc tà dã. Chân phong giả, ngoại cảm chi biểu chứng dã; thuộc phong giả, nội thương chi lý chứng dã."

Ông kèm một ví von đời thường khiến luận điểm dễ nhớ: "tức như niên thìn chi thuộc thử thuộc ngưu, khởi tức vi ngưu vi thử hồ?" — như tuổi thuộc chuột thuộc trâu, chẳng lẽ người ấy là trâu là chuột sao.

Ba bài tiếp theo lần lượt bác Lưu Hà Gian (chủ trương trúng phong do tâm hỏa bạo thịnh), Lý Đông Viên (chủ trương do khí hư) và Chu Đan Khê (chủ trương do thấp đàm sinh nhiệt), rồi bài Luận chân trúng phong khoanh lại phạm vi thật của ngoại phong. Bài Luận tục mệnh đẳng thang phê các phương thông dụng: Đại tần giao thang chép trong Cơ Yếu và Phát Minh ghi là trị trúng phong "ngoài không có hình chứng sáu kinh, trong không có trở ngại đại tiểu tiện", tức không có ngoại tà cũng không có hỏa tà — vậy mà nửa bài là thuốc hàn tán. Ông hỏi thẳng: "Ký vô lục kinh chi ngoại tà, nhi dụng tán hà vi dã? Ký vô trở cách chi hỏa tà, nhi dụng hàn hà vi dã?"

Phần Luận trị trúng phong nêu nguyên tắc cho phần phong thật: phải xét nông sâu hư thực và phân biệt trúng kinh với trúng tạng. Trúng kinh là tà ở tam dương, bệnh còn nông; trúng tạng là tà vào tam âm, bệnh đã nặng. Chính thắng tà thì mới được công thẳng vào tà; chính không thắng tà thì phải cố cái gốc trước.

Đáng chú ý là mục Thuật cổ trị quyền biến chép hai ca cấp cứu bằng xông hơi thuốc: Hứa Dận Tông trị Liễu thái hậu nhà Đường bệnh phong, mạch trầm sắp thoát, nói uống thuốc thang không kịp nữa, bèn nấu mấy chục hộc nước hoàng kỳ phòng phong đặt dưới giường cho hơi xông lên, đêm ấy nói được. Vương Khắc Minh trị Vương Thủ Đạo ở Lư Châu cấm khẩu không nói được, đốt than hồng nung nóng nền nhà, rưới nước thuốc lên rồi đặt người bệnh lên trên, chốc lát thì hồi tỉnh.

释2. Phi phong (非風) — quyển 11, môn tiêu biểu nhất của cả bộ

Đây là môn quan trọng nhất trong Tạp Chứng Mô, và cũng là chỗ tác giả đầu tư nhiều nhất.

Chính danh. Ông giải thích lựa chọn tên: chứng này người đời gọi là trúng phong, phần nhiều thấy ngã vật, ngã vật phần nhiều do hôn mê, "bản giai nội thương tích tổn đồi bại nhi nhiên, nguyên phi ngoại cảm phong hàn sở trí". Ông từng định gọi là "loại phong", lại định gọi là "thuộc phong", nhưng hai tên ấy vẫn còn dính chữ phong, sợ người sau không hiểu lại mơ hồ, nên dùng ý của Hà Gian và Đông Viên mà gọi thẳng là phi phong — không phải phong.

Rồi ông chỉ ra bản chất của nhầm lẫn: người đời lấy chứng quyết nghịch của Nội Kinh mà gọi hết là phong. "Phong chi dữ quyết, nhất biểu chứng dã, nhất lý chứng dã, khởi đắc vị chi tương loại da?" Và hậu quả: "Ký danh vi phong, an đắc bất tòng phong trị. Ký tòng phong trị, an đắc bất dụng tán phong chi dược. Dĩ phong dược nhi tán quyết chứng, sở tán giả phi nguyên khí hồ?"

Có tà hay không có tà. Bài Luận hữu tà vô tà đưa ra bốn cặp đối chiếu rất rõ:

• Có tà thì hoặc hàn nhiệt chạy nhức, hoặc sưng đau liệt nửa người, mà thần chí vẫn nguyên vẹn không sao; không tà thì vốn không đau không hàn nhiệt, mà chi thể bỗng bỏ đi, tinh thần lời nói chợt khác thường.
• Có tà thì bệnh do ở kinh, tức ba khí phong hàn thấp xâm từ ngoài; không tà thì bệnh ra từ tạng — "tinh hư tắc khí khứ, sở dĩ vi huyễn vận tốt đảo; khí khứ tắc thần khứ, sở dĩ vi hôn hội vô tri".
• Có tà thì tà tất thừa hư mà vào, nên phải phù chính khí trước, thuốc thông kinh trục tà chỉ dùng làm tá; không tà thì cứu gốc còn chẳng kịp, sao còn xen thứ khác làm thương chính khí.

Luận khí hư. Đoạn này liệt kê các dấu "thoát" theo tạng, rất dùng được trên lâm sàng: bỗng ra mồ hôi là doanh vệ chi khí thoát; đái dầm là mệnh môn chi khí thoát; miệng há không ngậm là Dương minh kinh khí thoát; chảy dãi khóe miệng là Thái âm tạng khí thoát; tứ chi mềm rũ là can tỳ chi khí bại; mê man không biết gì, không nói được là thần bại ở tâm, tinh bại ở thận. Và nhận định dịch tễ: "cố tất ư trung niên chi hậu, nãi hữu thử chứng".

Rồi câu vặn lại rất sắc nhắm vào lối trị "khu phong hóa đàm": phong trúng ở ngoài, đàm uất ở trong, đều là thực tà; mà thực tà gây bệnh thì sao khiến người ta chết ngất đột ngột như thế được? Đã ngất đến thế rồi thì còn chịu nổi bao nhiêu thuốc tiêu tán nữa?

Luận đàm chi bản. Đây là một trong những đoạn hay nhất toàn bộ sách. "Phàm phi phong chi đa đàm giả, tất do trung hư nhi nhiên. Phu đàm tức thủy dã, kỳ bản tại thận, kỳ tiêu tại tỳ." Người khỏe mạnh ăn uống bao nhiêu cũng tiêu, chẳng thấy sinh đàm; chỉ người không ăn được mới sinh đàm, vì tỳ hư không hóa được thức ăn nên thức ăn thành đàm. Người hư lao thì đàm tất nhiều, bệnh đến lúc nguy thì đàm càng dữ, chính vì tỳ khí càng hư thì càng không hóa được, nước trong người đều thành đàm cả.

Rồi câu hỏi lật ngược toàn bộ vấn đề: "Nhiên tắc, đàm chi dữ bệnh, bệnh do đàm hồ? Đàm do bệnh hồ? Khởi phi đàm tất do ư hư hồ." Kết luận: "Thiên hạ chi thực đàm vô kỷ, nhi đàm chi nghi phạt giả diệc vô kỷ."

Bài Luận kinh lạc đàm tà tiếp nối bằng một đối thoại giả định. Có người nói đàm ở khắp mình gây bệnh khôn lường, không trừ đàm thì bệnh sao khỏi. Ông đáp: ngươi có biết đàm từ đâu ra không? Đàm ở kinh lạc chính là tân dịch và huyết hóa thành. Nếu doanh vệ điều hòa thì tân là tân, huyết là huyết, làm gì có đàm. Chỉ vì nguyên dương khuy tổn, thần cơ hao bại, trong nước không có khí, nên tân ngưng huyết bại mà hóa cả thành đàm. "Thử quả đàm dã, quả tinh huyết dã? Khởi dĩ tinh huyết chi ngoại, nhi biệt hữu sở vị đàm giả da?" Nếu bảo đàm ở kinh lạc không công thì không đi được, thì phải công luôn cả tinh huyết mới xong. Kết: "Thử sở dĩ trị đàm giả bất năng tận, nhi sở tận giả duy nguyên khí dã."

Trị pháp mười hai điều. Phần này chứa nhiều chỉ dẫn cấp cứu cụ thể: ngã vật nguy cấp không tỉnh thì xét có tử chứng không; nếu không có tử chứng, hình khí chưa thoát, lại không có đàm khí thì chỉ cần giữ cho vững rồi bấm nhân trung, tự khắc dần tỉnh. Nếu lâu không tỉnh hoặc hàm răng không mở được thì lấy bán hạ hoặc bồ kết, tế tân tán bột thổi chút vào mũi — "hữu đế giả khả trị, vô đế giả bất khả trị", có hắt hơi thì chữa được, không hắt hơi thì không chữa được. Đây là một phép thử phản xạ thân não khá tinh.

Điều về tuổi tác dẫn kinh văn "nhân niên tứ thập nhi âm khí tự bán", rồi chẻ chữ "âm hư" thành hai: âm trung chi thủy hư thì nhiều nhiệt nhiều táo, bệnh ở tinh huyết; âm trung chi hỏa hư thì nhiều hàn nhiều trệ, bệnh ở thần khí. Thủy hư thì Tả quy, Lục vị; hỏa hư thì Hữu quy, Bát vị.

Điều về người béo là một quan sát thú vị: "Phì nhân đa hữu phi phong chi chứng, dĩ phì nhân đa khí hư dã." Vì sao người béo lại khí hư? Vì hình thể con người lấy xương làm vua, thịt làm bề tôi; người béo là nhu thắng cương, âm thắng dương; vả lại thịt do huyết mà thành, đều thuộc loại âm.

Bài Luận dụng dược tá sứ là một bảng tra rất tiện: phong bế thì tán mà thông (ma hoàng, quế chi, sài hồ, khương hoạt, tế tân, bạch chỉ); hàn ngưng thì nhiệt mà thông (hành, tiêu, quế, phụ, can khương); nhiệt táo thì lương mà thông (cầm, liên, chi, bá, thạch cao, tri mẫu); thấp trệ thì ôn lợi mà thông (thương truật, hậu phác, nhân trần, tỳ giải, ngũ linh); huyết trệ thì hoạt mà thông (khung, quy, ngưu tất, hồng hoa, đào nhân, đại hoàng, mang tiêu); khí trệ thì hành mà thông (mộc hương, hương phụ, ô dược, trầm hương, chỉ xác, hoắc hương); đàm trệ thì khai mà thông (nam tinh, bán hạ, ngưu hoàng, thiên trúc hoàng, chu sa, hải thạch, huyền minh phấn); khí huyết hư nhược thì ôn bổ mà thông (sâm, kỳ, quy, truật, thục địa, kỷ tử, đỗ trọng, ngưu tất).

Cuối bài là lời biện hộ cho phụ tử, đáng ghi vì nó tiêu biểu cho lập trường của ông: "Kim nhân vị phụ tử hữu độc, đa bất cảm dụng, bất tri chế dụng đắc nghi, hà độc chi hữu, thử thành kỳ phẩm, kỳ vô hốt chi."

Biện kinh tạng và bất trị chứng. Bốn bảng liệt kê rất hệ thống: kinh bệnh chứng nhẹ, kinh bệnh chứng nguy, tạng bệnh chứng hơi nhẹ, tạng bệnh chứng nguy — mỗi bảng chia theo năm tạng. Ví dụ tạng bệnh chứng nguy: thở gấp dữ hoặc mất tiếng, sắc xám trắng hoặc tía đỏ là phế thận khí tuyệt; thần thoát sắc thoát, hôn mê không tỉnh, sắc đỏ đen là tâm tạng khí tuyệt; đàm dãi ứ cực, nuốt nhổ không được, nấc không dứt, bụng trướng cực, sắc xanh đen là tỳ vị khí tuyệt.

Mục Bất trị chứng liệt mười dấu: miệng há mắt nhắm, tay buông đái dầm, sùi bọt nhìn thẳng, tiếng thở như ngáy, hôn mê không tỉnh, thịt tiêu gân đau cực, tóc dựng, lắc đầu ngước lên, mặt đỏ như bôi, hoặc đầu nặng, sống mũi xanh đen, mồ hôi kết thành hạt, tiếng đờm sùng sục. Và mạch: "phi phong chi mạch, trì hoãn khả sinh, cấp sác huyền đại giả tử".

Cứu pháp. Phần này rất cụ thể: cứu Thần khuyết bằng muối rang khô đổ đầy rốn, đặt lát gừng dày lên trên, cứu từ trăm tráng đến năm trăm tráng, càng nhiều càng tốt, gừng cháy thì thay; hoặc dùng xuyên tiêu thay muối. Đan điền và Khí hải đều nối với mệnh môn, là biển sinh khí. Cứu méo mồm lệch mắt thì Thính hội, Khách chủ nhân (cho mắt), Giáp xa, Địa thương, Thừa tương (cho miệng), Hợp cốc. Cứu tay chân không theo và liệt nửa người thì Bách hội, Kiên ngung, Khúc trì, Phong thị, Hoàn khiêu, Túc tam lý, Tuyệt cốt.

Kèm một nguyên tắc an toàn: cứu chỉ hợp với người dương hư nhiều hàn, kinh lạc ngưng trệ; nếu hỏa thịnh kim suy, thủy khuy nhiều táo, mạch sác phát sốt, họng khô mặt đỏ, khát và đại tiện nóng thì không được thêm lửa ngải — "nhược ngộ dụng chi, tất trí huyết dũ táo nhi nhiệt dũ thậm, thị phản tốc kỳ nguy hĩ". Và: mồi ngải ở đầu mặt nên nhỏ không nên to, ở tay chân mới được to; lại phải cứu từ trên xuống dưới, không được cứu dưới trước trên sau.

释3. Quyết nghịch (厥逆) — quyển 11

Nối tiếp Phi phong, và là nơi ông phân loại lại toàn bộ các chứng ngất.

Trước hết là phân biệt quyết của Nội Kinh với quyết của Trọng Cảnh: "Tại Nội Kinh tắc hữu hàn quyết, nhiệt quyết chi phân; tại Trọng Cảnh tắc đơn dĩ nghịch lãnh giả vi quyết." Lại nữa, Nội Kinh luận ở nguyên khí nên biến ra trăm mối, cả khí lẫn huyết đều có chứng nguy; Trọng Cảnh luận ở tà khí nên chỉ căn cứ tay chân, và cái đáng sợ là âm tiến dương lui.

Rồi định nghĩa: "Quyết giả, tận dã. Nghịch giả, loạn dã. Tức khí huyết bại loạn chi vị dã."

Phần Luận trị chia bảy loại, và mỗi loại lại chia hai nhánh — đây là chỗ hệ thống hóa đẹp nhất của môn này:

• Khí quyết có hai: khí hư và khí thực. Khí hư ngã vật thì hình khí rũ rượi, sắc trắng nhợt, mình hơi lạnh, mạch vi nhược — đó là khí thoát, dùng sâm kỳ quy truật thục địa kỷ tử, Đại bổ nguyên tiễn; nặng thì Hồi dương ẩm, Độc sâm thang. Khí thực mà quyết thì hình khí hằm hằm bừng bừng, mạch trầm huyền mà hoạt, ngực cách suyễn đầy — đó là khí nghịch, dùng Bài khí ẩm, Tứ ma ẩm, Bát vị thuận khí tán trước cho thuận khí đã.
• Huyết quyết có hai: huyết thoát và huyết nghịch. Huyết thoát như băng huyết lớn, nôn ra máu lớn, hoặc sinh đẻ mất hết máu, khí theo đó mà thoát nên ngã ngất chết ngay. Cách xử trí: bấm nhân trung hoặc đốt giấm than để thu khí, gấp dùng nhân sâm một hai lạng sắc nước đổ vào. Nguyên tắc gọi là "huyết thoát ích khí". Ông cảnh báo: nếu chỉ dùng thuốc phần huyết thì chút khí mong manh sẽ tan mất, âm không có chủ, hết đường sống; còn ai dùng hàn lương để cầm máu thì tất làm tuyệt dương khí, chỉ tổ giục cho chết nhanh hơn.
• Đàm quyết: đàm dãi ứ tắc, khí bế hôn mê, thuốc và thức ăn đều không xuống được thì trước phải thổ hoặc khai để trị ngọn; hễ đàm khí hơi mở là phải quay sang trị gốc ngay.
• Tửu quyết: thuộc loại nhiệt quyết. "Kỳ vi tửu quyết, tắc toàn tự trúng phong" — giống hệt trúng phong. Nhẹ thì còn biết người, nặng thì bỗng ngã lăn, hôn mê, hoặc phiền táo, hoặc không nói được, hoặc đàm dãi như trào. Nếu đại tiện khô, mạch thực ưa lạnh thì là thấp nhiệt thượng ủng, dùng Trừu tân ẩm hạ hỏa gấp, nặng thì Lê tương ẩm, Lục đậu ẩm thay nhau. Kết bằng một lời khuyên dứt khoát: "Phàm hoạn thử giả, nghi chung thân kỵ tửu, vật sử triêm thần khả dã."
• Sắc quyết có hai: bạo thoát và động huyết. Bạo thoát là người vốn hư, gắng sức quá độ, sự xong thì khí theo tinh mà đi, thoát không về. Cách cấp cứu ông mô tả rất cụ thể và nhân bản: bấm nhân trung, cho người ôm giữ, hà hơi miệng vào miệng để hơi ấm thông sang, đừng để thoát, rồi gấp đổ Độc sâm thang, hoặc cứu Khí hải vài chục tráng. Nhưng ông nói loại phát ngay như thế thực ra không nhiều; loại không phát ngay mới rất nhiều — tinh mất dần, khí thoát dần, thường hai ba ngày sau mới hiện chứng, nên người ta không cho là bệnh, lại thêm phần kiêng nói. "Bất tri trung niên chi hậu, đa hữu nhân thử nhi bệnh giả, thị giai sở vị sắc quyết dã. Nại thời sư bất năng sát, nhi mỗi dĩ trúng phong tễ chi nhĩ."

Phần Thuật cổ chép Dương quyết luận và Âm quyết luận của Hoa Nguyên Hóa, hai bài văn đẹp đối chiếu hiện tượng thời tiết bất thường với chứng quyết ở người, kèm tiêu chuẩn mạch tiên lượng: dương quyết thì mạch cử án hữu lực là sống, tuyệt là chết; âm quyết thì cử chỉ nhược mà án chỉ đại là sống, cử án đều tuyệt là chết, toàn thân lạnh mà trán tự ra mồ hôi cũng chết.

释4. Thương phong (傷風) — quyển 11

Môn ngắn nhưng có một đoạn đáng giá hiếm thấy: lời khuyên phòng bệnh từ kinh nghiệm bản thân.

Ông xếp thương phong vào cùng phổ với thương hàn theo độ sâu: tà nặng mà sâu, truyền khắp kinh lạc thì là thương hàn; tà nhẹ mà nông, chỉ phạm bì mao thì là thương phong. Rồi chia theo hàn nhiệt: hàn thắng mà thụ phong thì thân tất không mồ hôi mà ho nhiều, vì âm tà bế uất bì mao; nhiệt thắng mà thụ phong thì thân tất nhiều mồ hôi, sợ gió mà ho, vì dương tà khai tiết cơ thấu.

Đoạn cuối là chỗ đáng nhớ: "Cái phàm phong tà thương nhân, tất tại kiên hậu cảnh căn, Đại trữ, Phong môn, Phế du chi gian, do tư đạt phế, tối cận tối tiệp, án nhi toan xứ, tức kỳ kính dã." Cho nên người khí thể mỏng yếu và người sau tuổi trung niên khí huyết dần suy thì tà rất dễ phạm; chỉ cần biết giữ ấm chỗ ấy — ban ngày ngồi thì thường cho hơi ấm, ban đêm nằm thì lấy vải áo che kín chỗ ấy, đừng để hơi lạnh — thì có thể tránh được cái khổ thương phong ho hen suốt đời. Ông ghi rõ đây là "dư thân nghiệm thiết hiệu chi pháp", nghiệm trên chính mình mà thấy rất hiệu nghiệm.

释5. Phong tý (風痹) — quyển 12

Môn này giải quyết chứng mà ngày nay gọi chung là đau khớp.

Định nghĩa bằng chữ: "Tý giả, bế dã. Dĩ huyết khí vi tà sở bế, bất đắc thông hành nhi bệnh dã." Rồi theo Tý luận chia ba: phong khí thắng thì là hành tý (đau chạy khắp, không cố định, là dương tà); hàn khí thắng thì là thống tý (huyết khí gặp hàn thì đông lại tụ lại, tụ thì đau, là âm tà); thấp khí thắng thì là trước tý (chi thể nặng nề đau nhức tê dại, lưu lại không dời, cũng là âm tà).

Phần hay nhất là chỗ ông hòa giải hai câu tưởng mâu thuẫn trong Nội Kinh. Tý luận nói "phong hàn thấp tam khí tạp chí, hợp nhi vi tý"; Thọ yểu cương nhu thiên lại nói "tại dương giả mệnh viết phong, tại âm giả mệnh viết tý". Ông giải: ba khí hợp lại là nói riêng về nguyên nhân của chứng tý; còn "ở dương là phong, ở âm là tý" là nói riêng về chỗ biểu lý khác nhau. Có biểu chứng hiện ra, phát sốt đau đầu, được mồ hôi thì giải — đó là hữu hình, tà dương ở dương phận, tức thuộc loại thương hàn trúng phong, nên gọi là phong. Còn đã thụ hàn tà mà ban đầu không phát sốt đau đầu, không có biến chứng, đau xương khớp vẫn nguyên, kéo dài không khỏi, ngoài không thấy biểu chứng — đó là vô hình, âm tà đi thẳng vào âm phận, tức thuộc các chứng tý.

Từ đó ra kết luận điều trị đặc trưng: "Nhiên tắc chư tý giả, giai tại âm phận, diệc tổng do chân âm suy nhược, tinh huyết khuy tổn, cố tam khí đắc dĩ thừa chi nhi vi thử chư chứng. Thị dĩ trị tý chi pháp, tối nghi tuấn bổ chân âm, sử huyết khí lưu hành, tắc hàn tà tùy khứ. Nhược quá dụng phong thấp đàm trệ đẳng dược nhi tái thương âm khí, tất phản tăng kỳ bệnh hĩ."

Mục Lịch tiết phong thống bổ sung quan sát về nhịp ngày đêm và thời tiết, rất dùng được: "Đại đô thống tý chi chứng, đa hữu trú khinh nhi dạ trọng giả, chính âm tà chi tại âm phận dã. Kỳ hữu ngộ phong vũ âm hối nhi thậm giả, thử chính âm tà vũ dương chi chứng dã. Hoặc đắc noãn ngộ nhiệt nhi thậm giả, thử thấp nhiệt thương âm chi hỏa chứng dã."

释6. Hãn chứng (汗證) — quyển 12

Môn này nổi tiếng vì lật ngược một định thức đã thành giáo điều.

Cổ pháp nói: tự hãn thuộc dương hư, thấu lý không bền, do vệ khí làm chủ; đạo hãn thuộc âm hư, âm hư thì dương lấn vào nên hun đốt âm phận mà huyết nhiệt, huyết nhiệt thì dịch tiết ra thành đạo hãn. Cảnh Nhạc đáp: "Nhiên dĩ dư quan chi, tắc tự hãn diệc hữu âm hư, đạo hãn diệc đa dương hư dã."

Lập luận hai chiều. Chiều thứ nhất: gặp lúc phiền lao đại nhiệt thì tự hãn nhiều nhất; hỏa của ăn uống dấy ở vị, hỏa của lao quyện dấy ở tỳ, hỏa của tửu sắc dấy ở thận, đều khiến người ta tự hãn — như thế chẳng phải dương thịnh âm suy là gì. Chiều thứ hai: thức ngủ của người đều do vệ khí ra vào; vệ khí là dương khí, lúc ngủ thì vệ khí vào âm phận — lúc ấy chẳng phải dương hư ở biểu là gì.

Và tiêu chuẩn phân biệt được rút gọn thành một câu: "Đãn sát kỳ hữu hỏa vô hỏa, tắc hoặc âm hoặc dương, tự khả kiến hĩ. Cái hỏa thịnh nhi hãn xuất giả, dĩ hỏa thước âm, âm hư khả tri dã; vô hỏa nhi hãn xuất giả, dĩ biểu khí bất cố, dương hư khả tri dã."

Ông còn lập một cặp khái niệm riêng: dương hãn là mồ hôi nóng, âm hãn là mồ hôi lạnh. "Nhân đãn tri nhiệt năng trí hãn, nhi bất tri hàn diệc trí hãn." Hàn đây không phải hàn ngoài, mà là dương khí nội hư khiến hàn sinh từ trong, trong âm không có dương thì âm không có chủ mà mồ hôi theo khí tiết ra. Bằng chứng: kinh sợ quá độ đều khiến người ta ra mồ hôi — đó là dấu dương khí đột ngột tiêu, chân nguyên mất giữ. Nặng hơn nữa là sau bệnh, sau đẻ, sau nôn tả hoặc mất máu lớn thì phần nhiều ra mồ hôi nhiều.

Mục Hãn xuất bất trị chứng liệt sáu dấu tiên lượng xấu, rất gọn để nhớ: ra mồ hôi mà thở gấp dữ; ra mồ hôi mà mạch thoát; ra mồ hôi mà mình đau dữ; ra mồ hôi ướt đẫm lên đến đỉnh đầu; ra mồ hôi như dầu; ra mồ hôi kết thành hạt như ngọc trai.

Có hai chỉ dẫn thực dụng đáng ghi. Một là phép đắp rốn để cầm mồ hôi: "Phàm hãn xuất thái đa bất năng thu giả, tốc nghi dụng ngũ bội tử vi mạt, dĩ thóa tân điều điền tề trung, ngoại dụng phạ bạch phược định, quá túc tức chỉ" — ngũ bội tử tán bột, lấy nước bọt trộn đắp đầy rốn, băng lại, qua một đêm là cầm; hoặc dùng hà thủ ô tán bột thay. Hai là quan điểm về mồ hôi trộm ở trẻ nhỏ: Đông Viên và các nhà đều bảo không cần chữa vì huyết khí trẻ chưa đủ; ông không hẳn đồng ý — ra mồ hôi quá nhiều rốt cuộc vẫn thuộc hư ở phần khí, và ông thường dùng nhân sâm chừng một đồng sắc cho uống, ngay đêm ấy là dứt. Lý do ông đưa ra rất đáng suy nghĩ: "Chính khủng tha nhật chi cường nhược vị tất bất do hồ thử, sở dĩ bồi bổ chi công nguyên bất khả thiểu."

释7. Kính chứng (痙證) — quyển 12

Môn này đính chính cả tự dạng lẫn bệnh cơ. Trước hết là văn tự: "Trĩ chi vi bệnh, tức Nội Kinh chi kính bệnh dã. Dĩ kính tác trĩ, cái truyền tả chi ngộ nhĩ." Chữ 痓 vốn là chép nhầm của chữ 痙.

Về bệnh cơ, ông dựa vào chính lời Trọng Cảnh để lật ngược cách trị đương thời. Trọng Cảnh nói: Thái dương bệnh, phát hãn quá nhiều nên thành kính; bệnh phong mà hạ thì thành kính; người có mụn nhọt tuy đau mình cũng không được phát hãn, hãn thì thành kính. "Chỉ thử sổ ngôn, khả kiến bệnh trĩ giả đa do ngộ trị chi hoại chứng, kỳ hư kỳ thực khả liễu nhiên hĩ."

Ông khen Trần Vô Trạch biết nói đến chỗ "đa do vong huyết cân vô sở doanh", nhưng lại tiếc rằng Trần vẫn thêm vế "huyết khí nội hư, ngoại vi phong hàn thấp nhiệt sở trúng tắc kính" — vế ấy lại đẩy nguyên nhân về ngoại tà mà đặt hư xuống hàng thứ. Ông vặn: phong theo mồ hôi mà tán, đã phát hãn rồi thì còn nói phong gì nữa; thấp theo đường hạ mà đi, đã hạ rồi thì sao lại thành thấp. Ngộ hãn thì tất thương huyết dịch, ngộ hạ thì tất thương chân âm; âm huyết bị thương thì huyết táo, huyết táo thì gân mất chỗ nuôi, gân mất chỗ nuôi thì co rút, ưỡn ngược cứng đờ là lẽ tất nhiên — "hựu hà đãi phong hàn thấp nhiệt chi tương tập nhi hậu vi kính da?"

Rồi ông mở rộng phạm vi bằng một loạt quan sát lâm sàng: trúng phong mà có chứng này thì tất do tuổi sức suy tàn, âm đã bại; sản phụ mà có thì tất do mất máu quá nhiều, xung nhâm đã cạn; người mụn nhọt mà có thì tất do máu theo mủ ra, doanh khí đã khô; trẻ nhỏ mà có thì hoặc do phong nhiệt thương âm thành cấp kinh, hoặc do ra mồ hôi và tiêu chảy làm vong âm thành mạn kinh.

Về kinh mạch, ông bổ sung chỗ Trọng Cảnh chưa nói. Trọng Cảnh chỉ quy kính vào Thái dương vì lưng thuộc Thái dương và Đốc mạch. Cảnh Nhạc dẫn Kinh mạch thiên và Kinh cân thiên: mạch túc Thiếu âm xuyên cột sống thuộc thận; cân túc Thiếu âm men trong cột sống kẹp lữ, lên đến gáy, kết ở xương chẩm, hợp với cân túc Thái dương; và "túc Thiếu âm chi cân bệnh, chủ giản xúc cập kính". Kết luận: "Tắc kính chi vi bệnh, nãi Thái dương Thiếu âm chi bệnh dã. Cái thận dữ bàng quang vi biểu lý, bàng quang vi tân dịch chi phủ, nhi thận vi tàng tinh chi tạng, bệnh tại nhị kinh, thủy khuy khả tri, cố trị thử giả, tối đương dĩ chân âm vi chủ."

释8. Ôn dịch (瘟疫) — quyển 13

Môn này chiếm trọn một quyển, và cấu trúc của nó khác hẳn các môn khác: thay vì luận chứng rồi luận trị, nó dựng một hệ thống điều trị sáu phép gọi là trị pháp lục yếu.

Phần Luận chứng nêu một quan sát dịch tễ sắc sảo: "Thương hàn ôn dịch, đa khởi ư đông bất tàng tinh cập tân khổ cơ ngạ chi nhân. Cái đông bất tàng tinh, tắc tà khí thừa hư dị nhập, nhi cơ ngạ lao quyện chi lưu, tắc thụ thương vưu thậm. Cố đại hoang chi hậu, tất hữu đại dịch, chính vi thử dã." — sau nạn đói lớn tất có dịch lớn. Và về lây truyền: "Đãn thử bối dịch khí ký thịnh, thế tất truyền nhiễm. Hựu tất ư thể chất hư trọc giả, tiên thụ kỳ khí, dĩ tiệm biến truyền."

Lục yếu là sáu phép: hãn, bổ, ôn, thanh, thổ, hạ. Nhưng điểm độc đáo là ông lập luận rằng cả sáu đều là phép lấy mồ hôi, chỉ khác đường đi:

1. Cơ phu bế mật, doanh vệ không lưu hành — không dùng tân tán thì huyền phủ không mở mà mồ hôi không ra.
2. Hỏa tà đốt bên trong, huyết khô dịch cạn — không dùng thanh lương thì âm khí không tư nhuận mà mồ hôi không ra.
3. Âm tà cố bế, dương khí không đạt — không dùng tân ôn thì ngưng kết không mở mà mồ hôi không ra.
4. Doanh vệ bất túc, gốc rễ hư ở trong — không dùng tuấn bổ thì huyết khí không đầy mà mồ hôi không ra.
5. Tà ở thượng tiêu, che lấp đường dương — không thi hành phép thổ thì thanh khí không thăng mà mồ hôi không ra.
6. Tà vào Dương minh, vị khí ủng trệ — không thông hạ thì trọc khí không giải mà mồ hôi không ra.

Ngũ kỵ là năm điều cấm, mỗi điều đều kết thúc bằng chữ "tử":

1. Nhiệt ở biểu mà trong không có thực hỏa — đại kỵ hàn lương; hàn thì âm tà ngưng trệ không tán, tà tất ngày càng sâu, dương tất ngày càng bại, mà mồ hôi không ra được thì chết.
2. Nguyên khí vốn yếu, chính không thắng tà — đại kỵ tiêu hao, càng kỵ sợ bổ; tiêu hao thì chính khí mỗi ngày mỗi mòn, không bổ thì tà khí mỗi ngày mỗi mạnh, mà tất không thể ra mồ hôi thì chết.
3. Thực tà kết bên trong, phục hỏa cháy bên trong — đại kỵ ôn bổ; ôn thì càng táo, bổ thì càng rắn, mà mồ hôi không ra được thì chết.
4. Trung hư khí nhược, cùng các điều kiêng hãn — đại kỵ phát tán; tán thì khí thoát, khí thoát mà mồ hôi không ra được, khí thoát mà mồ hôi không thu được thì chết.
5. Bệnh không phải Dương minh thực tà, cùng các điều kiêng hạ — đại kỵ thông tả; tả thì vong âm, âm hư thì dương tà hãm sâu, mà mồ hôi không ra được thì chết.

Bài Bổ hư pháp chứa một câu được truyền tụng: "Thương hàn thiên đả hạ hư nhân" — thương hàn chuyên đánh vào người hư ở dưới. Và một chỉ dẫn về thời điểm dùng bổ rất rõ: "Kỳ hoặc sơ cảm hàn tà, đãn kiến mạch chứng chân hư, tà bất dị tán đẳng chứng, tắc nhân sâm, thục địa chi loại, khai thủ tiện đương tốc dụng, dũ tảo dũ diệu, nhược hoặc trì nghi, tắc túng khấu thâm nhập, phản thành nan chế."

Ông cũng nêu một nguyên tắc về nhịp độ, đáng để người bệnh biết: "Phù công tán sở dĩ khử thực tà, kỳ lực tuấn, kỳ hiệu tốc... chí nhược dụng bổ giả, sở dĩ bổ hư, kỳ lực nhu, kỳ công hoãn" — thuốc công thì một hai ba tễ phải thấy hiệu; thuốc bổ thì nhẹ hai ba tễ, nặng mười mấy tễ mới thấy công. Nếu không hiểu lẽ đó mà một hai tễ chưa thấy hiệu đã sinh nghi thì "toàn công tận khí hĩ".

Trong phần Ôn bổ pháp có một kỹ thuật tinh tế gọi là "thập bổ nhất thanh": khi khí huyết vốn hư, dùng bổ vốn hợp, nhưng ôn bổ đã nhiều mà bệnh ngày một hôn mê, lại thấy phiền nhiệt khó khỏi — đó là dương tà độc kháng, âm khí không đến, tức trong hư có nhiệt. Bấy giờ chỉ cần đổi sang tư âm, dùng Tê giác địa hoàng thang thêm hoàng cầm, mạch đông, hoặc Nhất sài hồ ẩm thêm tri mẫu. "Nhất tễ tức hiệu, kỳ diệu như thần."

Và một mẹo dùng thuốc cho chứng chân hàn giả nhiệt ở họng: khi hư hỏa bốc lên, họng đau nóng bứt rứt, không uống nóng được thì lấy nước giếng ngâm lạnh thuốc rồi cho uống — "thử dụng giả hàn chi vị, dĩ giải thượng tiêu chi giả nhiệt, chân nhiệt chi tính, dĩ cứu hạ tiêu chi chân hàn".

释9. Ngược tật (瘧疾) và Chướng khí (瘴氣) — quyển 14

Ngược tật là môn có nhiều đóng góp phương pháp luận.

Phần Luận chứng đính chính nguyên nhân: người ta đều biết ngược do thử, nhưng không biết rằng mùa hè nóng là chính khí đương nhiên; cái gây bệnh là "nhân hữu úy nhiệt giả, mỗi đa tị thử tựu âm, tham lương quá độ, thử nhân thử thụ hàn, sở dĩ trí ngược". Dẫn kinh: "hạ thử hãn bất xuất giả, thu thành phong ngược". Kết: "thử hữu âm dương, ngược duy âm thử vi bệnh nhĩ".

Phần về tiên lượng theo thời gian rất hệ thống và dễ dùng: phát sau hạ chí trước thu phân thì bệnh ở dương phận, bệnh nông; phát sau thu phân trước đông chí thì ở âm phận, bệnh sâu. Phát sau giờ Tý trước giờ Ngọ là bệnh dương phận, dễ khỏi; phát sau giờ Ngọ trước giờ Tý là bệnh âm phận, khó khỏi. Bệnh nông thì phát hằng ngày, bệnh sâu thì cách ngày. Và quy tắc theo dõi diễn biến: "Phàm ngược bệnh tự âm nhi tiệm dương, tự trì nhi tiệm tảo giả, do trọng nhi khinh dã; tự dương nhi tiệm âm, tự tảo nhi tiệm trì, do khinh nhi trọng dã."

Bài Luận tiêu bản nêu một nguyên tắc mà ông nói áp dụng được cho mọi bệnh: "Hữu tiêu tắc trị tiêu, vô tiêu tắc trị bản, thử tối vi trị ngược chi khẳng khính." Ở đây "tiêu" là tà khí, "bản" là chính khí. Cách phân biệt: còn tà thì chứng tất mãnh liệt, mạch tất huyền khẩn, hoặc đau đầu chưa dứt, hoặc mồ hôi ra mà chưa thấu; hễ hình chứng thuộc hữu dư thì dù bệnh đã lâu vẫn còn biểu tà chưa sạch. Còn nếu mồ hôi đã ra nhiều, tà đã giải thấu, không có thực chứng thực mạch nào đáng căn cứ mà vẫn chưa khỏi thì tất do chính khí toàn hư.

Bài Luận yếm ngược bàn về tục "yểm bùa" chữa sốt rét, và cách giải thích của ông rất đáng chú ý vì nó thuần lý mà không bài xích. Ngược là tà chính tranh nhau; cảm nhẹ thì là bệnh kinh Thiếu dương. Khi tà vốn không mạnh thì tà và chính thay nhau thắng bại — "diệc do Sở Hán tương trì chi thế, đãn đắc nhất trợ chi giả, vi Sở tắc Sở thắng, vi Hán tắc Hán thắng". Cho nên bất kể vật gì cũng có thể dùng làm bùa yểm; chỉ cần "đãn sử do chi, vật sử tri chi", người bệnh cậy có chỗ nương tựa thì đảm khí hơi mạnh lên, tà liền bại. "Thử tức Nội Kinh di tinh biến khí chi ý dã." Nhưng ông nêu ngay giới hạn: chỉ khi thế cân sức mới có thể nhờ một trợ lực mà thắng; nếu địch mạnh ta yếu thì yểm tất vô ích. Nên "duy tà khinh nhật tác giả khả yếm, nhi tà thâm gián nhật giả tắc bất năng yếm".

Bài Luận triệt ngược bàn về thuốc cắt cơn, và lập trường của ông là hoài nghi có mức độ: "Phàm triệt ngược chi pháp, phương cố bất khả, nhiên diệc vô tất hiệu chi phương." Kinh nghiệm riêng của ông là chưa từng phải nhờ đến phép triệt — có tà thì khử tà là khỏi, tà đã tán thấu thì thu xếp nguyên khí, khí phục là khỏi. Ông cũng chép lời cảnh báo của Đan Khê về độc tính: "Thế hữu tì đan đẳng triệt dược, đại độc, bất khả khinh dụng. Thường sơn tính bạo hãn, thiện khu trục, nhiên năng thương chân khí, bệnh nhân sảo hư khiếp giả, vật dụng."

Bài Luận tự ngược phi ngược tách ra một nhóm bệnh dễ nhầm: sau bệnh nặng, sau đẻ, hoặc hư tổn đều có thể có hàn nhiệt qua lại mà lúc phát lúc ngừng, nhưng không phải ngược. "Phàm vô ngoại tà nhi bệnh vi hàn nhiệt giả, tất thuộc hư chứng." Trong đó khó nhận nhất là âm hư: âm trung chi thủy hư thì tân dịch khô ráo, tinh huyết hao thương, trên dưới trong ngoài đều nhiều phiền nhiệt; âm trung chi hỏa hư thì chợt nóng qua lại, hoặc mặt đỏ như bôi mỡ mà bụng lại thích uống nóng, hoặc trên nóng như đốt mà dưới lạnh như băng, hoặc họng miệng nóng dữ mà đại tiện không thành khuôn — mạch tất tế vi, hoặc tuy hồng đại mà phù rỗng vô lực, đó là "dương khí vô căn nhi cô phù ư thượng".

Bài Luận đản ngược xử lý loại ngược thuần dương: phế vốn có nhiệt, khí thịnh khắp mình, phát ra thì dương khí thịnh mà không suy, nên tiêu mòn tuột thịt. Ông đưa ba bậc trị: nhiệt tà tích trong mà biểu tà chưa giải thì tán bằng khổ lương; nhiệt do tà gây, biểu đã giải mà hỏa còn thịnh thì thanh bằng khổ hàn; nhưng nếu tà hỏa tuy thịnh mà khí huyết đã suy, chân âm ngày một hao thì phải gấp tráng thủy cố nguyên — "nhược đãn tri tả hỏa, tắc âm nhật dĩ vong, tất trí bất cứu".

Cuối cùng, một chỗ ông công khai bác cổ nhân dựa trên kinh nghiệm riêng. Cổ pháp nói: lúc cơn sắp phát và đang phát thì chớ gắng chữa, có chữa cũng vô hiệu, phải đợi âm dương đều cực, thế bình khí lui rồi mới xét mà trị; hoặc đón trước hai ba giờ mà đoạt lấy. Ông viết: "Án thử cổ pháp, thù tự bất nhiên, dư cận trị ngược, mỗi nghênh kỳ nhuệ nhi kích chi, tối tiệp tối diệu. Thị khả kiến cổ pháp chi hữu bất tất nệ giả."

Chướng khí là môn ngắn, bàn bệnh vùng Lĩnh Nam. Ông phân biệt: "Chướng xuất địa khí, ngược do thiên khí" — chướng do khí đất, ngược do khí trời. Nguyên tắc phòng bệnh ông đưa ra vẫn là nội thủ: chỉ cần trong biết điều nhiếp, ngoài không thụ tà thì không mắc.

释10. Hàn nhiệt (寒熱) — quyển 15

Môn ngắn, đóng vai trò cầu nối giữa nhóm ngoại cảm và nhóm nội thương. Toàn bộ giá trị của nó nằm ở bốn cặp phân biệt được nêu liền nhau, và đây là một mẫu mực về cách đặt câu hỏi chẩn đoán:

• Âm dương: dương thắng thì nhiệt, vì âm suy; âm thắng thì hàn, vì dương suy.
• Biểu lý: hàn nhiệt từ ngoài đến là do phong hàn ngoại cảm; hàn nhiệt sinh từ trong là do tạng khí nội thương.
• Chân giả: tuy nói chứng dương nhiều nhiệt, chứng âm nhiều hàn, nhưng "cực nhiệt giả phản hữu hàn chứng, cực hàn giả diệc hữu nhiệt chứng".
• Hư thực: tuy nói tà từ ngoài vào phần nhiều hữu dư, tà từ trong ra phần nhiều bất túc, nhưng "dương thịnh sinh ngoại nhiệt, dương hư sinh ngoại hàn, âm thịnh sinh nội hàn, âm hư sinh nội nhiệt".

Phần Luận hàn nhiệt vãng lai chứng trị có một quan sát về nhịp ngày đêm rất dùng được: ban ngày nóng mà đêm yên là dương tà vượng ở âm phận, dương hữu dư; ban ngày yên mà đêm nóng là dương tà hãm vào trong âm, âm bất túc; ngày đêm đều nóng kèm phiền táo nhiều mồ hôi mà vốn không phải ngoại cảm thì "tuy viết trùng dương, nhi thực tắc âm hư chi cực dã". Còn nếu dưới thấy đại tiện lỏng nát hoặc trên thấy buồn nôn mà lại sốt về chiều về đêm thì đó là "nguyên khí vô căn, dương hư chi bệnh dã" — và ông nhấn mạnh loại này "nhân đa bất thức", người ta phần nhiều không nhận ra.

释11. Thử chứng (暑證) — quyển 15, chỗ lập cặp âm thử dương thử

Đây là đóng góp được nhắc đến nhiều nhất của môn này, và nó giải quyết một vấn đề rất thực tế.

"Âm thử giả, nhân thử nhi thụ hàn giả dã." Người sợ nóng tham mát, không tránh hàn khí, hoặc ở nhà cao cửa rộng, hoặc ở chỗ gió dưới bóng cây, hoặc lúc chợt nóng chợt lạnh không cẩn thận áo chăn, khiến hàn tà tập vào cơ biểu mà thành phát sốt đau đầu, không mồ hôi sợ lạnh, mình mẩy co cứng, chân tay ê ẩm. "Thử dĩ thử nguyệt thụ hàn, cố danh âm thử, tức thương hàn dã." Lại có loại không cẩn thận miệng bụng, ăn quá nhiều đồ sống lạnh khiến hàn lương thương tạng mà nôn mửa, tả lỵ, đau bụng — cũng thuộc âm thử.

"Dương thử giả, nãi nhân thử nhi thụ nhiệt giả dã", tức cái mà Trọng Cảnh gọi là "trúng yết". Giữa lúc nắng gắt, hoặc đi đường dài, hoặc ngoài đồng ruộng, không quản nhọc nhằn, khiến nhiệt độc thương âm mà thành đau đầu phiền táo, mình nóng dữ, khát dữ mồ hôi dữ, mạch phù khí suyễn, hoặc không còn hơi sức mà cử động.

Rồi đến nhận định dịch tễ và xã hội, viết rất sắc: "Âm thử chứng, hoặc tại ư biểu, hoặc tại ư lý, duy phú quý an dật chi nhân đa hữu chi... Dương thử chứng, duy tân khổ lao dịch chi nhân đa hữu chi." Và lý do vì sao âm thử nhiều hơn: "Nhiên thử nhiệt bức nhân giả, úy nhi khả tị, khả tị tắc phạm chi giả thiểu; âm hàn tập nhập giả, khoái nhi mạc tri, mạc tri tắc phạm chi giả đa." Kết luận: "Dương thử bất đa kiến, nhi âm thử cư kỳ bát cửu."

Đây là một quan sát vẫn đúng: bệnh mùa hè ở người sống trong nhà mát và dùng điều hòa phần lớn không phải do nắng nóng mà do lạnh và do thức ăn lạnh.

Môn này còn ghi tám dấu của thử chứng — "mạch hư, tự hãn, thân nhiệt, bối hàn, diện cấu, phiền khát, thủ túc vi lãnh, thể trọng" — và một chỉ dẫn cấp cứu: "Trúng thử tử giả, bất khả sử đắc lãnh, đắc lãnh tiện tử. Chỉ nghi dĩ ôn noãn chi vật, hộ kỳ tề trung, từ từ trị chi."

释12. Hỏa chứng (火證) — quyển 15

Môn này là bản triển khai đầy đủ nhất của học thuyết về hỏa, và có ba phần nên đọc kỹ.

Luận quân hỏa tướng hỏa chi bệnh nối tiếp bài cùng tên ở Truyền Trung Lục nhưng đi xa hơn về mặt bệnh lý: quân hỏa hóa hư (vô hình), nên thịnh suy chỉ hiện ở thần minh; tướng hỏa hóa thực (hữu hình), nên hàn nhiệt tất hiện ở khí huyết, có chứng cứ rõ ràng mới được nói là hỏa. Từ đó ra nguyên tắc: "Hữu hình chi hỏa bất khả túng, vô hình chi hỏa bất khả tàn".

Luận hư hỏa là phần có giá trị lâm sàng cao nhất, và nó dựng một bảng phân loại gọn mà đầy đủ: hai nguồn gốc, bốn ngoại chứng.

Hai nguồn: một là âm hư sinh nhiệt, do chân âm khuy tổn, thủy không chế được hỏa; hai là dương hư cũng sinh nhiệt, do nguyên dương bại kiệt, hỏa không về nguồn.

Bốn ngoại chứng:

1. Dương đới ư thượng — hiện ở đầu mặt họng, trên tuy nóng mà dưới thì lạnh, gọi là vô căn chi hỏa.
2. Dương phù ư ngoại — hiện ở bì phu cơ nhục, ngoài tuy nóng mà trong thì lạnh, gọi là cách dương chi hỏa.
3. Dương hãm ư hạ — hiện ở đại tiểu tiện, dưới tuy nóng mà giữa thì lạnh, gọi là thất vị chi hỏa.
4. Dương kháng thừa âm — hiện ở tinh huyết tủy dịch, kim thủy đã bại mà "diên hống" đã khô, gọi là âm hư chi hỏa.

Ba loại đầu đều thuộc dương hư, loại thứ tư thuộc âm hư. Phép trị tương ứng: âm hư hỏa thịnh thì tráng thủy, chỉ nên cam lương không nên tân nhiệt; dương hư phát nhiệt thì ích hỏa, chỉ nên ôn nhiệt, đại kỵ thanh lương. Và một nhận xét về tốc độ tác dụng rất thực tế: "Ôn nhiệt chi hiệu tốc, mỗi ư nhất nhị tễ gian, tiện khả tấu công. Cam lương chi lực hoãn, phi đa phục bất năng kiến hiệu dã."

Luận ngũ chí chi hỏa là bài bác thuyết "ngũ chí động đều sinh hỏa", và lập luận dựa trên quan sát chứ không trên kinh văn: "Dư thường sát ngũ chí sở thương chi nhân, đãn kiến kỳ tiều tụy nhật tăng, vị kiến kỳ câu vi nhiệt bệnh dã. Tức nhân chí động hỏa giả, phi viết tất vô, đãn thương khí giả thập chi cửu, động hỏa giả thập chi nhất."

Rồi ông chẻ từng trường hợp: giận mà động can khí thì dễ thương tỳ nhất, tỳ đã thương thì không thể gọi là hỏa; no say có thể động vị hỏa, nhưng người vị mạnh thì vô sự, còn người tỳ nhược mà thành bệnh thì không thể gọi là hỏa; phòng lao vốn động thận hỏa, tinh mất mà dương kháng thì gọi là hỏa được, nhưng tinh mất mà khí cũng mất thì không thể gọi là hỏa. Câu kết rất nặng: "Vô hỏa trị hỏa, tắc vô hữu bất bại giả hĩ."

Phần Luận trị hỏa cuối môn có một danh mục dược liệu tả hỏa xếp theo tạng phủ, dài và tiện tra: hoàng liên và chi tử tả hỏa tâm can đại tràng; thạch cao tả hỏa trường vị, Dương minh có thực nhiệt thì không thể thiếu; hoàng cầm thanh hỏa tỳ phế đại tràng; hoàng bá tả hỏa can thận chư kinh; tri mẫu thanh hỏa phế vị can thận; địa cốt bì lui hỏa trong âm, giỏi trừ cốt chưng dạ nhiệt; long đởm thảo tả hỏa can thận bàng quang; sơn đậu căn giải hỏa yết hầu; đồng tiện giáng hỏa nổi ở huyết phận trong âm. Đáng chú ý là bốn dòng cuối, vì chúng cho thấy ông xếp cả thuốc bổ vào danh mục "trị hỏa": nhân sâm, hoàng kỳ, bạch truật, cam thảo trừ thứ hỏa do khí hư khí thoát tán mất ở dương phận; thục địa, đương quy, kỷ tử, sơn thù tư dưỡng thứ hỏa vô căn ở âm phận do tâm thận bất giao; phụ tử, can khương, nhục quế cứu thứ hỏa do nguyên dương mất vị mà âm thịnh cách dương.

Phần Thuật cổ chép lời Khải Huyền Tử (tức Vương Băng) về "long hỏa", một ẩn dụ được y giới đời sau dùng rất nhiều: bệnh nhỏ thì như lửa người, gặp cỏ thì cháy, gặp gỗ thì bùng, có thể dập bằng ẩm, có thể tắt bằng nước; bệnh lớn thì như lửa rồng, "đắc thấp nhi diễm, đắc thủy nhi phần" — gặp ẩm càng rực, gặp nước càng cháy; không biết tính nó mà lấy nước dập thì chỉ tổ khiến ngọn lửa vọt tới trời, phải cháy hết vật mới thôi; biết tính nó thì làm ngược lẽ thường, "dĩ hỏa trục chi", đốt cháy tự tiêu mà ngọn lửa tắt.

释13. Hư tổn (虛損) — quyển 16, trung tâm của cả bộ

Nếu Truyền Trung Lục là tuyên ngôn lý thuyết thì Hư tổn là nơi học thuyết ôn bổ được thực hiện đầy đủ nhất. Môn này dài, và phần Luận hư tổn bệnh nguyên gồm mười một điều là một khảo sát về nguyên nhân bệnh mang màu sắc xã hội học rõ rệt.

Tổn thương do tình chí. Ông đặt tâm lên hàng đầu: "Phàm lao thương hư tổn, ngũ tạng các hữu sở chủ, nhi duy tâm tạng tối đa." Dẫn kinh về hai chứng thoát doanh và thất tinh: từng sang trọng rồi hèn kém, tuy không trúng tà mà bệnh sinh từ trong, gọi là thoát doanh; từng giàu rồi nghèo, gọi là thất tinh. Rồi lời khuyên rất đời: "Yếu tri nhân sinh tại thế, hỷ nhất nhật tắc đắc nhất nhật, ưu nhất nhật tắc thất nhất nhật, đãn sử linh minh thường tỉnh, thượng hà trần ma cảm phạm tai!" Và nhận xét rằng đến khi đã bệnh mới dùng sâm kỳ quy truật thì "diệc bất quá hậu thiên chi mạt trước nhĩ".

Từng loại tình chí được xử lý riêng, và điều về hỷ đáng chú ý vì hiếm ai coi vui là bệnh: "Hỷ nhân dục toại nhi phát, nhược hồ vô thương" — vui vì được toại nguyện, tưởng như vô hại; nhưng kinh nói hỷ thương tâm, bạo hỷ thương dương, "hỷ lạc giả thần đạn tán nhi bất tàng". Hoặc buông vui không tiết độ thì dâm đãng lưu vong, đến nỗi tinh thần kiệt quệ; hoặc chợt được đắc chí thì khí đầy ứ, phần nhiều sinh kiêu căng ngạo mạn mà tự chuốc bại vong.

Điều về dâm dục tà tư là một trong những đoạn nhân văn nhất của cả bộ sách. Ông mô tả đường đi của hư hỏa từ dưới lên: ở thận thì thành di lâm đới trọc mà thủy dịch dần khô; bốc lên vào can thì bức huyết vọng hành mà thành thổ huyết nục huyết; lên tỳ thì tỳ âm thụ thương, hoặc phát sốt mà ăn uống hóa hết thành đàm dãi; lên đến phế thì bì mao không còn giữ kín, thành vong dương suyễn thấu, nặng thì mất tiếng khàn giọng. Rồi ông dành riêng một câu cho một nhóm người mà y thư ít khi nhắc: "Phàm sư ni thất nữ, thất ngẫu chi bối, tuy phi phòng thất chi lao, nhi tư tình hệ luyến, tư tưởng vô cùng, hoặc đối diện thiên lý, sở nguyện bất đắc, tắc dục hỏa dao tâm, chân âm nhật tước, toại trí hư tổn bất cứu. Phàm ngũ lao chi trung, mạc thử vi thậm."

Điều về lao quyện phân biệt rất tinh giữa lao động chân tay và lao tâm: "Cái bần tiện chi lao, tác tức hữu độ, vô quan vinh nhục, tập dĩ vi thường, hà bệnh chi hữu? Duy an nhàn nhu thúy chi bối, nhi khổ kiệt tâm lực, tư vi hại hĩ." Rồi liệt kê: hoặc nhọc vì danh lợi mà không biết nóng lạnh hại hình; hoặc nhọc vì sắc dục mà không biết sớm tối mỏi mệt; hoặc nhọc vì cờ bạc mà nhịn đói dốc sức ở sới bạc; hoặc nhọc vì bệnh tật mà bị bào mòn trong tay thầy thuốc bất tài; hoặc khốn vì sách vở mà mắc họa đèn sách.

Điều về rượu đưa ra một phân tích mà ít y thư nào có: rượu có hai mặt, tính và chất. "Tửu thành ư nhưỡng, kỳ tính tắc nhiệt; trấp hóa ư thủy, kỳ chất tắc hàn." Người âm hư mà uống nhiều thì chất không đủ tư âm mà tính lại động hỏa, nên nóng càng nóng, thành thổ huyết, nục huyết, tiện huyết, niệu huyết, suyễn thấu, táo phiền; người dương hư mà uống nhiều thì tính không đủ phù dương mà chất đọng thành nước, nên lạnh càng lạnh, thành cổ trướng, tiết tả, đau bụng, thôn toan, ăn ít, vong dương bạo thoát. Kết luận: "Cố túng tửu giả, ký năng thương âm, vưu năng thương dương."

Và điều cuối cùng quy trách nhiệm cho chính nghề y: "Tật bệnh ngộ trị cập thất ư điều lý giả, bệnh hậu đa thành hư tổn."

Luận chứng. Tất cả các nguyên nhân trên quy về một mối: "Đãn tinh khí tại nhân, vô phi vị chi âm phận. Cái âm vi thiên nhất chi căn, hình chất chi tổ, cố phàm tổn tại hình chất giả, tổng viết âm hư." Rồi chia hai nhánh: âm trung chi âm hư thì phát sốt phiền táo, đầu đỏ mặt đỏ, môi khô lưỡi ráo, họng đau miệng lở, thổ huyết nục huyết, đại tiện táo kết, tiểu tiện đau sít; âm trung chi dương hư thì sợ lạnh tiều tụy, khí đoản thần mỏi, hoa mắt chóng mặt, buồn nôn ăn ít, đau bụng tiêu chảy, hai đường không giữ được.

Đoạn quy về thận là câu tổng kết nổi tiếng nhất của môn này: "Thận thủy khuy, tắc can thất sở tư nhi huyết táo sinh; thận thủy khuy, tắc thủy bất quy nguyên nhi tỳ đàm khởi; thận thủy khuy, tắc tâm thận bất giao nhi thần sắc bại; thận thủy khuy, tắc đạo thương phế khí nhi suyễn thấu tần; thận thủy khuy, tắc cô dương vô chủ nhi hư hỏa xí." Và: "Hư tà chi chí, hại tất quy âm; ngũ tạng chi thương, cùng tất cập thận."

Một dấu hiệu tiên lượng độc đáo. Trong mục luận chứng có một quan sát nhỏ mà rất riêng: "Phàm dương hư chi nhân, nhân khí hư dã. Dương khí ký hư, tức bất năng đế." Trọng Cảnh nói "dục đế bất năng, thử nhân đỗ trung hàn". Cho nên hễ người dương hư mà bỗng hắt hơi được thì "tiện hữu hồi sinh chi triệu" — là dấu hiệu tốt. Đây là một chỉ báo phục hồi phản xạ rất tinh tế.

Biện trảo là một mục riêng chỉ vài dòng, dạy xem móng tay: "Chỉ trảo vi tinh huyết chi dư, cố phàm ư chẩn hậu chi tế, đãn kiến kỳ chỉ trảo can hoàng, giác hữu khô cảo chi sắc, tắc kỳ phát phu doanh khí, cụ tại ngô mục trung hĩ."

Biện tự tổn phi tổn tách ra một nhóm dễ chẩn đoán nhầm, và ông nói đã chữa khỏi nhiều ca: ngoại cảm hàn tà ban đầu không được giải tán mà bị nhận lầm là nội thương, rồi dùng thanh lương hoặc tiêu đạo, khiến hàn tà uất phục lâu không tán, thành hàn nhiệt qua lại, sốt về chiều và ho — "kỳ chứng tắc toàn tự lao tổn". Nếu đem phép trị hư tổn mà trị chứng này thì thuốc tư âm càng giữ tà lại, nhiệt hun lâu ngày, "phi tổn thành tổn hĩ". Cách phân biệt: hư tổn tất có nguyên do, còn ngoại tà thì đến đột ngột; nếu mình có đau, hơi ra mồ hôi thì hết sốt, không mồ hôi thì sốt lại, hoặc thấy ho tiếng lớn, mạch tuy huyền khẩn mà không quá sác — thì dù bệnh đã một hai tháng vẫn là tà chưa giải chứ không phải lao tổn.

Hư tổn nguy hậu liệt kê các dấu chết theo tạng, gọn và rõ: không uống được nhân sâm thục địa và các thuốc bổ, gọi là "hư bất thụ bổ"; sau khi thổ huyết mà ho không dứt, đàm nhiều và đục nhất thì không chữa được; không nằm nghiêng được bên nào, trở mình khó — âm dương chi khí đã lệch kiệt; bệnh hư tổn vốn không có ngoại tà nên dù khốn đến đâu cũng không mê loạn, nếu hư chứng mà nói mê mất mạch lạc thì đó là tâm tạng bại, thần đã đi; ho khàn mất tiếng hoặc thở gấp là phế tạng bại; cơ nhục tiêu hết là tỳ tạng bại; đau gân xương đến mức không chịu nổi là can tạng bại; hư tổn đã lâu lại thêm tiêu chảy không cầm được là thận tạng bại.

Thuật cổ chép thuyết "ngũ tổn" của Nan Kinh rồi bổ sung một phân biệt quan trọng của chính ông về hai chiều tổn thương: "Phàm tư lự lao quyện ngoại cảm đẳng chứng tắc thương dương, thương ư dương giả, bệnh tất tự thượng nhi hạ dã; sắc dục túy bão nội thương đẳng chứng tắc thương âm, thương ư âm giả, bệnh tất tự hạ nhi thượng dã." Chiều từ trên xuống: tổn phế trước (tiếng thở, da lông), rồi tâm (huyết mạch, sắc mặt), rồi vị (ăn uống), rồi can (co giật đau đớn), rồi thận (xương teo, hai đường không giữ). Chiều từ dưới lên: tổn thận trước (nguồn suối khô cạn), rồi can (huyết động gân khô), rồi tỳ (đàm dãi ứ đầy), rồi tâm (thần hồn mất giữ), rồi phế (thở gấp hụt hơi).

Phần Phụ án chép ba y án của Tiết Lập Trai, trong đó ca thứ hai rất đáng đọc vì nó minh họa phép "thử bằng thuốc": Vương Dĩ Đạo nguyên khí vốn yếu, lại vì khoa cử tích lao thành bệnh, đến tháng chạp bệnh phát dữ, sốt cao, nước mắt chảy ra rồi đông lại, mắt đỏ phanh ngực, hơi thở lịm dần, mạch hồng đại đập mạnh nhưng ấn xuống thì như không, lưỡi khô như gai — đó là trong chân hàn mà ngoài giả nhiệt. Trước cho uống Thập toàn đại bổ thang. Tiết nói: uống thuốc này mà mạch thu liễm lại là tốt. Chốc lát người bệnh ngủ say, tỉnh dậy thì sợ lạnh phải đắp thêm áo, mạch bỗng vi tế như sợi tơ — "thử hư hàn chi chân tượng dã". Bèn dùng nhân sâm một lạng thêm thục phụ ba đồng, sắc uống một lần thì yên.

释14. Lao quyện nội thương (勞倦內傷) và Quan cách (關格) — quyển 16

Lao quyện nội thương là môn kế thừa Lý Đông Viên, nhưng Cảnh Nhạc chẻ nhỏ hơn. Ông giải thích vì sao Đông Viên đặt riêng hai chữ "nội thương": vì ngoại cảm và nội thương đều có sợ lạnh phát sốt, hai bệnh rất giống nhau, dễ lẫn nhất — "cố Đông Viên đặc dụng nội thương nhị tự, dĩ vi ngoại cảm chi biệt, cái khủng dĩ lao quyện chi thương, tác thương hàn chi trị, tắc tất trí sát nhân hĩ".

Rồi ông chia mỗi loại làm hai. Ẩm thực nội thương có hai: đói no thất thường thì quá đói làm kho lẫm trống rỗng tất thương vị khí, quá no thì vận hóa không kịp tất thương tỳ khí — loại này thương ở chỗ đói nên phải điều bổ, đúng như Đông Viên nói; còn loại không do đói no mà chỉ vì buông thả miệng bụng đến nỗi lưu trệ không hóa thì phải tiêu hóa đạo trệ. Lao quyện nội thương cũng có hai: loại vì mệt mỏi mà bỗng phát sốt, uể oải thích nằm, lười nói, mạch hoãn mà đại hoặc phù hoặc tế mà không có ngoại tà — đây là "lao phát", chỉ nên ôn bổ; loại vì tích lao đói no làm thương tỳ thận nên rất dễ cảm tà, thành phát sốt đau đầu mạch khẩn sợ lạnh giống thương hàn — đây là nội thương kiêm ngoại cảm, tức "lao lực cảm hàn".

Ông dẫn một câu của Đông Viên có sức nặng lịch sử: "Đại Lương thụ vi chi hậu, tử giả đa nhân, khởi câu cảm phong hàn giả?" — sau khi thành Đại Lương bị vây, người chết rất nhiều, chẳng lẽ đều do cảm phong hàn cả sao? Rồi bình: "Đệ vi binh cách sở khốn giả minh, vi lợi danh sở khốn giả ám" — người bị chiến tranh làm khốn thì ai cũng thấy, người bị danh lợi làm khốn thì không ai thấy.

Quan cách là môn ngắn bàn chứng trên nôn dưới bí, mạch thịnh gấp bốn lần trở lên. Ông nối nó với mục Quan cách ở Mạch Thần Chương và quy về chân âm hư cực mà dương kháng vô căn.

释15. Ẩm thực môn (飲食門) và Tỳ vị (脾胃) — quyển 17

Ẩm thực môn mở bằng sáu cặp đối chiếu: thương do hàn và do nhiệt, bệnh tạm và bệnh lâu, chứng hư và chứng thực. "Đãn nhiệt giả, tạm giả, thực giả, nhân giai dị tri, nhi hàn giả, cửu giả, hư giả, nhân đa bất thức."

Đoạn về vị khí và sức thuốc là một lập luận rất đáng nhớ: "Thả phàm dục trị bệnh, tất tu tiên tạ vị khí dĩ vi hành dược chi chủ. Nhược vị khí thực giả, công chi tắc khứ, nhi tật thường dị dũ, thử dĩ vị khí cường nhi dược lực dị hành dã. Vị khí hư giả, công diệc bất khứ, thử phi dược bất khứ bệnh dã, dĩ vị hư bản nhược, công chi tắc ích nhược, nhi dược lực dũ bất năng hành dã." Nghĩa là: thuốc cần một cơ thể còn sức để chuyển vận nó; công vào người đã kiệt thì thuốc không đi được, mà cơ thể lại yếu thêm.

Một điều rất thực dụng nhắm vào thói quen chẩn đoán bừa: người mới bệnh thường có tật nghi do ăn — "hôm ấy tôi có ăn món nọ, ngay hôm ấy phát bệnh". Thầy thuốc không xét hư thực, chỉ nghe câu ấy và thấy người bệnh không muốn ăn là lập tức trị thực tích. Ông vặn: "Phu vị bệnh chi nhân, thùy hữu bất thực?" — người chưa bệnh thì ai mà chẳng ăn; chẳng lẽ phải nhịn ăn sẵn để đợi bệnh đến thì mới tin là không có tích thực sao? Mà khi bệnh phát, hoặc do lao quyện, hoặc do phong hàn, hoặc do thất tình, lại không trướng không trệ, thì liên can gì đến ăn uống.

Ông cũng ghi mấy quan sát về khẩu vị bất thường: người thích ăn lá chè, thích ăn gạo sống phần nhiều do vị có phục hỏa nên tiêu được những thứ ấy — ông nói đã dùng thuốc thanh hỏa tư âm chữa khỏi mấy người; còn người thích ăn than thì tất vị hàn mà thấp nên thích thứ khô sáp, phải kiện tỳ ôn vị.

Luận tỳ vị tam phương là một bài phê bình ba phương kiện tỳ thông dụng nhất đương thời, và nó rất thẳng.

Bình vị tán của Đông Viên vốn đặt cho người vị mạnh tà thực, tính vị theo tân theo táo theo khổ, có thể tiêu có thể tán, chỉ hợp người có trệ có thấp có tích. "Kim kiến phương gia, mỗi dĩ thử vi thường phục kiện tỳ chi tễ, động triếp dụng chi, nhi bất sát khả phủ, kỳ ngộ thậm hĩ." Chữ "bình vị" nghĩa là san bằng chỗ không bằng, chứ không phải bồi bổ.

Chỉ truật hoàn của Khiết Cổ lấy bạch truật làm quân, tỳ được táo nên kiện; nhưng tá bằng chỉ thực, vị đắng mà mạnh, "hữu thôi tường đảo bích chi công" — thực là phương ngụ công trong thủ. Chỉ hợp người tỳ khí không trong mà trệ thắng; nếu tỳ khí đã hư thì không hợp. "Kim nhân bất sát, tương truyền vi bổ tỳ chi dược, nhi triêu thôn mộ nhị, hoặc dĩ tiểu nhi sấu nhược nhi chế linh thường phục, tắc thích túc dĩ thương kỳ khí trợ kỳ sấu nhĩ."

Bổ trung ích khí thang thì ông khen là "độc đắc chi tâm pháp" của Đông Viên, giải thích ý nghĩa của thăng ma sài hồ bằng hình ảnh mùa: đất mùa xuân hạ sinh trưởng được là nhờ được dương khí mà thăng lên, thăng thì hướng về sinh; đất mùa thu đông không sinh không trưởng vì được âm khí mà giáng xuống, giáng thì hướng về tử. Nhưng ông bổ sung một tầng nữa bằng ngôn ngữ Kinh Dịch: trước quẻ Thái còn có quẻ Lâm, trước quẻ Lâm còn có quẻ Phục — đó mới là chỗ khởi đầu của tam dương. Vì vậy ông chế thêm Bổ âm ích khí tiễn để trợ cái khí của Lâm và Phục, "thứ hồ đắc căn bản chi đạo, nhi túc bổ Đông Viên chi vị tận dã".

释16. Huyễn vận (眩運) — quyển 17

Môn này nổi tiếng vì một câu đối lại Đan Khê, và câu ấy đã thành khẩu quyết.

Mở đầu bằng một con số: "Huyễn vận nhất chứng, hư giả cư kỳ bát cửu, nhi kiêm hỏa kiêm đàm giả, bất quá thập trung nhất nhị nhĩ." Rồi liệt kê mười mấy hoàn cảnh gây chóng mặt, chia hai nhóm. Nhóm thương ở "dương trong dương": lao quyện quá độ, đói no thất thường, nôn mửa thương phần trên, tiêu chảy thương phần dưới, ra mồ hôi nhiều vong dương, hoa mắt kinh tâm, lo nghĩ không dứt, bị đánh bị nhục mà khí bị đoạt, bi thương đau đớn kêu la lớn tiếng. Nhóm thương ở "dương trong âm": thổ huyết, nục huyết, tiện huyết, ung nhọt vỡ mủ lớn, kim thạch phá thương mất máu đau cực, đàn ông phóng dục khí theo tinh đi, đàn bà băng lậu hoặc sau đẻ mất máu.

Rồi ông đối chiếu với hai nhà. Hà Gian chỉ lấy một câu "chư phong điệu huyễn giai thuộc can mộc" mà suy ra phong hỏa. Cảnh Nhạc đáp: câu ấy trong Chí chân yếu đại luận là nói cái lý sở thuộc của vận khí tạng khí, không phải để mô tả bệnh tình của chứng huyễn vận; muốn hiểu chứng này phải đọc Khẩu vấn thiên, Vệ khí thiên, Quyết khí thiên, Kinh mạch thiên, Hải luận.

Đan Khê thì nói "đàm ở trên, hỏa ở dưới, hỏa bốc lên mà động cái đàm ấy; chứng này thuộc đàm là nhiều, vì vô đàm bất năng tác huyễn". Cảnh Nhạc vặn: nếu vậy thì mọi chứng huyễn vận đều là đàm chứng cả sao? Thế thì tại sao Hiên Kỳ tuyệt không nhắc đến đàm ẩm, mà chỉ nói "thượng khí bất túc, đầu vi chi khổ khuynh, mục vi chi huyễn", "thượng hư tắc huyễn", "tủy hải bất túc tắc não chuyển nhĩ minh nhi huyễn mạo"?

Rồi câu đối lại, đặt song song cố ý: "Cố tại Đan Khê tắc viết: vô đàm bất năng tác huyễn, đương dĩ trị đàm vi chủ, nhi kiêm dụng tha dược. Dư tắc viết: vô hư bất năng tác huyễn, đương dĩ trị hư vi chủ, nhi chước kiêm kỳ tiêu."

Bài còn có một phân biệt tinh giữa đau đầu và chóng mặt: "Đầu thống chi bệnh, thượng thực chứng dã; đầu huyễn chi bệnh, thượng hư chứng dã." Người ta thấy người chóng mặt kêu đầu nặng rồi cho là "thượng thực"; nhưng đầu vốn không nặng hơn ngày thường, chỉ là không chịu nổi cái nặng ấy mà thôi — "thượng lực bất thắng, dương chi hư dã, khởi thượng thực hồ?"

Và một liên hệ tiên lượng rất đáng chú ý: chóng mặt có loại nhỏ loại lớn. Người khí bẩm mỏng yếu, sau lao quyện hoặc sau tửu sắc, chợt ù tai như chuông, chợt tối sầm mắt rồi hết ngay — "tức tiểu trúng phong dã". Người ngoài tuổi trung niên mà ngã lăn bất tỉnh — "tức đại đầu huyễn dã". Nghĩa là hai thứ cùng một cơ chế, chỉ khác mức độ, và cái nhẹ là điềm báo của cái nặng.

释17. Chinh xung kinh khủng (怔忡驚恐), Bất mị (不寐), Tam tiêu càn khát (三消乾渴) — quyển 18

Bất mị được xử lý bằng một khung hai chữ rất gọn: "Bất mị chứng tuy bệnh hữu bất nhất, nhiên duy tri tà chính nhị tự, tắc tận chi hĩ. Cái mị bản hồ âm, thần kỳ chủ dã, thần an tắc mị, thần bất an tắc bất mị." Có tà thì phần nhiều là thực chứng, không tà thì đều là hư chứng.

Đoạn về trà đặc là một quan sát nhỏ mà hay: uống trà đặc thì không ngủ được, trong lòng có việc cũng không ngủ được — "dĩ tâm khí chi bị phạt dã". Vệ khí vào âm thì tĩnh, tĩnh thì ngủ; mà trà đặc lấy tính âm hàn chế mạnh nguyên dương, dương bị âm ức thì thần rã không yên. Kết luận thành một công thức: "Cố dục cầu mị giả, đương dưỡng âm trung chi dương cập khứ tĩnh trung chi động, tắc đắc chi hĩ."

Ông còn nêu một tiêu chí đánh giá hiệu quả điều trị rất thực dụng: "Phàm trị bệnh giả, phục dược tức đắc mị, thử đắc hiệu chi trưng dã." Thuốc đã đúng chứng thì một thìa vào họng, tà lui, giặc vừa đi thì dân được yên ngay — "thử kỳ trị loạn chi cơ, phán ư khoảnh khắc, dược chi hiệu phủ, tức thử khả tri".

Tam tiêu càn khát chứa đóng góp riêng quan trọng nhất của môn này: khái niệm âm tiêu.

Cổ nhân đều coi tam tiêu là hỏa chứng. Cảnh Nhạc chia: có thực hỏa, do tà nhiệt hữu dư; có hư hỏa, do chân âm bất túc. Nhưng ông đi xa hơn: "Tiêu chứng hữu âm dương, vưu bất khả bất sát... Chí ư âm tiêu chi nghĩa, tắc vị hữu tri chi giả."

Lập luận dựa trên chữ nghĩa và kinh văn: "Cái tiêu giả, tiêu thước dã, diệc tiêu hao dã, phàm âm dương huyết khí chi thuộc nhật kiến tiêu bại giả, giai vị chi tiêu, cố bất khả tận dĩ hỏa chứng vi ngôn." Bằng chứng: Khí quyết luận nói "tâm di hàn ư phế, vi phế tiêu, ẩm nhất sưu nhị, tử bất trị" — uống một mà đi tiểu hai, đó chính là nguyên khí suy, kim hàn thủy lãnh, nước không hóa thành khí mà khí lại hóa hết thành nước; chẳng phải chứng âm của dương hư là gì? Lại Tà khí tạng phủ bệnh hình thiên nói mạch năm tạng nhỏ bé đều là "tiêu đản" — lẽ nào mạch vi tiểu lại là chứng dương hữu dư?

Từ đó ông quy tam tiêu về mệnh môn: "Phàm thủy khuy chứng cố năng vi tiêu vi khát, nhi hỏa khuy chứng diệc năng vi tiêu vi khát giả hà dã? Cái thủy bất tế hỏa, tắc hỏa bất quy nguyên." Chứng tiêu do âm hư thì tráng thủy, ai cũng nói được; còn chứng tiêu do dương hư thì phải bổ hỏa — "tắc nhân tất bất tín". Ông thuyết phục bằng hai ví von nông nghiệp: "Phủ để gia tân, nhân uân triệt đỉnh; cảo hòa đắc vũ, sinh ý quy điên" — thêm củi dưới đáy nồi thì hơi ấm thấu lên tới nắp; lúa khô gặp mưa thì sức sống trở về tận ngọn.

Về phép trị hạ tiêu, ông chia bốn nhánh theo hàn nhiệt hoạt sáp, chi tiết hơn hẳn "lục vị địa hoàng hoàn" của cổ pháp: nước tiểu đục như mỡ kèm nhiệt chứng có hỏa thì bổ mà kiêm thanh; hạ tiêu mà kiêm sít thì bổ mà kiêm lợi; lâm trọc mà hoàn toàn không có hỏa thì đó là khí không nhiếp được tinh, chỉ nên tráng thủy dưỡng khí; hỏa suy không hóa được khí, khí hư không hóa được dịch thì dùng Hữu quy, Bát vị; hạ tiêu không có hỏa mà lại hoạt thì cố thận bổ âm.

释18. Khái thấu (咳嗽) và Suyễn xúc (喘促) — quyển 19

Hai môn này cùng dùng một thủ pháp: quy một chứng rối rắm về đúng hai nhánh.

Khái thấu. Ông mở đầu bằng lời phê các nhà trước: "Khái thấu nhất chứng, thiết kiến chư gia lập luận thái phồn, giai bất đắc kỳ yếu, đa trí hậu nhân lâm chứng mạc tri sở tòng." Rồi rút gọn: "Khái thấu chi yếu, chỉ duy nhị chứng. Hà vi nhị chứng? Nhất viết ngoại cảm, nhất viết nội thương, nhi tận chi hĩ."

Cơ chế hai nhánh được giải rất rõ: ho ngoại cảm tất từ bì mao mà vào, vì bì mao hợp với phế, ngoại tà xâm thì trước hết vào phế, lâu không khỏi thì từ phế truyền sang năm tạng. Ho nội thương tất khởi từ âm phận, vì phế thuộc táo kim, là mẹ của thủy; âm tổn ở dưới thì dương cô ở trên, thủy cạn kim khô, phế khổ vì táo, táo thì ngứa, ngứa thì ho không dứt được.

Từ đó ra hai hướng trị ngược nhau: "Ngoại cảm chi khái, dương tà dã, dương tà tự ngoại nhi nhập, cố trị nghi tân ôn, tà đắc ôn nhi tự tán dã. Nội thương chi khái, âm bệnh dã, âm khí thụ thương ư nội, cố trị nghi cam bình dưỡng âm."

Và một phân biệt tiêu bản đảo ngược rất tinh: ho ngoại cảm thì bệnh đến ở phế, nên tất từ phế mà đến các tạng — phế là bản mà tạng là tiêu; ho nội thương thì trước do thương tạng, nên tất từ tạng mà đến phế — tạng là bản mà phế là tiêu. Người trị nội thương mà không biết trị tạng, chỉ trị phế thì chân âm lấy gì hồi phục, âm không phục thì ho rốt cuộc không khỏi.

Bảng đối chiếu lâm sàng cuối bài rất dùng được: "Ngoại cảm chi khái kỳ lai bạo, nội thương chi khái kỳ lai từ; ngoại cảm chi khái nhân ư hàn tà, nội thương chi khái nhân ư âm hư; ngoại cảm chi khái khả ôn khả tán, kỳ trị dị, nội thương chi khái nghi bổ nghi hòa, kỳ trị nan."

Suyễn xúc. Cũng hai nhánh, nhưng phần mô tả lâm sàng ở đây là một trong những đoạn hay nhất của cả bộ sách, vì nó tả được cả dáng vẻ người bệnh:

"Thực suyễn giả hữu tà, tà khí thực dã; hư suyễn giả vô tà, nguyên khí hư dã. Thực suyễn giả khí trường nhi hữu dư, hư suyễn giả khí đoản nhi bất tục. Thực suyễn giả hung trướng khí thô, thanh cao tức dũng, bành bành nhiên nhược bất năng dung, duy hô xuất vi khoái dã; hư suyễn giả hoảng trương khí khiếp, thanh đê tức đoản, hoàng hoàng nhiên nhược khí dục đoạn, đề chi nhược bất năng thăng, thôn chi nhược bất tương cập, lao động tắc thậm, nhi duy cấp xúc tự suyễn, đãn đắc dẫn trường nhất tức vi khoái dã."

Nghĩa: thở thực thì hơi dài mà có thừa, ngực trướng hơi thô, tiếng cao hơi trào, phồng lên như không chứa nổi, chỉ thở ra mới thấy dễ chịu. Thở hư thì hoảng hốt hơi khiếp, tiếng thấp hơi ngắn, thảng thốt như hơi sắp đứt, nhấc lên thì như không lên nổi, nuốt xuống thì như không kịp, hễ cử động là nặng thêm, và chỉ cần hít được một hơi thật dài là thấy dễ chịu.

Rồi quy về tạng: "Chân suyễn giả kỳ trách tại phế, tự suyễn giả kỳ trách tại thận. Cái phế vi khí chi chủ, thận vi khí chi căn." Phế chủ bì mao ở thượng tiêu, tà phạm thì thượng tiêu khí ủng mà thành suyễn, nên nghi thanh nghi phá; thận chủ tinh tủy ở hạ tiêu, chân âm khuy tổn thì tinh không hóa khí, dưới không giao lên mà thành "xúc" — "xúc giả, đoạn chi cơ dã, khí ký đoản xúc, nhi tái gia tiêu tán, như áp noãn hĩ", khí đã ngắn gấp mà còn cho thêm thuốc tiêu tán thì như đè lên quả trứng.

Ông cũng nêu tỷ lệ: "Khí hư chi suyễn, thập cư thất bát", và một danh sách hoàn cảnh xuất hiện rất đặc trưng của hư suyễn: sau khi hơi gắng sức, lúc đói, sau khi xuất tinh, sau khi ra mồ hôi lớn, sau khi đại tiểu tiện, sau bệnh nặng, hoặc phụ nữ sau kỳ kinh.

释19. Uất chứng (郁證) — quyển 19, môn tâm thể học

Môn này là đóng góp riêng có giá trị hiện đại nhất của Tạp Chứng Mô, vì nó tách hẳn "uất do bệnh" khỏi "bệnh do uất".

"Phàm ngũ khí chi uất, tắc chư bệnh giai hữu, thử nhân bệnh nhi uất dã; chí nhược tình chí chi uất, tắc tổng do hồ tâm, thử nhân uất nhi bệnh dã." Từ xưa nói về uất chỉ biết giải uất thuận khí, coi tất cả là thực tà — "bất vô thất hĩ".

Ông chia tam uất:

Nộ uất (怒郁) có hai thì, và đây là chỗ tinh tế nhất. Lúc đang giận dữ khí nghịch thì thực tà ở can, phần nhiều thấy khí đầy bụng trướng, đáng làm cho bình xuống. Nhưng sau cơn giận, khí nghịch đã đi rồi thì chỉ còn trung khí bị thương; bấy giờ không còn trướng mãn đau đớn nữa, mà hoặc mỏi mệt, hoặc ăn ít — "thử dĩ mộc tà khắc thổ, tổn tại tỳ hĩ". Nếu lúc ấy vẫn tiếp tục tiêu phạt thì "sở phạt giả kỳ thùy hồ?"

Tư uất (思鬱) được gắn với những nhóm người rất cụ thể: "duy khoáng nữ ly phụ, cập đăng song khốn ách, tích nghi nhậm oán giả giai hữu chi" — đàn bà cô quả, người vợ mất chồng, kẻ khốn khó nơi đèn sách, người chất chứa ngờ vực và oán hờn. Tư thì khí kết, kết ở tâm mà thương ở tỳ. Đến khi nặng thì trên liên lụy phế vị thành ho suyễn, thành mất máu, thành cách ế, thành nôn mửa; dưới liên lụy can thận thì thành đới trọc, thành băng lâm, thành không có kinh, thành lao tổn.

Và lời khuyên điều trị ở đây vượt khỏi phạm vi thuốc men: "Nhiên dĩ tình bệnh giả, phi tình bất giải, kỳ tại nữ tử, tất đắc nguyện toại nhi hậu khả thích, hoặc dĩ nộ thắng tư, diệc khả tạm giải; kỳ tại nam tử, sử phi hữu năng khuất năng thân, đạt quan thượng trí giả, chung bất dị khước dã." — bệnh do tình thì không có tình thì không giải được.

Ưu uất (憂鬱) thì "toàn thuộc đại hư, bản vô tà thực". Phần nhiều do cái lụy cơm áo, cái ràng buộc lợi hại, cùng bi ưu kinh khủng mà thành. Bi thì khí tiêu, ưu thì khí trầm, tất thương tỳ phế; kinh thì khí loạn, khủng thì khí hạ, tất thương can thận. Những người ấy "giai dương tiêu chứng dã, thượng hà thực tà?" Nếu không biết bồi dưỡng chân nguyên mà lại thêm giải tán thì — và đây là một ví von rất tàn nhẫn mà đúng — "chân dữ lộ tư cước thượng cát cổ giả hà dị?", khác gì lóc thịt đùi trên cẳng con cò.

Phần Luận mạch cũng sửa một định kiến: cổ nhân đều lấy mạch kết xúc làm mạch uất; nhưng nếu cứ phải đợi kết xúc mới gọi là uất thì chứng uất chẳng mấy khi gặp. "Cố phàm chẩn uất chứng, đãn kiến huyết khí bất thuận nhi mạch bất hòa bình giả, kỳ trung giai hữu uất dã." Và một cảnh báo: mạch kết xúc mà vô lực thì đừng nhận là khí nghịch đàm trệ rồi tiêu tán bừa — "tắc thập ngộ kỳ cửu hĩ".

释20. Thôn toan (吞酸) — quyển 21, bài biện hay nhất về phương pháp suy luận

Môn này ngắn nhưng là một mẫu mực về cách phản biện một suy luận tưởng như hiển nhiên.

Vấn đề: Hà Gian nói ợ chua là nhiệt, Đông Viên nói là hàn. Cảnh Nhạc theo Đông Viên, và trước hết ông giải quyết chỗ dựa kinh văn của Hà Gian. Câu "chư ẩu thổ toan, bạo chú hạ bách, giai thuộc ư nhiệt" trong Nội Kinh là nói khái quát theo vận khí, không phải nói mọi chứng nôn mửa tiêu chảy đều là nội nhiệt. Bằng chứng: chính Nội Kinh cũng nói "hàn khí khách ư trường vị, quyết nghịch thượng xuất, cố thống nhi ẩu dã", và "Thái dương chi phục, tâm vị sinh hàn, hung trung bất hòa, thóa xuất thanh thủy". Vậy chẳng phải tự mâu thuẫn sao? Không — "thử ngôn kỳ thường nhi bỉ ngôn kỳ biến", chỗ này nói cái thường chỗ kia nói cái biến.

Rồi đến phần hay nhất: bác lập luận "chua do nóng" bằng phân tích thực nghiệm. Người ta lấy ba bằng chứng đời thường: thức ăn nóng thì dễ chua; thịt gạo để trong vại gặp thấp nhiệt thì chua; người nấu rượu biết ủ mát thì ngọt, ủ nóng quá thì chua. Nghe đều xuôi tai.

Cảnh Nhạc bác từng cái:

Về thức ăn: "Thực tại phủ trung, sử năng hóa nhi bất năng toan giả, thử dĩ hỏa lực cường nhi tốc hóa vô lưu dã; nhược khởi trí khí trung, tất cửu nhi hậu toan, thử đình tích nhi toan, phi nhân nhiệt nhi toan dã." Và bằng chứng ngược: nước canh để lạnh lâu ngày chưa từng không chua — thế thì có nóng đâu, chỉ là không lưu thông.

Về rượu: quả có chuyện ủ nóng thì chua, nhưng phải sau hai ba ngày uất nhiệt không mở mới thành chua, chưa từng có chuyện ủ nóng là chua ngay. Mà vị khí con người vốn sẵn ấm, nên ba bữa vào dạ dày đều tiêu hóa trong chốc lát — "thử phương thị chân dương hỏa hậu chi ứng". Nếu cứ phải như vại rượu, đợi cả ngày mới xong, thì người ta mỗi ngày chỉ ăn được một bữa, vị khí chẳng kiệt sao? Còn nếu bảo phải nguội như vại ủ lạnh mới là không có hỏa, thì thức ăn phải mất cả chục ngày mới tiêu — dương khí trong vị chẳng cạn rồi sao? Kết: "Thử kỳ tính lý tương huyền, hề xí thập bội, hữu bất đãi biện dã minh hĩ."

Ông cũng chẻ chứng thành ba bậc theo vị trí: ở thượng quản, chua dâng lên như giấm thấm tim, bứt rứt không chịu nổi, đó là thôn toan; ở trung quản, hay buồn nôn, nôn ra toàn nước chua, đó là thổ toan; ở hạ quản, vốn không thôn toan thổ toan, chỉ nhân lúc nôn mà ra nước chua hoặc đắng, đó là do đàm ẩm tích tụ trong ruột hóa thành. Hai bậc trên đều do tỳ vị hư hàn không vận hóa được, "trị thử giả phi ôn bất khả"; bậc dưới thì có cả hàn lẫn nhiệt.

Và một quan sát lâm sàng dùng để bác thuyết "uất thành nhiệt": người vừa bị lạnh ngoài da là ợ chua ngay. Nếu bảo do uất thành nhiệt thì uất phải mất một hai ngày mới thành nhiệt; đằng này "vô bất tùy hàn nhi toan, kiến tại tức khắc, khởi tức khắc tiện thành uất nhiệt da?"

Ông kể luôn một ca thất bại của chính mình: ở kinh đô có một vị quan mắc chứng này đến xin chữa, ông bảo là hàn, người ấy khăng khăng là nhiệt, giữ chặt thuyết ủ rượu mà chất vấn, ông không cãi lại được, "cánh vi cầm liên chi thuộc sở tễ, nhi chung bất năng ngộ" — rốt cuộc chết vì hoàng cầm hoàng liên mà đến cuối vẫn không tỉnh ngộ.

释21. Thũng trướng (腫脹) — quyển 22

Môn này chiếm trọn một quyển và dựng một khung hai chữ: khí phận và thủy phận.

"Duy tại khí thủy nhị tự, túc dĩ tận chi. Cố phàm trị thử chứng giả, bất tại khí phận, tắc tại thủy phận." Nhưng ông lập tức bổ sung quan hệ giữa hai bên: "Thủy khí bản vi đồng loại, cố trị thủy giả đương kiêm lý khí, cái khí hóa thủy tự hóa dã; trị khí giả diệc đương kiêm thủy, dĩ thủy hành khí diệc hành dã."

Phần phân biệt lâm sàng rất cụ thể. Bệnh ở khí phận: sắc xanh sạm, bên trong rắn, trướng có khi liền cả ngực sườn, đau có khi lan đến tạng phủ; hoặc chợt phù lên (vì tính dương gấp), hoặc từ trên xuống dưới (vì dương gốc ở trên), hoặc sưng khắp mình (vì khí đi khắp nơi); ấn xuống thì bật lên như ấn túi khí. Bệnh ở thủy phận: sắc sáng nhuận, da mỏng bóng, sưng không nhanh, thường từ dưới lên trên, ấn vào thịt như bùn, chỗ sưng có ranh giới.

Đến đây có một chỗ ông công khai nói ngược với Nội Kinh dựa trên kinh nghiệm riêng, và điều này đáng chú ý. Thủy trướng thiên nói: chứng trướng do hàn khí thì ấn bụng lõm mà không bật lên; chứng thủy thũng thì ấn xuống bật lên theo tay như túi đựng nước. Cảnh Nhạc viết: "Nhiên dĩ ngu kiến, nãi sát chi chứng nghiệm, tắc nhược dữ thử luận tương phản." Theo ông, hễ là chứng thủy thì ấn xuống tất lõm mà không bật lên, vì nước nằm trong thịt như bã như bùn, ấn tán ra thì không tụ lại ngay được; còn thứ ấn đâu bật đó thì chỉ là khí hư vô, nên nhanh như vậy.

Đây chính là phân biệt giữa phù ấn lõm và phù không ấn lõm mà y học hiện đại dùng, và quan sát của ông đúng hơn văn bản cổ mà ông đang chú giải. Ông cũng không giấu việc mình bác kinh.

Phần quy về cơ chế thì trở lại học thuyết của ông: "Dương vượng tắc khí hóa, nhi thủy tức vi tinh; dương suy tắc khí bất hóa, nhi tinh tức vi thủy. Cố phàm bệnh thủy giả, bản tức thân trung chi huyết khí, đãn kỳ vi tà vi chính, tổng tại hóa dữ bất hóa nhĩ." Và tiên lượng: nước ngấm ở dưới mà khí kiệt ở trên, nên dưới thì thũng mãn trên thì suyễn cấp — "tiêu bản câu bệnh, nguy tư cức hĩ".

Môn này cũng có một đoạn về rượu và chứng thủy cổ, phân tích theo cùng lối "tính và chất" đã dùng ở môn Hư tổn: rượu vào trung tiêu tất tìm đồng loại nên đi thẳng vào huyết phận; huyết muốn tĩnh mà rượu làm động, huyết muốn tàng mà rượu xua đi.

释22. Tiết tả (泄瀉) và Lỵ tật (痢疾) — quyển 24, chiến trường lớn nhất

Hai môn này là nơi Cảnh Nhạc tranh biện gay gắt nhất với phái hàn lương, và cũng là nơi ông có những quan sát giải phẫu sắc sảo nhất.

Tiết tả phân biệt với lỵ bằng vị trí và mức độ: "Tả thiển nhi lỵ thâm, tả khinh nhi lỵ trọng; tả do thủy cốc bất phân, xuất ư trung tiêu; lỵ dĩ chi huyết thương bại, bệnh tại hạ tiêu."

Rồi một chuỗi nhân quả rất chặt về cơ chế tiêu chảy mạn: "Tỳ nhược giả, nhân hư sở dĩ dị tả, nhân tả sở dĩ dũ hư, cái quan môn bất cố, tắc khí tùy tả khứ, khí khứ tắc dương suy, dương suy tắc hàn tòng trung sinh, cố bất tất ngoại thụ phong hàn nhi thủy vị chi hàn dã." Và: "Tả đa tất vong âm, vị vong kỳ âm trung chi dương nhĩ."

Lỵ tật mở bằng cuộc tranh luận về nguyên nhân. Cổ pháp truyền rằng lỵ phát vào giao mùa hạ thu là do nắng nóng dữ dội, tướng hỏa tư lệnh, nhiệt độc tích lại thành lỵ. Cảnh Nhạc bác bằng một lập luận về hành vi: "Nhiên viêm nhiệt giả, thiên chi thường lệnh dã, đương nhiệt bất nhiệt, tất phản vi tai; nhân nhiệt tham lương giả, nhân chi thường sự dã, quá thực sinh lãnh, sở dĩ trí lỵ." Bằng chứng: "Đa kiến nhân chi thận tật giả, tuy kinh thịnh thử, bất phạm hàn lương, tắc chung vô tả lỵ chi hoạn, khởi kỳ độc bất thụ nhiệt hồ?" — người cẩn thận, dù giữa mùa nắng gắt mà không đụng đồ lạnh thì rốt cuộc không mắc tả lỵ; chẳng lẽ riêng họ không chịu nóng sao?

Kết luận: "Thử kỳ bệnh tại hàn tà, bất tại thử nhiệt; bệnh tại nhân sự, bất tại thiên thời."

Ông giải thích cả cơ chế thời gian: người vị mạnh khí thực thì dù ngày ngày ăn hoa quả lạnh, dương khí thắng được nên không thành bệnh; người kém hơn thì tuy chưa phát ngay nhưng tích lại từng ngày, đến khi "đại hỏa lưu tây, tân lương đắc khí" thì phục âm nội động nhân cơ mà dấy lên — cho nên hàn thấp phạm tỳ phần nhiều vào khoảng tháng bảy tháng tám; người tỳ thận vốn yếu thì phạm đâu bệnh đấy, không cần phục hàn cũng không cần đợi mùa. Và câu hỏi chốt: "Phu dĩ sinh lãnh hạ yết, tả lỵ tùy khởi, khởi tức hóa nhi vi nhiệt hồ?"

Luận tích cấu là đoạn có giá trị giải phẫu học cao nhất. Người ta thấy phân lỵ có chất như mủ như cặn thì gọi là "tích", rồi tìm cách công trục. Cảnh Nhạc bác: tích tụ thật là thức ăn ứ đọng, kết thành khối, trướng mãn rắn đau, không hóa không đi — đó là thứ bã thành hình, đáng trục. "Kim nhân bất năng biện sát, đãn kiến lỵ như nùng cấu giả, giai vị chi tích, bất tri thử phi tra phách chi thuộc, nhi thực phụ trường trước tạng chi chi cao, giai tinh huyết chi thuộc dã."

Rồi ông lập luận rằng lớp mỡ màng ấy là cấu trúc bình thường: "Vô luận sấu nhân phì nhân giai hữu thử chi, đãn phì giả chi hậu, sấu giả chi bạc, vị hữu vô chi giả dã. Nhược quả vô chi, tắc trường tạng chi gian, khởi dung đơn bạc xích lộ, phi duy phiên ly bất cố, nhi thả tạng tất dị thương, vô thị lý dã."

Từ đó đảo ngược hoàn toàn cách đánh giá tiên lượng: nếu tạng khí còn khá thì mất đến đâu sinh lại đến đó, chưa đáng lo; nếu tạng khí đã bại, bào mòn đến hết, lỵ lâu ngày chỉ còn thấy nước máu hoặc như nước dột mái nhà — "thử tại dung nhân vân: kỳ tích tụ dĩ vô, phản xưng vi thiện, nhi bất tri chi cao quát tận tắc bại kiệt, cực nguy chi hậu dã". Kẻ dốt thấy hết "tích" thì mừng, không biết rằng mỡ màng đã bị cạo sạch.

Luận ngũ sắc là một bảng biện màu phân lỵ khá tinh: trắng thì nông, là mỡ màng ở lớp ngoài; đỏ thì sâu, đã từ mỡ màng ăn vào lạc mạch; ra máu thuần đỏ tươi thì sâu nhất, do huyết bị nhiệt bức nên tràn ra ngay. Tía đỏ tía trắng là máu rời vị trí đã lâu, xuống chậm nên đổi màu, tức nông hơn. Về vàng đen: vàng sẫm mà hôi thối thì có thể là nhiệt cũng có thể là hàn; vàng nhạt không hôi lắm mà có mùi tanh ôi thì đó là thứ không tiêu hóa, đều là hàn chứng; đen mà đặc và rất thối thì là màu cháy, phần nhiều có hỏa; còn "thanh hắc nhi tinh bạc giả, thử can thận hủ bại chi sắc dã, do dĩ vi nhiệt, kỳ mậu thậm hĩ".

Và một nguyên tắc chống lại phản xạ "thấy máu là nhiệt": "Phàm lỵ chi kiến huyết giả, vô phi âm lạc thụ thương, tức hoặc hàn hoặc nhiệt, đãn thương lạc mạch, tắc vô bất kiến huyết, cố bất khả dĩ kiến huyết giả, tất nhận vi nhiệt dã."

释23. Huyết chứng (血證) — quyển 30

Môn này chiếm trọn một quyển và mở bằng một đoạn văn đẹp về vai trò của huyết trong cơ thể: huyết sinh hóa ở tỳ, thống lĩnh ở tâm, tàng thụ ở can, tuyên bố ở phế, thi tiết ở thận, tưới khắp toàn thân. "Cố huyết suy tắc hình nuy, huyết bại tắc hình hoại."

Hai nguyên tắc dưỡng huyết được nêu song song và rất gọn: "Dương hư cố bất năng sinh huyết, sở dĩ huyết nghi ôn nhi bất nghi hàn; dương kháng tắc tối năng thương âm, sở dĩ huyết nghi tĩnh nhi bất nghi động."

Khung chẩn đoán là hai chữ động và tổn: "Huyết bản âm tinh, bất nghi động dã, nhi động tắc vi bệnh; huyết vi doanh khí, bất nghi tổn dã, nhi tổn tắc vi bệnh." Động thì phần nhiều do hỏa, hỏa thịnh thì bức huyết vọng hành; tổn thì phần nhiều do khí, khí thương thì huyết không chỗ nương.

Phần phân biệt yết và hầu là một đóng góp giải phẫu quan trọng: "Yết vi vị chi thượng khiếu, cố do ư yết giả, tất xuất ư vị; hầu vi phế chi thượng khiếu, cố do ư hầu giả, tất xuất ư phế." Từ đó ra quy tắc phân biệt máu ho ra với máu nôn ra: "Đãn khái nhi xuất giả, tất xuất ư hầu, xuất ư hầu giả, đương sát ngũ tạng; ẩu khạc nhi xuất giả, tất xuất ư yết, xuất ư yết giả, tắc ngũ tạng lục phủ giai năng cập chi."

Và một phân biệt về nguồn rất sắc, dùng để chọn hướng trị: "Phàm huyết khô kinh bế giả, đương cầu sinh huyết chi nguyên, nguyên tại vị dã; nhi ẩu huyết thổ huyết giả, đương cầu động huyết chi nguyên, nguyên tại tạng dã."

Toàn bộ phép trị được rút về bốn chữ: "Huyết động chi do, duy hỏa duy khí nhĩ. Cố sát hỏa giả, đãn sát kỳ hữu hỏa vô hỏa; sát khí giả, đãn sát kỳ khí hư khí thực. Tri thử tứ giả nhi đắc kỳ sở dĩ, tắc trị huyết chi pháp vô dư nghĩa hĩ."

释24. Đàm ẩm (痰飲) — quyển 31

Môn này hoàn tất luận điểm về đàm đã bắt đầu ở môn Phi phong, và lập luận mở đầu dựa trên khảo sát văn bản: "Đàm ẩm nhất chứng, kỳ tại Nội Kinh, chỉ hữu tích ẩm chi thuyết, bản vô đàm chứng chi danh." Chữ "đàm" bắt đầu từ Trọng Cảnh, nhưng đời sau hễ mở miệng là nói đàm hỏa, lại có câu "quái bệnh chi vi đàm", "đàm vi bách bệnh mẫu". Vậy sao Nội Kinh lại xem nhẹ nó đến thế?

Câu trả lời của ông: "Đàm tất nhân bệnh nhi sinh, phi bệnh chi nhân đàm nhi trí dã. Cố Nội Kinh chi bất ngôn đàm giả, chính dĩ đàm phi bệnh chi bản, nhi đàm duy bệnh chi tiêu nhĩ." Rồi ví von: người chỉ lo công đàm mà không hỏi đàm từ đâu ra thì "hà dị dẫn chỉ dĩ sử tí, quán diệp dĩ cứu căn giả hồ?" — khác gì kéo ngón tay để điều khiển cánh tay, tưới lá để cứu rễ.

Phân biệt đàm với ẩm, một phân biệt mà y học cổ truyền về sau vẫn dùng: "Ẩm thanh triệt nhi đàm trù trọc. Ẩm duy đình tích trường vị, nhi đàm tắc vô xứ bất đáo. Thủy cốc bất hóa nhi đình vi ẩm giả, kỳ bệnh toàn do tỳ vị; vô xứ bất đáo nhi hóa vi đàm giả, phàm ngũ tạng chi thương giai năng trí chi."

Ví von "loạn thế đạo tặc" là đoạn nổi tiếng nhất: "Đàm tức nhân chi tân dịch, vô phi thủy cốc chi sở hóa... đãn hóa đắc kỳ chính, tắc hình thể cường, doanh vệ sung, nhi đàm diên bản giai huyết khí; nhược hóa thất kỳ chính, tắc tạng phủ bệnh, tân dịch bại, nhi huyết khí tức thành đàm diên. Thử diệc do loạn thế chi đạo tặc, hà thục phi trị thế chi lương dân. Đãn đạo tặc chi hưng, tất do quốc vận chi bệnh; nhi đàm diên chi tác, tất do nguyên khí chi bệnh."

Rồi một cách tính tỷ lệ rất hình tượng: nếu tỳ mạnh vị kiện như người trẻ khỏe thì ăn đến đâu hóa đến đó, đều thành huyết khí, làm gì có đàm lưu lại; chỉ vì không hóa hết được — "thập lưu nhất nhị, tắc nhất nhị vi đàm hĩ; thập lưu tam tứ, tắc tam tứ vi đàm hĩ; thậm chí lưu kỳ thất bát, tắc đãn kiến huyết khí nhật tước, nhi đàm diên nhật đa hĩ".

Đàm hư đàm thực được định nghĩa bằng nguyên khí chứ không bằng lượng đàm: "Phàm khả công giả, tiện thị thực đàm, bất khả công giả, tiện thị hư đàm." Thực đàm là người tuổi sức còn mạnh, huyết khí chưa thương, hoặc do béo ngọt quá độ, hoặc thấp nhiệt thịnh hành, hoặc phong hàn bế ngoài — hình khí bệnh khí đều hữu dư. Hư đàm là người gầy khí yếu, tuổi đã trung suy; hoặc do nhiều bệnh, lao quyện, ưu tư tửu sắc mà thành lao tổn, phi phong, tốt quyết.

Và nhận xét về hai loại: "Thực đàm bản bất đa, kỳ lai dã sậu, kỳ khứ diệc tốc, kỳ bệnh diệc dị trị... Hư đàm phản đa thậm, kỳ lai tắc tiệm, kỳ khứ tắc trì, kỳ bệnh diệc nan trị." Kết: "Thiện trị đàm giả, duy năng sử chi bất sinh, phương thị bổ thiên chi thủ."

释25. Các môn theo bộ vị — quyển 25 đến 29

Nhóm này xử lý các chứng theo vị trí giải phẫu từ trên xuống, và giá trị chính của chúng là ở phần biện chứng chi tiết chứ không ở luận điểm lớn.

Tâm phúc thống, Hiếp thống, Yêu thống (quyển 25) đều dùng chung một khung: phân đau do thực (có chỗ cố định, cự án, kèm trướng mãn) với đau do hư (đau lan man, thích xoa bóp, đói thì đau tăng). Môn Yêu thống nhấn mạnh rằng đau lưng phần lớn thuộc thận hư, dẫn kinh "yêu giả thận chi phủ, chuyển diêu bất năng, thận tương bại hĩ".

Đầu thống, Diện bệnh, Khẩu thiệt (quyển 26). Môn Đầu thống phân đau đầu ngoại cảm với đau đầu nội thương bằng tính chất và nhịp: ngoại cảm thì đến đột ngột, đau liên tục không dứt, kèm biểu chứng; nội thương thì lúc phát lúc thôi, phần nhiều nhân lao quyện hoặc tửu sắc mà nặng thêm.

Nhãn mục, Nhĩ chứng, Tỵ chứng (quyển 27). Môn Nhãn mục dài nhất nhóm này, và luận điểm riêng là mắt tuy thuộc can nhưng gốc ở tinh: "Ngũ tạng lục phủ chi tinh khí giai thượng chú ư mục nhi vi chi tinh", nên chứng mắt mạn tính phần nhiều phải bổ chứ không phải tả.

Thanh âm, Yết hầu, Xỉ nha (quyển 28). Môn Thanh âm có một phân biệt được dùng nhiều: "Thanh xuất ư hầu, nhi căn ư thận"; mất tiếng do ngoại cảm là "kim thực bất minh", mất tiếng do nội thương là "kim phá bất minh" — chuông bịt kín thì không kêu, chuông vỡ cũng không kêu, nhưng hai thứ chữa ngược nhau.

Di tinh, Lâm trọc, Di niệu (quyển 29). Nhóm này quy hết về thận và mệnh môn. Môn Di tinh phân ba: có mộng mà tiết là bệnh ở tâm; không mộng mà tiết là bệnh ở thận; tiết ngay khi gặp là hoạt thoát, hạ nguyên không cố.

释26. Thấp chứng, Hoàng đản, Cước khí, Nuy chứng, Dương nuy — quyển 31 đến 32

Hoàng đản có một đóng góp riêng: ngoài các loại hoàng đản do thấp nhiệt mà cổ nhân đã bàn, ông lập thêm loại âm hoàng, do tỳ thận hư hàn mà sắc vàng ám tối không tươi, khác với "dương hoàng" sắc vàng sáng như quýt. Và ông ghi một loại hiếm là đảm hoàng, do kinh sợ quá độ làm tổn đởm khiến mật tiết ra mà toàn thân phát vàng, lặng lẽ không nói — loại này ông xếp vào bất trị.

Nuy chứng là nơi ông bác một câu đã thành giáo điều. Đan Khê và các nhà đều theo câu "trị nuy độc thủ Dương minh" mà chuyên dùng thanh nhiệt táo thấp. Cảnh Nhạc chỉ ra rằng nuy có hư có thực: nuy do phế nhiệt diệp tiêu thì đúng là phải thanh; nhưng nuy do tinh huyết khô kiệt, gân xương mất nuôi thì phải bổ, mà loại này mới nhiều.

Dương nuy là một môn riêng, và cách tiếp cận của ông rất thực tế. Ông phân ba nguyên nhân: mệnh môn hỏa suy (nhiều nhất, phải ôn bổ); hỏa uất ở trong không đạt ra (ít hơn, phải sơ đạt); và — điểm đáng chú ý nhất — do sợ hãi. "Khủng tắc tinh khước", ông dẫn lại chính ca bệnh đã kể ở môn Hư tổn: một viên quan trẻ vì sợ mà thành bệnh, bệnh hơi đỡ thì dương nuy, đến khi bệnh tái phát thì rốt cuộc không chữa được. Ông cũng nhắc rằng loại do tư lự lo âu thì thuốc bổ dương không giải quyết được gốc.

释27. Điên cuồng si ngốc (癲狂癡呆) — quyển 34

Môn này bàn các chứng tâm thần, và điều đáng ghi là ông tách si ngốc ra thành một loại riêng, phân biệt với điên và cuồng. Điên là chứng thuộc âm, phát tác lặng lẽ, nói năng lảm nhảm, tinh thần đờ đẫn; cuồng là chứng thuộc dương, hung hãn la hét, sức mạnh khác thường. Còn si ngốc thì "phàm bình nhật vô đàm, nhi hốt vi thử chứng giả", phần nhiều do uất kết, do kinh sợ, do tư lự không toại mà dần dần thành, "sở nguyện bất toại, sở lự bất thích". Ông nhấn mạnh loại này không phải đàm, không được công.

释28. Trá bệnh (詐病) — quyển 34, môn độc nhất vô nhị

Đây là môn hiếm nhất trong toàn bộ y thư cổ: một chương về bệnh giả vờ.

Ông mở bằng câu hỏi: bệnh chẳng ai ưa, sao lại có bệnh giả? "Cái hoặc dĩ tranh tụng, hoặc dĩ đấu ẩu, hoặc dĩ thê thiếp tương đố, hoặc dĩ danh lợi tương quan, tắc nhân tình trá ngụy xuất hồ kỳ gian, sử bất hữu dĩ chúc chi, tắc vị hữu bất vi kỳ khi giả."

Và nguyên tắc xử trí rất thông minh: "Kỳ trị chi chi pháp, diệc duy tá kỳ khi nhi phản khi chi, tắc chân tình tự lộ nhi giả bệnh tự sưu hĩ." Tức là mượn chính sự dối trá của họ mà dối lại.

Ông dẫn Trọng Cảnh đã từng mô tả dấu hiệu: người bệnh quay mặt vào tường nằm, nghe thầy đến mà không giật mình nhỏm dậy nhìn, nói ba câu ngừng ba lần, bắt mạch thì nuốt nước bọt — đó là bệnh giả.

Phần Tân án chép bốn ca của chính ông, và cả bốn đều đáng đọc.

Ca thứ nhất. Ở trọ vùng Du Quan, một người bạn ham vui hốt hoảng gõ cửa cầu cứu giữa đêm: cô kỹ nữ mà anh ta thân thiết bỗng mắc chứng cấp, tình thế nguy kịch. Ông đến xem thì thấy sùi bọt mép, nằm cứng dưới đất, sờ thì miệng mũi tứ chi đều lạnh, hơi thở như tuyệt. Nhưng bắt mạch thì "khí khẩu hòa bình, mạch bất ứng chứng". Ông suy nghĩ hồi lâu, bắt lại lần nữa vẫn an nhiên như cũ, mới sực nhớ đến lời Trọng Cảnh. Bèn nói lớn bên cạnh: bệnh này nguy rồi, không dùng hỏa công thì không sống nổi; không dùng mồi ngải to bằng quả táo quả dẻ cũng không sống nổi; lại phải cứu liền mấy chỗ ở giữa hai lông mày, ở nhân trung, ở bụng dưới mới được. Rồi bảo lấy ngải về ngay, nhưng trước hãy cho uống một thang. Cô kia nghe vậy "thiết dĩ kinh bố, duy khủng đại ngải trước thân, dược đáo tức yết, yết hậu thiểu khoảnh, tức hanh thanh xuất nhi từ động từ khởi hĩ". Hôm sau hỏi ra mới biết là vì ghen.

Ca thứ hai. Ở kinh đô, một vị quan thân quen có hai người thiếp, một người gốc đất Yên, có mẹ đi theo. Một hôm hai thiếp cãi nhau, người thiếp Yên đuối lý, mẹ bà ta bèn giúp làm dữ, la hét lăn lộn ăn vạ, rồi khí quyết như chết. Từ tối đến sáng tuyệt không có dấu hồi tỉnh. Sáng sớm mời ông đến. Vào phòng thấy thịt dày da đen, mặt xanh mắt nhắm, tay buông hơi thở nhỏ; bắt mạch thì trầm mờ như thoát — ông cũng ngờ là nguy thật. Lúc ấy muốn ôn bổ thì sợ sau cơn giận dữ, khí nghịch có thể chưa tan; muốn khai đạo thì sợ mạch như tuyệt, hư quá không chịu nổi. Do dự chưa quyết, bèn xin khám lại. Lần này vào thì thấy bà ta không buông tay như trước mà "thập chỉ giao xoa, bão phúc ngưỡng thản ư tì giả chi hoài". Ông sinh nghi: lần trước buông tay, nay lại đan tay được, chẳng lẽ do người khác làm hộ? Đặt tay bắt mạch thì thấy "tự hữu tương hiềm bất dung chi ý, nhi duệ chi bất năng động" — có ý ghét mà không cho, kéo cũng không ra. Ông bèn thình lình giật mạnh một cái, thì "đốn thoát hữu thanh, lực cường thả kính". Đến đó mới hết nghi: người sắp chết sao còn sức như thế. Ông bèn tuyên bố bệnh nguy, cho nghe chuyện cứu ngải để lấy sợ mà trị, rồi cho một thang — "đáo yết tức hoạt".

Hôm sau vị quan hỏi: nếu là bệnh thật thì sao thuốc vừa chạm môi đã hiệu nghiệm nhanh thế; nếu là bệnh giả thì sao làm bộ được suốt đêm mà hình chứng giống thật đến thế? Thuốc ông dùng có gì huyền bí chăng? Ông đáp: "Dư chi huyền bí, bí tại ngôn nhĩ. Đãn sử bỉ cụ, cảm bất tốc hoạt." Và dẫn kinh: "Ưu khả thắng nộ, chính thử vị dã."

Ca thứ ba. Một người bà con là học trò, bị nhà quan đánh, nằm bệnh hơn mười ngày, thổ huyết đầy chậu. Vì thế đồn ầm lên là có án mạng, liên lụy nhiều người; mấy thầy thuốc đến xem, thấy tình trạng nguy kịch đều khoanh tay tránh xa vì sợ liên lụy. Sau cùng ông đến, xem sắc thì "tuyệt vô quẫn khổ chi ý", bắt mạch thì "tổng giai hòa hoãn như thường". Ông ngờ rồi ngộ ra, bèn ghé tai nói nhỏ: "Tha khả khi dã, dư diệc khả khi da? Thử nhĩ chi huyết dã, ức gia cầm chi huyết da?" Người kia sửng sốt, van ông đừng nói ra, rồi ông đứng ra hòa giải, hai bên cảm ơn mà tan.

Ca thứ tư. Một người đàn bà hàng xóm vì ghen với thiếp của chồng mà làm rùm beng, cãi nhau với chồng rồi thành bệnh nặng, nghiến răng trợn mắt, cứng đờ không tỉnh, như mạng chỉ còn trong hơi thở. Chồng hoảng hốt, người thiếp liên tiếp bị vạ lây. Nhờ ông cứu, ông xem thì "mạch phi kỳ bệnh", bèn dùng lại phép cũ; khỏi rồi người chồng cảm tạ mà không biết mình đã bị vợ lừa.

Lời kết của môn này rất đáng suy nghĩ: "Nhược thử nhị nhân, tắc hựu nhân sự trung chi thường thái, sử bất hữu huyền lãng chi giám, tắc thử trung biến ảo, hữu dĩ giả bệnh nhi diên thành chân bệnh giả, hữu dĩ tiểu phẫn nhi diên thành đại họa giả."

释29. Chư khí (諸氣) và Tử sinh (死生) — quyển 36 đến 37

Chư khí là môn tổng luận, gom các chứng khí nghịch khí trệ khí hư lại. Luận điểm quen thuộc của ông được lặp lại lần cuối: "Phàm hữu dư chi bệnh, do khí chi thực; bất túc chi bệnh, nhân khí chi hư."

Tử sinh là môn khép lại Tạp Chứng Mô, và nó gần như toàn là trích kinh văn, không có luận của tác giả. Cấu trúc ấy có ý: sau bảy mươi môn bàn chữa, môn cuối chỉ tập hợp những gì kinh điển nói về giới hạn của việc chữa. Nội dung gồm các đoạn về ngũ tạng tuyệt chứng, chân tạng mạch hiện, hình khí tương thất, và các thời hạn tử vong theo mùa và theo can chi.

非風一證，即時人所謂中風證也⋯本皆內傷積損頹敗而然，原非外感風寒所致。 Phi phong nhất chứng, tức thời nhân sở vị trúng phong chứng dã… bản giai nội thương tích tổn đồi bại nhi nhiên, nguyên phi ngoại cảm phong hàn sở trí. Chứng phi phong chính là cái mà người đời gọi là trúng phong… vốn đều do nội thương tích tổn suy bại mà thành, không phải do ngoại cảm phong hàn. — 非風·論正名

中於風者，即真風也；屬於風者，即木邪也。真風者，外感之表證也；屬風者，內傷之裡證也。 Trúng ư phong giả, tức chân phong dã; thuộc ư phong giả, tức mộc tà dã. Chân phong giả, ngoại cảm chi biểu chứng dã; thuộc phong giả, nội thương chi lý chứng dã. Cái "trúng" phong là phong thật; cái "thuộc" phong là mộc tà. Phong thật là biểu chứng ngoại cảm; thuộc phong là lý chứng nội thương. — 諸風·論中風屬風

夫痰即水也，其本在腎，其標在脾。 Phu đàm tức thủy dã, kỳ bản tại thận, kỳ tiêu tại tỳ. Đàm chính là nước; gốc của nó ở thận, ngọn của nó ở tỳ. — 非風·論痰之本

天下之實痰無幾，而痰之宜伐者亦無幾。 Thiên hạ chi thực đàm vô kỷ, nhi đàm chi nghi phạt giả diệc vô kỷ. Thực đàm trong thiên hạ chẳng có mấy, mà thứ đàm đáng công phạt cũng chẳng có mấy. — 非風·論痰之本

此所以治痰者不能盡，而所盡者惟元氣也。 Thử sở dĩ trị đàm giả bất năng tận, nhi sở tận giả duy nguyên khí dã. Vì thế người chuyên trị đàm thì đàm không bao giờ hết, mà cái hết chỉ là nguyên khí. — 非風·論經絡痰邪

痰必因病而生，非病之因痰而致也。 Đàm tất nhân bệnh nhi sinh, phi bệnh chi nhân đàm nhi trí dã. Đàm tất do bệnh mà sinh ra, chứ không phải bệnh do đàm mà thành. — 痰飲·論證

凡可攻者，便是實痰，不可攻者，便是虛痰。 Phàm khả công giả, tiện thị thực đàm; bất khả công giả, tiện thị hư đàm. Hễ công được thì đó là thực đàm; không công được thì đó là hư đàm. — 痰飲·論證

善治痰者，惟能使之不生，方是補天之手。 Thiện trị đàm giả, duy năng sử chi bất sinh, phương thị bổ thiên chi thủ. Người giỏi trị đàm là người khiến cho đàm không sinh ra được — ấy mới là bàn tay vá trời. — 痰飲·論證

治痹之法，最宜峻補真陰，使血氣流行，則寒邪隨去。 Trị tý chi pháp, tối nghi tuấn bổ chân âm, sử huyết khí lưu hành, tắc hàn tà tùy khứ. Phép trị chứng tý cốt nhất là bổ mạnh chân âm, khiến khí huyết lưu thông thì hàn tà tự đi. — 風痹·論證

火盛而汗出者，以火爍陰，陰虛可知也；無火而汗出者，以表氣不固，陽虛可知也。 Hỏa thịnh nhi hãn xuất giả, dĩ hỏa thước âm, âm hư khả tri dã; vô hỏa nhi hãn xuất giả, dĩ biểu khí bất cố, dương hư khả tri dã. Hỏa thịnh mà ra mồ hôi là hỏa đốt âm, biết là âm hư; không hỏa mà ra mồ hôi là biểu khí không bền, biết là dương hư. — 汗證·論證

陽暑不多見，而陰暑居其八九。 Dương thử bất đa kiến, nhi âm thử cư kỳ bát cửu. Dương thử ít gặp, còn âm thử chiếm đến tám chín phần mười. — 暑證·論證

有形之火不可縱，無形之火不可殘。 Hữu hình chi hỏa bất khả túng, vô hình chi hỏa bất khả tàn. Thứ hỏa hữu hình thì không được buông thả, thứ hỏa vô hình thì không được làm tổn hại. — 火證·論君火相火之病

但傷氣者十之九，動火者十之一。 Đãn thương khí giả thập chi cửu, động hỏa giả thập chi nhất. Chỉ có điều [ngũ chí] làm thương khí thì chín phần mười, mà động hỏa thì chỉ một phần mười. — 火證·論五志之火

無火治火，則無有不敗者矣。 Vô hỏa trị hỏa, tắc vô hữu bất bại giả hĩ. Không có hỏa mà cứ trị hỏa thì không ai là không bại. — 火證·論五志之火

虛邪之至，害必歸陰；五臟之傷，窮必及腎。 Hư tà chi chí, hại tất quy âm; ngũ tạng chi thương, cùng tất cập thận. Hư tà đến thì cái hại tất quy về âm; năm tạng bị thương thì cuối cùng tất đến thận. — 虛損·論證

人生在世，喜一日則得一日，憂一日則失一日。 Nhân sinh tại thế, hỷ nhất nhật tắc đắc nhất nhật, ưu nhất nhật tắc thất nhất nhật. Người ta ở đời, vui một ngày thì được một ngày, lo một ngày thì mất một ngày. — 虛損·論病源

酒成於釀，其性則熱；汁化於水，其質則寒。 Tửu thành ư nhưỡng, kỳ tính tắc nhiệt; trấp hóa ư thủy, kỳ chất tắc hàn. Rượu thành từ men ủ nên tính nó nóng; nước cốt hóa từ nước nên chất nó lạnh. — 虛損·論病源

凡欲治病，必須先藉胃氣以為行藥之主。 Phàm dục trị bệnh, tất tu tiên tạ vị khí dĩ vi hành dược chi chủ. Phàm muốn chữa bệnh, tất phải nhờ vị khí làm chủ để vận hành thuốc. — 飲食門·論證

無虛不能作眩，當以治虛為主，而酌兼其標。 Vô hư bất năng tác huyễn, đương dĩ trị hư vi chủ, nhi chước kiêm kỳ tiêu. Không hư thì không sinh chóng mặt; phải lấy trị hư làm chính, rồi tùy nghi mà kiêm trị phần ngọn. — 眩運·論證

頭痛之病，上實證也；頭眩之病，上虛證也。 Đầu thống chi bệnh, thượng thực chứng dã; đầu huyễn chi bệnh, thượng hư chứng dã. Bệnh đau đầu là chứng thực ở trên; bệnh chóng mặt là chứng hư ở trên. — 眩運·論證

神安則寐，神不安則不寐。 Thần an tắc mị, thần bất an tắc bất mị. Thần yên thì ngủ được, thần không yên thì không ngủ được. — 不寐·論證

凡治病者，服藥即得寐，此得效之徵也。 Phàm trị bệnh giả, phục dược tức đắc mị, thử đắc hiệu chi trưng dã. Phàm chữa bệnh, uống thuốc mà ngủ được ngay, đó là dấu hiệu thuốc đã có hiệu. — 不寐·論證

咳嗽之要，止惟二證：一曰外感，一曰內傷。 Khái thấu chi yếu, chỉ duy nhị chứng: nhất viết ngoại cảm, nhất viết nội thương. Chỗ cốt yếu của chứng ho chỉ có hai: một là ngoại cảm, hai là nội thương. — 咳嗽·論證

實喘者有邪，邪氣實也；虛喘者無邪，元氣虛也。 Thực suyễn giả hữu tà, tà khí thực dã; hư suyễn giả vô tà, nguyên khí hư dã. Thở thực là có tà, tà khí thực; thở hư là không tà, nguyên khí hư. — 喘促·論證

真喘者其責在肺，似喘者其責在腎。肺為氣之主，腎為氣之根。 Chân suyễn giả kỳ trách tại phế, tự suyễn giả kỳ trách tại thận. Phế vi khí chi chủ, thận vi khí chi căn. Thở gấp thật thì trách nhiệm ở phế, thở gấp giả thì trách nhiệm ở thận. Phế là chủ của khí, thận là gốc của khí. — 喘促·論證

五氣之郁，此因病而鬱也；情志之郁，此因鬱而病也。 Ngũ khí chi uất, thử nhân bệnh nhi uất dã; tình chí chi uất, thử nhân uất nhi bệnh dã. Uất của ngũ khí là do bệnh mà uất; uất của tình chí là do uất mà bệnh. — 郁證·論情志三郁

以情病者，非情不解。 Dĩ tình bệnh giả, phi tình bất giải. Người bệnh vì tình thì không có tình thì không giải được. — 郁證·論情志三郁

此病在寒邪，不在暑熱；病在人事，不在天時。 Thử bệnh tại hàn tà, bất tại thử nhiệt; bệnh tại nhân sự, bất tại thiên thời. Bệnh này ở hàn tà chứ không ở nắng nóng; ở việc người chứ không ở thời tiết. — 痢疾·論證

凡痢之見血者，無非陰絡受傷⋯故不可以見血者，必認為熱也。 Phàm lỵ chi kiến huyết giả, vô phi âm lạc thụ thương… cố bất khả dĩ kiến huyết giả, tất nhận vi nhiệt dã. Phàm lỵ mà ra máu thì đều là âm lạc bị thương… nên không được hễ thấy máu là nhận ngay là nhiệt. — 痢疾·論五色

脂膏刮盡則敗竭，極危之候也。 Chi cao quát tận tắc bại kiệt, cực nguy chi hậu dã. Mỡ màng bị cạo hết thì suy bại cạn kiệt, đó là dấu cực nguy. — 痢疾·論積垢

陽虛則氣不化，而精即為水。 Dương hư tắc khí bất hóa, nhi tinh tức vi thủy. Dương hư thì khí không hóa được, mà tinh liền biến thành nước. — 腫脹·論證

血宜溫而不宜寒⋯血宜靜而不宜動。 Huyết nghi ôn nhi bất nghi hàn… huyết nghi tĩnh nhi bất nghi động. Huyết nên ấm mà không nên lạnh… huyết nên tĩnh mà không nên động. — 血證·論證

咳而出者，必出於喉⋯嘔咯而出者，必出於咽。 Khái nhi xuất giả, tất xuất ư hầu… ẩu khạc nhi xuất giả, tất xuất ư yết. Máu ho ra thì tất từ hầu (đường phế); máu nôn khạc ra thì tất từ yết (đường vị). — 血證·論證

其治之之法，亦惟借其欺而反欺之，則真情自露而假病自瘳矣。 Kỳ trị chi chi pháp, diệc duy tá kỳ khi nhi phản khi chi, tắc chân tình tự lộ nhi giả bệnh tự sưu hĩ. Phép chữa [bệnh giả] cũng chỉ là mượn chính sự lừa dối của họ mà lừa lại, thì tình thật tự lộ ra và bệnh giả tự khỏi. — 詐病·論證

予之玄秘，秘在言耳。但使彼懼，敢不速活。 Dư chi huyền bí, bí tại ngôn nhĩ. Đãn sử bỉ cụ, cảm bất tốc hoạt. Chỗ huyền bí của tôi, bí ở lời nói mà thôi. Chỉ cần làm cho họ sợ thì đâu dám không khỏi nhanh. — 詐病·新按

非風 (phi phong) — tên do Cảnh Nhạc đặt cho chứng mà đời gọi là trúng phong, nhằm khẳng định nó không phải do ngoại phong mà do nội thương tích tổn.

中 / 屬 (trúng / thuộc) — phân biệt ngữ nghĩa nền tảng: "trúng phong" là tà thật từ ngoài vào (biểu chứng ngoại cảm); "thuộc phong" là mộc tà phát từ trong (lý chứng nội thương).

有邪 / 無邪 (hữu tà / vô tà) — khung chẩn đoán dùng chung cho nhiều môn: có tà thì thần chí còn nguyên, bệnh ở kinh; không tà thì thần chí đổi khác, bệnh ra từ tạng.

實痰 / 虛痰 (thực đàm / hư đàm) — định nghĩa theo nguyên khí chứ không theo lượng đàm: công được là thực đàm, không công được là hư đàm.

陰暑 / 陽暑 (âm thử / dương thử) — bệnh mùa hè do nhiễm lạnh (chiếm tám chín phần mười) và do nhiễm nóng.

虛火二源四證 (hư hỏa nhị nguyên tứ chứng) — hai nguồn (âm hư, dương hư) và bốn biểu hiện (đới dương ở trên, cách dương ở ngoài, thất vị ở dưới, âm hư ở tinh huyết).

陰消 (âm tiêu) — chứng tiêu khát do dương hư, đối lập với "dương tiêu" do hỏa; khái niệm riêng của Cảnh Nhạc.

陰黃 (âm hoàng) — hoàng đản do tỳ thận hư hàn, sắc vàng ám tối; phân biệt với dương hoàng sắc vàng tươi.

三郁 (tam uất) — nộ uất, tư uất, ưu uất; ba loại uất do tình chí, phân biệt với "ngũ khí chi uất" do bệnh gây ra.

積垢 (tích cấu) — chất như mủ như cặn trong phân lỵ; theo Cảnh Nhạc đó là mỡ màng của trường tạng bị bào mòn chứ không phải tích thực, nên phải cố giữ chứ không được công trục.

氣分 / 水分 (khí phận / thủy phận) — hai nhánh của chứng thũng trướng: trướng do khí trệ và thũng do nước đọng, phân biệt bằng màu da, độ dày da, tốc độ phát, hướng lan và phản ứng khi ấn.

動氣 / 損氣 (động / tổn) — khung chẩn đoán chứng huyết: huyết động thì do hỏa, huyết tổn thì do khí.

咽 / 喉 (yết / hầu) — yết là khiếu trên của vị, hầu là khiếu trên của phế; dùng để phân biệt máu nôn ra với máu ho ra.

金實不鳴 / 金破不鳴 (kim thực bất minh / kim phá bất minh) — mất tiếng do tà bịt kín (thực) và mất tiếng do tạng đã tổn (hư); chuông bịt kín và chuông vỡ đều không kêu nhưng chữa ngược nhau.

詐病 (trá bệnh) — bệnh giả vờ, thường do tranh tụng, đánh nhau, ghen tuông hoặc danh lợi; một môn riêng trong Tạp Chứng Mô.

Về quy mô và tính hệ thống. Tạp Chứng Mô được giới nghiên cứu đánh giá là bộ nội khoa hoàn chỉnh và có hệ thống bậc nhất trước đời Thanh. Khuôn bảy phần lặp lại đều đặn qua bảy mươi mốt môn khiến nó vừa là sách đọc vừa là sách tra; riêng phần Kinh nghĩa của từng môn là một chỉ mục Nội Kinh theo chủ đề, và đến nay vẫn được dùng như công cụ tra cứu.

Về các đóng góp được công nhận rộng rãi. Bốn điểm hầu như không ai bác: việc tách "phi phong" khỏi "trúng phong", đặt nền cho cách hiểu hiện đại về tai biến mạch máu não là bệnh nội sinh chứ không phải do gió; việc phân biệt hư suyễn với thực suyễn, đặc biệt là đoạn mô tả dáng thở; việc lập ba loại uất do tình chí, một đóng góp sớm cho y học tâm thể; và việc phân biệt đàm với ẩm cùng khái niệm hư đàm.

Về các điểm gây tranh cãi. Chỗ bị phê phán nhiều nhất là các tỷ lệ mà ông đưa ra. "Âm thử chiếm tám chín phần mười", "hư giả cư kỳ bát cửu" trong chứng huyễn vận, "khí hư chi suyễn thập cư thất bát" — những con số này là ước lượng từ quần thể bệnh nhân mà ông gặp, phần lớn thuộc tầng lớp có điều kiện ở vùng Giang Nam và kinh đô cuối đời Minh, và không thể suy ra thành quy luật phổ quát.

Riêng môn Lỵ tật là chỗ xung đột lớn nhất với y học đời sau. Chủ trương "bệnh tại hàn tà bất tại thử nhiệt", kiêng hàn lương và chuyên ôn bổ mệnh môn, nếu áp dụng cho lỵ trực khuẩn và lỵ amip — những bệnh nhiễm khuẩn có thật, thường bùng vào mùa hè thu và có thể tử vong nhanh do mất nước và nhiễm độc — thì rất nguy hiểm. Cần ghi nhận rằng quan sát giải phẫu của ông về "tích cấu" là mỡ màng ruột chứ không phải cặn thức ăn lại chính xác, và cảnh báo của ông về việc lạm dụng thuốc công hạ trên người suy kiệt cũng đúng; nhưng kết luận nhân quả thì sai.

Về quan hệ với phái ôn bệnh. Nhiều môn trong Tạp Chứng Mô — ôn dịch, thử chứng, hỏa chứng, huyết chứng — sẽ được các nhà ôn bệnh đời Thanh viết lại theo hướng gần như ngược. Diệp Thiên Sĩ, Tiết Sinh Bạch, Ngô Cúc Thông và Vương Mạnh Anh xây dựng một hệ biện chứng riêng cho bệnh nhiệt, phục hồi vị trí của thuốc thanh nhiệt lương huyết. Đọc Tạp Chứng Mô hôm nay nên đặt nó cạnh Ôn Nhiệt Luận và Ôn Bệnh Điều Biện để thấy cả hai cực.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Đây là phần của Cảnh Nhạc Toàn Thư được Hải Thượng Lãn Ông tiếp thu nhiều nhất. Cấu trúc theo môn, khuôn kinh nghĩa — luận chứng — luận trị, và cả nhiều luận điểm cụ thể (phi phong, hư đàm, vô hư bất năng tác huyễn, âm thử) đều thấy lại trong Y Tông Tâm Lĩnh. Lãn Ông cũng theo Cảnh Nhạc trong việc nhấn mạnh rằng người xứ nóng ẩm hay tham mát nên bệnh mùa hè phần nhiều do lạnh.

Đột quỵ không phải do gió. Luận điểm nền của môn Phi phong đã được y học hiện đại xác nhận hoàn toàn: cơn ngã quỵ đột ngột kèm liệt nửa người, méo miệng, nói ngọng là bệnh của mạch máu não, không phải do cảm gió. Danh sách "kinh bệnh chứng nguy" và "bất trị chứng" của ông trùng đáng kể với các dấu hiệu nặng của đột quỵ. Điều quan trọng nhất cần nhớ theo tinh thần hiện đại: đây là cấp cứu tính bằng phút, phải gọi cấp cứu ngay, không cạo gió, không chích máu đầu ngón tay, không cho uống bất cứ thứ gì khi người bệnh chưa tỉnh táo.

Bệnh mùa hè thường do lạnh. Phân biệt âm thử với dương thử vẫn rất đúng với đời sống có điều hòa: đau đầu, mỏi người, sợ lạnh, không mồ hôi sau khi ngồi lâu trong phòng lạnh là một chuyện; say nắng thật sự với sốt cao, da khô nóng, lú lẫn sau khi làm việc dưới nắng là chuyện hoàn toàn khác, và loại sau là cấp cứu cần hạ nhiệt tích cực.

Chóng mặt phần lớn không phải "đàm". Danh sách hoàn cảnh gây chóng mặt mà ông liệt kê — sau mất máu, sau tiêu chảy, sau ra mồ hôi nhiều, khi đói, sau lao lực, ở người lớn tuổi — trùng khớp với các nguyên nhân thường gặp trong thực hành hiện đại: hạ huyết áp tư thế, thiếu máu, mất nước, hạ đường huyết. Quan sát của ông rằng cơn choáng váng thoáng qua ở người trung niên là "tiểu trúng phong", báo hiệu cơn lớn về sau, tương ứng với khái niệm cơn thiếu máu não thoáng qua — và đó là dấu hiệu cần đi khám chứ không phải chuyện vặt.

Khó thở: phân biệt kiểu thở. Đoạn mô tả hai kiểu thở trong môn Suyễn xúc vẫn dùng được: thở ra khó, tiếng thô, ngực căng, thấy dễ chịu khi thở ra hết — gợi bệnh đường thở; thở nông, ngắn, hụt hơi, phải cố hít một hơi thật sâu mới thấy đỡ, nặng lên khi gắng sức — gợi suy tim, thiếu máu hoặc suy kiệt. Nguyên tắc "chân suyễn tại phế, tự suyễn tại thận" tương ứng khá tốt với phân biệt nguyên nhân hô hấp và nguyên nhân ngoài hô hấp.

Ba loại uất và giới hạn của thuốc. Phần Uất chứng là chỗ hiện đại nhất của cả bộ. Việc tách "bệnh sinh ra uất" khỏi "uất sinh ra bệnh", việc nhận ra rằng cơn giận có hai thì (thì khí nghịch và thì suy kiệt sau đó), và nhất là câu "dĩ tình bệnh giả, phi tình bất giải" — bệnh do tình thì thuốc không giải được — đều là nhận thức đúng. Trong ngôn ngữ hôm nay: rối loạn lo âu và trầm cảm có biểu hiện cơ thể thật, và điều trị cần cả can thiệp tâm lý lẫn thay đổi hoàn cảnh, không chỉ là thuốc.

Mất ngủ. Khung "có tà / không tà" dịch sang ngôn ngữ hiện đại là: mất ngủ thứ phát (do đau, do sốt, do trào ngược, do khó thở, do thuốc) và mất ngủ nguyên phát liên quan lo nghĩ. Loại thứ nhất phải chữa nguyên nhân. Còn quan sát về trà đặc và về "trong lòng có việc" thì khỏi phải bàn.

Tiêu chảy và lỵ: chỗ cần đọc ngược. Đây là môn phải đọc với cảnh giác cao nhất. Tiêu chảy có máu, sốt, đau quặn mót rặn ngày nay cần được xác định nguyên nhân; nhiều trường hợp là nhiễm khuẩn cần kháng sinh, và tất cả đều cần bù nước điện giải trước tiên. Không nên dùng phần này làm cơ sở tự điều trị. Điều còn giữ được là hai cảnh báo: không lạm dụng thuốc xổ trên người đã suy kiệt, và hiện tượng "hết cặn" ở người tiêu chảy kéo dài không phải dấu hiệu tốt.

Phù: ấn hay không ấn lõm. Quan sát của Cảnh Nhạc về phù ấn lõm trong bệnh do nước và phù bật lại trong trướng do khí là một phân biệt lâm sàng thật, và ông đã sửa đúng văn bản cổ dựa trên kinh nghiệm. Ngày nay phù ấn lõm hai chân gợi suy tim, bệnh thận, bệnh gan hoặc suy dinh dưỡng — tất cả đều cần khám, không tự dùng thuốc lợi tiểu.

Ho: hai kiểu, hai hướng. Ho cấp sau nhiễm lạnh và ho kéo dài trên nền suy kiệt là hai tình huống khác nhau. Nhận xét rằng ho nội thương "đến từ từ", kèm sốt về chiều, gầy sút, gò má đỏ mô tả khá chính xác bệnh cảnh lao phổi — một bệnh có thuốc chữa đặc hiệu ngày nay, và ho kéo dài trên sáu tuần kèm sút cân là chỉ định đi khám chứ không phải để tự bổ.

Bệnh giả vờ có thật, và xử lý nó cần cả kỹ năng lẫn đạo đức. Bốn y án trong môn Trá bệnh mô tả điều ngày nay gọi là rối loạn giả bệnh và rối loạn chuyển dạng. Cách ông làm — bắt mạch hai lần để kiểm chứng, quan sát tư thế và sức cơ, rồi dùng lời để tạo lối thoát danh dự thay vì vạch mặt công khai — vẫn là cách xử trí hợp lý. Điều đáng ghi nhất là câu kết của ông: có người từ bệnh giả mà thành bệnh thật, có người từ hờn giận nhỏ mà thành họa lớn; nên thái độ nên là giúp gỡ chứ không phải thắng cuộc.

Nguyên tắc chung đáng giữ nhất. Xuyên suốt bảy mươi mốt môn, điều lặp lại nhiều nhất và vẫn đúng nhất là: trước khi quyết định làm gì mạnh, hãy xem người ấy còn bao nhiêu sức. Câu "phàm dục trị bệnh, tất tu tiên tạ vị khí dĩ vi hành dược chi chủ" nói đúng một nguyên tắc hiện đại: hiệu quả và độ an toàn của mọi can thiệp đều phụ thuộc vào dự trữ sinh lý của người bệnh.

Giới hạn cần nhớ. Tạp Chứng Mô là nội khoa của thế kỷ mười bảy. Nhiều môn trong đó — hoàng đản, thũng trướng, tích tụ, huyết chứng, lỵ tật, tam tiêu — ngày nay tương ứng với những bệnh có chẩn đoán xác định và điều trị đặc hiệu: viêm gan, xơ gan, suy tim, suy thận, ung thư, đái tháo đường, nhiễm khuẩn đường ruột. Giá trị còn lại của bộ sách nằm ở quan sát lâm sàng, ở cách đặt câu hỏi chẩn đoán và ở nguyên tắc phân tầng theo thể trạng — không ở phần dược trị. Không nên dùng bất kỳ phương nào trong đây để tự xử trí một bệnh chưa được chẩn đoán.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) là bộ khung mà toàn bộ Tạp Chứng Mô đứng trên. Mỗi môn ở đây thực chất là một lần áp dụng lục biến và cặp hư thực vào một chứng cụ thể. Nhiều môn chỉ ngược về đó: môn Phi phong dẫn lại ba bài luận đàm; môn Hỏa chứng chỉ sang bài Biện Đan Khê điều thứ hai; môn Hàn nhiệt chỉ sang thiên Hàn nhiệt và Hàn nhiệt chân giả ở quyển một.

Mạch Thần Chương (quyển 4–6) cung cấp công cụ, và nhiều môn dành hẳn một mục Luận mạch. Môn Hư tổn có mục mạch riêng liệt kê đủ các mạch lao thương; môn Uất chứng mở đầu bằng Luận mạch để sửa định kiến về mạch kết xúc; môn Quan cách triển khai trực tiếp mục Quan cách ở quyển thượng.

Thương Hàn Điển (quyển 7–8) và Tạp Chứng Mô tham chiếu lẫn nhau rất dày. Môn Ôn dịch ở quyển 13 được ghi là để bổ sung phần Nội Kinh mà bài Kinh nghĩa của Thương Hàn Điển đã hẹn; môn Quyết nghịch chỉ rằng tạng quyết và hồi quyết đều thuộc thương hàn, xem ở môn kia; môn Hoàng đản, Ách nghịch, Thử chứng, Lao quyện nội thương đều là nơi triển khai các bài ngắn trong Thương Hàn Điển.

Phụ Nhân Quy (quyển 38–39) và Tiểu Nhi Tắc (quyển 40–41) kế thừa trực tiếp. Môn Kính chứng đã nêu rằng sản phụ và trẻ nhỏ là hai nhóm hay mắc, rồi chỉ sang hai bộ ấy; môn Hư tổn chỉ sang phần huyết khô kinh bế của Phụ Nhân Quy.

Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) là nơi tra các phương được gọi tên dày đặc trong hai mươi tám quyển này. Những phương xuất hiện nhiều nhất và đáng nhớ: Đại bổ nguyên tiễn, Tả quy ẩm và Tả quy hoàn, Hữu quy ẩm và Hữu quy hoàn, Lý âm tiễn, Vị quan tiễn, Ngũ phúc ẩm và Thất phúc ẩm, Nhất âm tiễn đến Ngũ âm tiễn, Trừu tân ẩm và Tỷ tân ẩm, Kim thủy lục quân tiễn, Lục an tiễn, Hóa can tiễn, Giải can tiễn, Bảo âm tiễn, Trấn âm tiễn, Trinh nguyên ẩm. Mỗi lần gặp một tên lạ trong Tạp Chứng Mô, tra ở Bát Trận sẽ thấy thành phần và chủ trị.

Về phía Nội Kinh, phần Kinh nghĩa của bảy mươi mốt môn gộp lại là một trong những tuyển tập Nội Kinh theo chủ đề đầy đủ nhất từng được làm. Người đã đọc phần Tố Vấn trên trang này có thể dùng Tạp Chứng Mô theo chiều ngược: chọn một chứng bệnh, mở đúng môn, và thấy ngay mọi đoạn Nội Kinh liên quan đến nó đã được gom về một chỗ, kèm lời án của một thầy thuốc đã hành nghề bốn mươi năm.