Bản Thảo Chính (本草正) là hai quyển dược học, ghi khoảng ba trăm vị thuốc chia mười bốn bộ. Chữ "chính" (正) ở nhan đề có hai nghĩa chồng lên nhau: chính yếu — chỉ chọn những vị thật sự dùng đến; và đính chính — sửa lại những chỗ mà các bản thảo trước nói sai hoặc nói không hết.

Đây không phải một bộ bản thảo theo nghĩa thông thường. Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân, hoàn thành trước đó không lâu, ghi một nghìn tám trăm chín mươi hai vị. Cảnh Nhạc chỉ giữ chừng ba trăm, và ông nói rõ lý do trong cách viết: ông không liệt kê công năng, mà giải thích vì sao vị thuốc ấy có công năng ấy, và chỗ nào không nên dùng.

Đặc điểm nổi bật nhất là các vị trọng yếu được viết thành tiểu luận dài hàng nghìn chữ, trong khi các vị thứ yếu chỉ vài dòng. Bài về thục địa hoàng dài gần hai nghìn chữ và là áng văn dược học nổi tiếng nhất của ông — đến mức người đời sau gọi ông là Trương Thục Địa.

Bố cục:

• Quyển 48 — khoảng một trăm bốn mươi vị: sơn thảo bộ, thấp thảo bộ, phương thảo bộ, mạn thảo bộ, độc thảo bộ.
• Quyển 49 — khoảng một trăm sáu mươi vị: thủy thạch thảo bộ, trúc mộc bộ, cốc bộ, quả bộ, thái bộ, kim thạch bộ, cầm thú bộ, trùng ngư bộ, nhân bộ.

Khuôn viết mỗi vị gồm: vị (ngũ vị), khí (hàn nhiệt ôn lương), quy thuộc âm dương và thăng giáng, kinh quy, công dụng, rồi — phần quan trọng nhất — cấm kỵ và chỗ dễ dùng sai.

释1. Nhân sâm: bài mở đầu và cuộc tranh luận về "hư hỏa"

Nhân sâm đứng đầu sơn thảo bộ, tức đứng đầu cả bộ sách, và bài này lập tức cho thấy lối viết của tác giả.

Phần công dụng được trình bày bằng một chuỗi điệp ngữ có nhịp, liệt kê mười sáu tình huống đều bắt đầu bằng chữ "hư": "Phàm hư nhi phát nhiệt, hư nhi tự hãn, hư nhi huyễn vận, hư nhi khốn quyện, hư nhi kinh cụ, hư nhi đoản khí, hư nhi di tiết, hư nhi tả lỵ, hư nhi đầu đông, hư nhi phúc thống, hư nhi ẩm thực bất vận, hư nhi đàm diên ủng trệ, hư nhi thấu huyết thổ huyết, hư nhi lâm lịch tiện bế, hư nhi ẩu nghịch táo phiền, hư nhi hạ huyết thất khí đẳng chứng, thị giai tất bất khả khuyết giả."

Rồi một phân lượng rất cụ thể: "Sở dĩ đắc khí phận giả lục, đắc huyết phận giả tứ" — nhân sâm được sáu phần khí, bốn phần huyết; tổng lại vẫn là thuốc phần khí, nhưng phần huyết không thể thiếu nó, "vi vị hữu khí bất chí nhi huyết năng tự chí giả".

Phần đáng đọc nhất là chỗ ông xử lý câu hỏi gây tranh cãi nhất của dược học đương thời: âm hư có được dùng nhân sâm không?

Ông không chọn phe. Trước hết ông thừa nhận nhân sâm có tính ôn: "Nhiên kỳ tính ôn, cố tích ôn diệc năng thành nhiệt, nhược vân nhân sâm bất nhiệt tắc khả, vân nhân sâm chi tính lương, khủng vị tất nhiên." Rồi ông chẻ chữ "hư hỏa" thành hai nghĩa khác hẳn nhau, bằng một cặp ẩn dụ khí tượng rất hay:

"Như long lôi chi hỏa, nguyên thuộc hư hỏa, đắc thủy tắc phần, đắc nhật tắc tán, thị tức giả nhiệt chi hỏa, cố bổ dương tức tiêu hĩ. Chí nhược kháng hạn trần phi, xích địa thiên lý, đắc phi dương kháng âm hư, nhi diệc khả dĩ bổ dương sinh âm hồ?"

Tức là: hỏa long lôi (sấm sét trong nước) là hư hỏa thật, gặp nước càng bùng, gặp nắng thì tan — đó là giả nhiệt, bổ dương thì hết. Nhưng còn cảnh hạn hán bụi bay, đất đỏ nghìn dặm — đó cũng là dương kháng âm hư, mà bổ dương thì có sinh được âm không?

Ông làm rõ thêm bằng cặp so sánh thứ hai: "Phu viêm thử khốc liệt, nhiệt lệnh đại hành, thử vi thực hỏa, phi hàn mạc giải; nhi can khô táo hạn, tuyền nguyên đoạn lưu, thị vị âm hư, phi thủy mạc tế." — nắng gắt mùa hè là thực hỏa, không có lạnh thì không giải; còn khô cằn đến nỗi mạch nước đứt dòng thì là âm hư, không có nước thì không cứu.

Từ đó ra ba bậc rất thực dụng: "Âm hư nhi hỏa bất thịnh giả, tự đương dụng sâm vi quân; nhược âm hư nhi hỏa sảo thịnh giả, đãn khả dụng sâm vi tá; nhược âm hư nhi hỏa đại thịnh giả, tắc thành hữu tạm kỵ nhân sâm, nhi duy dụng thuần cam tráng thủy chi tễ, thứ khả thu công."

Và lời kết thể hiện đúng thái độ của ông với mọi tranh luận kiểu này: "Vị chi viết âm hư tất đương kỵ sâm cố bất khả, vị chi viết âm hư tất đương dụng sâm diệc bất khả, yếu diệc đắc kỳ trung hòa, dụng kỳ đương nhi dĩ hĩ."

释2. Thục địa hoàng: bài luận dược nổi tiếng nhất

Bài này nằm ở thấp thảo bộ, và nó dài hơn hẳn mọi bài khác. Đây là chỗ Cảnh Nhạc bênh vực vị thuốc gắn liền với tên tuổi mình.

Trước hết ông xếp lại kinh quy. Bản thảo nói thục địa vào kinh thủ túc Quyết âm và Thiếu âm. Ông nói như thế mới được cái khái quát. Rồi lập luận theo ngũ hành: "Phu địa hoàng sản ư trung châu ốc thổ chi hương, đắc thổ khí chi tối hậu giả dã. Kỳ sắc hoàng, thổ chi sắc dã; kỳ vị cam, thổ chi vị dã. Đắc thổ chi khí, nhi viết phi Thái âm, Dương minh chi dược, ngô phất tín dã." — địa hoàng mọc ở đất màu mỡ trung châu, sắc vàng là sắc của thổ, vị ngọt là vị của thổ; đã được khí của thổ mà bảo nó không phải thuốc của tỳ vị thì tôi không tin.

Phân biệt sinh địa với thục địa rất gọn: "Duy thị sinh giả tính lương, tỳ vị hỷ noãn, cố tỳ dương bất túc giả, sở đương thận dụng. Chí nhược thục tắc tính bình, bẩm chí âm chi đức, khí vị thuần tĩnh, cố năng bổ ngũ tạng chi chân âm."

Rồi đến cặp đối xứng làm nên danh tiếng của bài này. Ông đặt nhân sâm và thục địa thành hai trụ của toàn bộ phép bổ:

"Bổ khí dĩ nhân sâm vi chủ, nhi kỳ truật đãn khả vi chi tá; bổ huyết dĩ thục địa vi chủ, nhi khung, quy đãn khả vi chi tá. Nhiên tại kỳ, truật, khung, quy, tắc hựu hữu sở đương tị, nhi nhân sâm, thục địa, tắc khí huyết chi tất bất khả vô."

Và: "Nhân sâm hữu kiện vận chi công, thục địa bẩm tĩnh thuận chi đức. Thử thục địa chi dữ nhân sâm, nhất âm nhất dương, tương vi biểu lý, nhất hình nhất khí, hỗ chủ sinh thành, tính vị trung chính, vô du ư thử."

Đoạn hay nhất là chuỗi bốn vế song song giải thích vì sao thục địa hợp với âm hư, mỗi vế dựa trên một thuộc tính khác của vị thuốc:

"Âm hư nhi thần tán giả, phi thục địa chi thủ bất túc dĩ tụ chi; âm hư nhi hỏa thăng giả, phi thục địa chi trọng bất túc dĩ giáng chi; âm hư nhi táo động giả, phi thục địa chi tĩnh bất túc dĩ trấn chi; âm hư nhi cương cấp giả, phi thục địa chi cam bất túc dĩ hoãn chi."

— âm hư mà thần tán thì phải nhờ cái "giữ" của thục địa để tụ lại; âm hư mà hỏa bốc thì phải nhờ cái "nặng" để kéo xuống; âm hư mà bứt rứt thì phải nhờ cái "tĩnh" để trấn; âm hư mà co cứng thì phải nhờ cái "ngọt" để làm dịu.

Rồi hai nghịch lý được ông giải thích. Thứ nhất: vì sao thục địa dùng kèm thuốc tán lại giúp ra mồ hôi? "Dĩ hãn hóa ư huyết, nhi vô âm bất tác hãn dã." Thứ hai: vì sao thục địa dùng kèm thuốc ôn lại giúp hồi dương? "Dĩ dương sinh ư hạ, nhi vô phục bất thành càn dã."

Và một nhận xét về liều lượng rất thực tế: "Nhiên nhi dương tính tốc, cố nhân sâm thiểu dụng diệc khả thành công; âm tính hoãn, thục địa phi đa nan dĩ tấu hiệu."

Phần cuối bác ba định kiến về thục địa:

• Sợ nê trệ: thì sao Thôi thị lại dùng Thận khí hoàn trị đàm nổi?
• Sợ trơn ướt: thì sao Trọng Cảnh lại dùng Bát vị hoàn chữa thận tiết?
• Nói dương sinh được âm mà âm không sinh được dương: thì lý âm dương vốn cùng gốc, thiếu một không được; "vô dương tắc âm vô dĩ sinh, vô âm tắc dương vô dĩ hóa", và Nội Kinh nói "tinh hóa vi khí" — chẳng phải âm cũng sinh dương sao?

Bàn về bào chế, và đây là chỗ ông rất nghiêm: "Hữu dụng khương trấp bạn sao giả, tắc tất hữu trung hàn kiêm ẩu nhi hậu khả; hữu dụng sa nhân chế giả, tắc tất hữu trướng mãn bất hành nhi hậu khả; hữu dụng tửu bạn sao giả, tắc tất hữu kinh lạc ủng trệ nhi hậu khả. Sử vô thử sổ giả, nhi tất dục cưỡng dụng chế pháp, thị bất tri dụng thục địa giả chính dục dụng kỳ tĩnh trọng chi diệu, nhi phản vi tán động dĩ loạn kỳ tính, hà dị họa xà nhi thiêm túc."

Tức là: sao với nước gừng chỉ khi có trung hàn kèm nôn; chế với sa nhân chỉ khi có trướng mãn; sao với rượu chỉ khi có kinh lạc ủng trệ. Không có các chứng ấy mà cứ chế thì hóa ra không hiểu rằng dùng thục địa chính là dùng cái diệu ở chỗ tĩnh và nặng của nó, nay lại làm cho nó tán động — khác gì vẽ rắn thêm chân.

Câu kết có giọng gần như than: "Ta, ta! Thục địa chi công, kỳ bất thân ư thời dụng giả cửu hĩ."

释3. Các bài phê bình dược tính

Bản Thảo Chính có nhiều chỗ sửa lại cách hiểu quen thuộc, và đây là phần cho thấy chữ "chính" trong nhan đề.

Ngưu tất: sau khi kể công dụng, ông ghi cảnh báo gọn và rõ: "Kỳ tính hạ tẩu như bôn, cố năng thông kinh bế, phá huyết trưng, dẫn chư dược hạ giáng. Đồng xạ hương dụng, đọa thai vưu tốc. Phàm tạng hàn tiện hoạt, hạ nguyên bất cố giả, đương kỵ dụng chi."

Mạch môn đông: "Phục mạch tu trượng nhân sâm, tiện hoạt trung hàn giả vật thiết."

Thạch cao: bài này cân bằng đáng chú ý. Một mặt ông khen là "Dương minh kinh chi yếu dược", giỏi trừ hỏa phế vị tam tiêu, dùng cho Dương minh thực nhiệt, cuồng nhiệt phát ban phát hoàng, đại nôn đại thổ, đại tiện nhiệt bí. Mặt khác ông đóng lại bằng câu cấm: "Vị hư nhược giả kỵ phục, âm hư nhiệt giả cấm thường, nhược ngộ dụng chi, tắc bại dương tác tả, tất phản hại nhân."

Thanh mông thạch là nơi ông nhắm vào một phương cụ thể. Sau khi công nhận mông thạch có sức trấn giáng thật — dẫn Bảo Giám gọi là "thánh dược trị đàm lợi kinh", và kể chuyện nhổ đàm vào nước rồi rắc bột mông thạch lên thì đàm chìm theo — ông quay sang Vương Ẩn Quân: "Nhi Vương Ẩn Quân vị đàm vi bách bệnh mẫu, bất luận hư thực hàn nhiệt khái dụng Cổn đàm hoàn, thông trị bách bệnh, khởi lý dã tai?" Và kết: "Nhân đãn tri Cổn đàm hoàn khả dĩ trị đàm, nhi bất tri hư đàm phục thử, tắc bách vô nhất sinh hĩ."

Thủy phấn (bột chì) và Mật đà tăng (chì oxide): ông ghi rõ có độc, và với thủy phấn thì thêm một giới hạn quan trọng: "Tuy diệc năng trụy đàm tiêu thực, nhiên duy ngoại chứng sở nghi, nhi nội thương chư bệnh, tự diệc bất nghi dụng chi." — chỉ hợp dùng ngoài, bệnh nội thương thì không nên dùng.

Phác tiêu: "Kỳ tính tuấn tốc… hữu độc", và ông đã bàn tác hại của nó ở bài Kinh sư thủy hỏa thuyết trong Truyền Trung Lục.

释4. Nhân bộ và một lập trường đạo đức

Quyển 49 kết thúc bằng nhân bộ, tức các vị lấy từ cơ thể người — một mục có trong mọi bản thảo cổ. Chỗ đáng chú ý là thái độ của tác giả với mục này.

Tử hà xa (nhau thai) là bài thể hiện rõ nhất. Ông thuật lại: vị này cổ nhân ít dùng, bắt đầu từ Bản Thảo của Trần thị, về sau Đan Khê lại khen công dụng nên thành thông dụng. Rồi ông kể kinh nghiệm bản thân:

"Dư ư sơ niên, diệc hoặc ư dĩ nhân bổ nhân chi thuyết, thường chế dụng chi, cập dụng chi tái tam, tắc vô sở kỳ hiệu."

Ông phân tích từng cách chế: giã sống thì "bổ bất nghi sinh"; hầm chín nướng chín thì cũng chỉ như miếng thịt; nấu rượu ăn thì sau tất tiêu chảy vì tính nó trơn; nấu cao bằng rượu nguyên chất rồi ăn dần thì có vẻ khá hơn cả.

Rồi đến câu kết, và đây là chỗ ông vượt khỏi phạm vi dược học: "Nhiên kỳ ký ly mao lý, dĩ tuyệt sinh khí, ký vô kỳ hiệu, hựu hồ nhẫn thực chi, dĩ tàn quyết tử chi tiên thiên?" — nó đã rời khỏi bọc, sinh khí đã tuyệt, đã không có hiệu quả gì đặc biệt, thì sao nỡ ăn nó mà làm tổn hại cái tiên thiên của đứa con?

Ông dẫn Đông Phương Sóc: "Đồng sơn tây băng, Lạc chung đông ứng" — núi đồng lở ở phía tây thì chuông ở Lạc Dương phía đông kêu lên; "thử mẫu tử tự nhiên chi lý, bất khả bất tín". Và kết: "Cố tịnh thuật thử dĩ khuyến nhân thiểu dụng khả dã."

Đây là một trong rất ít chỗ trong y văn cổ mà một tác giả bác một vị thuốc thông dụng vừa bằng lý do thực nghiệm (dùng nhiều lần mà không thấy hiệu quả) vừa bằng lý do đạo đức.

Ngược lại, huyết dư (tóc người đốt thành than) thì ông đánh giá rất cao, và lý lẽ dựa trên cách sinh trưởng của nó: tóc "tự âm nhi sinh, tự hạ nhi trưởng, huyết thịnh tắc phát thịnh, tối đắc âm dương chi sinh khí"; sao chế bằng lửa thì màu rất đen nên "đại năng tráng thận", khí rất hùng nên "đại năng bổ phế". Ông xếp nó ngay sau nhân sâm và thục địa: "Phàm bổ dược trung, tự nhân sâm, thục địa chi ngoại, thủ đương dĩ thử vi á."

释5. Kim thạch bộ và thái độ với khoáng vật

Phần kim thạch bộ cho thấy ông không phản đối khoáng dược một cách máy móc, nhưng ghi độc tính rất rõ và giới hạn phạm vi dùng.

Các vị có độc đều được ghi thẳng: thủy phấn "có độc", mật đà tăng "có tiểu độc", phác tiêu "có độc", a ngụy "có độc". Với nhiều vị ông ghi rõ chỉ dùng ngoài.

Phần cầm thú bộ và trùng ngư bộ chủ yếu là các vị bổ và các vị dùng ngoài. Phần cốc bộ, quả bộ, thái bộ gần với thực phẩm, và cách xử lý của ông ở đây thiên về dưỡng sinh: ghi tính vị để biết ăn gì hợp với thể trạng nào.

释6. Mấy ghi chép đời thường

Bản Thảo Chính rải rác có những ghi chép sinh hoạt khiến nó dễ đọc hơn các bản thảo khác.

Chương não (long não): sau khi kể công dụng trị ghẻ, diệt mọt, ông thêm: "Trứ hài trung, khứ cước khí. Thiêu yên huân y khuông tịch điệm, trừ tảo sắt bích sắt. Bắc phương tân sinh tiểu miêu cực đa khiêu tảo, dụng thử bạn diện nghiên quân sam sát chi, tắc tận lạc vô di, diệc diệu phương dã." — mèo con phương bắc rất nhiều bọ chét, lấy long não trộn bột mì xát vào thì rụng sạch không sót con nào.

Long não (băng phiến): ông đính chính về tính hàn nhiệt của nó — "phu dụng giả, kỳ lương như băng, nhi khí hùng lực nhuệ, tính bản phi nhiệt, dương trung hữu âm dã".

補氣以人參為主，而耆、朮但可為之佐；補血以熟地為主，而芎、歸但可為之佐。 Bổ khí dĩ nhân sâm vi chủ, nhi kỳ truật đãn khả vi chi tá; bổ huyết dĩ thục địa vi chủ, nhi khung quy đãn khả vi chi tá. Bổ khí lấy nhân sâm làm chủ, hoàng kỳ bạch truật chỉ làm tá; bổ huyết lấy thục địa làm chủ, xuyên khung đương quy chỉ làm tá. — 熟地黃

人參有健運之功，熟地稟靜順之德。此熟地之與人參，一陰一陽，相為表裡。 Nhân sâm hữu kiện vận chi công, thục địa bẩm tĩnh thuận chi đức. Thử thục địa chi dữ nhân sâm, nhất âm nhất dương, tương vi biểu lý. Nhân sâm có cái công vận chuyển, thục địa mang cái đức tĩnh thuận. Thục địa với nhân sâm, một âm một dương, làm biểu lý cho nhau. — 熟地黃

陰虛而神散者，非熟地之守不足以聚之；陰虛而火升者，非熟地之重不足以降之。 Âm hư nhi thần tán giả, phi thục địa chi thủ bất túc dĩ tụ chi; âm hư nhi hỏa thăng giả, phi thục địa chi trọng bất túc dĩ giáng chi. Âm hư mà thần tán thì không có cái "giữ" của thục địa không đủ tụ lại; âm hư mà hỏa bốc thì không có cái "nặng" của thục địa không đủ kéo xuống. — 熟地黃

陽性速，故人參少用亦可成功；陰性緩，熟地非多難以奏效。 Dương tính tốc, cố nhân sâm thiểu dụng diệc khả thành công; âm tính hoãn, thục địa phi đa nan dĩ tấu hiệu. Tính dương thì nhanh nên nhân sâm dùng ít cũng thành công; tính âm thì chậm nên thục địa không dùng nhiều thì khó thấy hiệu. — 熟地黃

無陽則陰無以生，無陰則陽無以化。 Vô dương tắc âm vô dĩ sinh, vô âm tắc dương vô dĩ hóa. Không có dương thì âm không lấy gì mà sinh, không có âm thì dương không lấy gì mà hóa. — 熟地黃

是不知用熟地者正欲用其靜重之妙，而反為散動以亂其性，何異畫蛇而添足。 Thị bất tri dụng thục địa giả chính dục dụng kỳ tĩnh trọng chi diệu, nhi phản vi tán động dĩ loạn kỳ tính, hà dị họa xà nhi thiêm túc. Ấy là không biết rằng dùng thục địa chính là dùng cái diệu ở chỗ tĩnh và nặng của nó, nay lại làm cho nó tán động mà loạn mất tính — khác gì vẽ rắn thêm chân. — 熟地黃

陰虛而火不盛者，自當用參為君；若陰虛而火稍盛者，但可用參為佐；若陰虛而火大盛者，則誠有暫忌人參。 Âm hư nhi hỏa bất thịnh giả, tự đương dụng sâm vi quân; nhược âm hư nhi hỏa sảo thịnh giả, đãn khả dụng sâm vi tá; nhược âm hư nhi hỏa đại thịnh giả, tắc thành hữu tạm kỵ nhân sâm. Âm hư mà hỏa không thịnh thì dùng sâm làm quân; âm hư mà hỏa hơi thịnh thì chỉ dùng sâm làm tá; âm hư mà hỏa rất thịnh thì quả thật phải tạm kiêng nhân sâm. — 人參

謂之曰陰虛必當忌參固不可，謂之曰陰虛必當用參亦不可。 Vị chi viết âm hư tất đương kỵ sâm cố bất khả, vị chi viết âm hư tất đương dụng sâm diệc bất khả. Bảo rằng âm hư thì tất phải kiêng sâm là không được, bảo rằng âm hư thì tất phải dùng sâm cũng không được. — 人參

胃虛弱者忌服，陰虛熱者禁嘗，若誤用之，則敗陽作瀉，必反害人。 Vị hư nhược giả kỵ phục, âm hư nhiệt giả cấm thường, nhược ngộ dụng chi, tắc bại dương tác tả, tất phản hại nhân. Người vị hư yếu thì kiêng uống, người âm hư nhiệt thì cấm nếm; nếu dùng lầm thì bại dương sinh tiêu chảy, tất trở lại hại người. — 石膏

人但知滾痰丸可以治痰，而不知虛痰服此，則百無一生矣。 Nhân đãn tri Cổn đàm hoàn khả dĩ trị đàm, nhi bất tri hư đàm phục thử, tắc bách vô nhất sinh hĩ. Người ta chỉ biết Cổn đàm hoàn trị được đàm, mà không biết hư đàm uống thứ ấy thì trăm người không một người sống. — 青礞石

既無奇效，又胡忍食之，以殘厥子之先天？ Ký vô kỳ hiệu, hựu hồ nhẫn thực chi, dĩ tàn quyết tử chi tiên thiên? Đã không có hiệu quả gì đặc biệt, thì sao nỡ ăn nó mà làm tổn hại cái tiên thiên của đứa con? — 紫河車

氣 / 味 (khí / vị) — hai trục mô tả dược tính: khí là hàn nhiệt ôn lương (thuộc trời, thuộc dương), vị là toan khổ cam tân hàm đạm (thuộc đất, thuộc âm). Khung này đã dựng ở thiên Khí vị của Truyền Trung Lục.

升降浮沉 (thăng giáng phù trầm) — hướng tác dụng của thuốc: đi lên, đi xuống, nổi ra ngoài, chìm vào trong.

陽中之陰 / 陰中之陽 — cách ghi kép cho các vị có hai mặt, ví dụ thục địa là "trầm dã, âm trung hữu dương".

君 / 佐 / 使 (quân / tá / sứ) — vai trò của vị thuốc trong phương; một vị có thể làm quân trong tình huống này và chỉ làm tá trong tình huống khác, như nhân sâm với các mức độ âm hư.

龍雷之火 (long lôi chi hỏa) — thứ hỏa hư bốc lên, "gặp nước càng bùng, gặp nắng thì tan"; ẩn dụ dùng để phân biệt giả nhiệt với âm hư thật.

製法 (chế pháp) — bào chế; theo Cảnh Nhạc mỗi cách chế đều phải có chỉ định riêng, không được chế theo thói quen.

Về vị trí trong dược học. Bản Thảo Chính không cạnh tranh với Bản Thảo Cương Mục về quy mô, mà bổ sung cho nó về chiều sâu. Cương Mục là công trình khảo cứu và phân loại vĩ đại; Bản Thảo Chính là ghi chép của một người dùng thuốc, chọn lọc theo tiêu chí "cái gì tôi thật sự dùng đến và dùng thế nào". Hai bộ hoàn thành cách nhau chừng bốn mươi năm.

Về đóng góp riêng. Ba điểm được công nhận: cách viết giải thích cơ chế thay vì liệt kê công năng; việc ghi cấm kỵ thành một phần bắt buộc của mỗi vị; và yêu cầu rằng bào chế phải có chỉ định chứ không phải thói quen.

Về chỗ gây tranh cãi. Việc ông đặt thục địa lên vị trí trung tâm dẫn đến hệ quả mà chính ông không lường được: học trò và người đời sau dùng thục địa liều cao cho gần như mọi chứng. Trần Tu Viên trong Cảnh Nhạc Tân Phương Biếm nhắm thẳng vào điều này, gọi đó là "thục địa hại nhân", và lập luận của ông ta có phần đúng — thục địa liều cao gây đầy bụng, chán ăn và tiêu chảy ở người tỳ vị yếu, đúng cái mà Cảnh Nhạc đã cảnh báo về sinh địa nhưng lại cho rằng thục địa không mắc phải.

Về giá trị tư liệu. Mục nhân bộ là tư liệu lịch sử y học đáng chú ý, và lập trường của Cảnh Nhạc về tử hà xa — bác trên cả cơ sở thực nghiệm lẫn cơ sở đạo đức — là một trong những ghi chép sớm về việc đặt câu hỏi đạo đức với một thực hành y học đã được chấp nhận.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Tập Dược phẩm vựng yếu trong Y Tông Tâm Lĩnh của Hải Thượng Lãn Ông theo khá sát khuôn viết của Bản Thảo Chính: ghi khí vị, giải thích cơ chế, và nêu cấm kỵ. Lãn Ông cũng dùng thục địa và nhân sâm làm hai trụ của phép bổ.

Thuốc bổ cũng là thuốc, và cũng có chống chỉ định. Đây là thông điệp trung tâm của cả bộ sách, và nó ngược với cách nhiều người hiểu về đông dược. Mỗi vị trong Bản Thảo Chính đều có một câu cấm, kể cả nhân sâm. Nhân sâm chống chỉ định khi có sốt cấp tính, tăng huyết áp chưa kiểm soát, mất ngủ kích thích; theo y học hiện đại nó còn tương tác với thuốc chống đông warfarin và thuốc hạ đường huyết.

Câu "âm hư có dùng được sâm không" là ví dụ mẫu về tư duy liều lượng. Ba bậc mà Cảnh Nhạc đưa ra — hỏa không thịnh thì làm quân, hơi thịnh thì làm tá, rất thịnh thì tạm kiêng — chính là cách nghĩ theo tỷ lệ lợi hại thay vì theo nhãn "tốt" hay "xấu". Cách nghĩ này áp dụng được cho mọi quyết định dùng thuốc.

Tránh các vị có kim loại nặng. Bản Thảo Chính ghi rõ độc tính của thủy phấn (bột chì), mật đà tăng (chì oxide), và nhiều khoáng vật khác. Ngày nay danh sách cần tránh rộng hơn: chu sa (thủy ngân sulfide), hùng hoàng (arsenic sulfide), khinh phấn (thủy ngân chloride), các chế phẩm chứa chì. Những vị này có mặt trong nhiều bài thuốc cổ truyền lưu hành, đặc biệt là thuốc cam cho trẻ em, và ngộ độc chì từ thuốc cam vẫn là vấn đề thực tế.

Cảnh giác với thuốc "mát gan giải độc" dùng dài ngày. Bài Thanh mông thạch và lời phê bình Cổn đàm hoàn nói đúng một vấn đề còn nguyên: các phương thanh nhiệt tả hạ dùng kéo dài trên người vốn suy nhược gây hại. Ngày nay thêm một lớp vấn đề mà Cảnh Nhạc không biết: một số dược liệu gây tổn thương gan thật sự, và "thuốc mát gan" không đồng nghĩa với an toàn cho gan.

Không dùng nhau thai làm thuốc hay thực phẩm. Lập trường của Cảnh Nhạc từ bốn trăm năm trước trùng với khuyến cáo hiện nay, và ngày nay có thêm lý do: nhau thai có thể mang mầm bệnh truyền nhiễm từ mẹ, và các chế phẩm từ nhau không cho thấy lợi ích nào được chứng minh.

Bào chế có ý nghĩa, nhưng phải có lý do. Nhận xét của ông rằng mỗi cách chế biến chỉ hợp với một chỉ định cụ thể là một nguyên tắc tốt. Bào chế thật sự làm thay đổi thành phần hóa học của dược liệu — điển hình là phụ tử, mà cách chế quyết định độc tính của nó. Dược liệu chế sai hoặc không chế có thể nguy hiểm.

Đọc phần cốc quả thái như một ghi chép ẩm thực. Ba bộ này gần với thực phẩm hơn là thuốc, và cách ghi tính vị của chúng có thể đọc như một hệ thống phân loại thức ăn theo tác động lên cơ thể. Giá trị của nó là gợi ý quan sát bản thân, không phải là chỉ dẫn ăn kiêng cứng nhắc.

Giới hạn cần nhớ. Các mô tả dược tính trong sách này dựa trên lý thuyết âm dương ngũ hành và trên quan sát lâm sàng không có đối chứng. Chúng không tương đương với dược lý học hiện đại, và không cho biết liều an toàn, tương tác thuốc hay tác dụng phụ theo nghĩa hiện nay. Không nên tự phối thuốc theo sách này, đặc biệt khi đang dùng thuốc tây — nhiều dược liệu tương tác với thuốc chống đông, thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường và thuốc chống thải ghép.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) chứa nền lý thuyết. Thiên Khí vị ở quyển một dựng toàn bộ khung khí vị thăng giáng mà Bản Thảo Chính áp dụng cho từng vị; thiên Luận trị nêu nguyên tắc "tinh nhất" tức dùng ít vị, chọn đúng vị.

Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) là nơi các vị thuốc ở đây được ghép thành phương. Bài Bổ lược nêu nguyên tắc ghép: khí hư bổ ở trên dùng nhân sâm hoàng kỳ, tinh hư bổ ở dưới dùng thục địa kỷ tử — hai vị được bàn kỹ nhất ở đây chính là hai vị chủ của hai nhánh ấy.

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37) là nơi thấy các vị này trong ngữ cảnh lâm sàng. Nhiều môn có mục liệt kê thuốc theo cơ chế, ví dụ bài Luận dụng dược tá sứ ở môn Phi phong và danh mục thuốc tả hỏa theo tạng phủ ở môn Hỏa chứng.

Ngoại Khoa Kiềm (quyển 46–47) dùng nhiều vị thuộc kim thạch bộ và trùng ngư bộ cho thuốc dùng ngoài; phần dược tính của nhũ hương, một dược, tùng hương, mật đà tăng ở đây là tra cứu trực tiếp cho các cao dán và thuốc bột rắc mô tả ở đó.