Đậu Chẩn Thuyên (痘疹詮) là bốn quyển chuyên về hai bệnh phát ban ở trẻ em: đậu sang (痘瘡, đậu mùa) và ma chẩn (麻疹, sởi). Chữ "thuyên" (詮) nghĩa là giải thích cho thấu — tác giả đặt tên như vậy vì đây là chuyên khảo, không phải một môn trong Tạp Chứng Mô.

Việc dành hẳn bốn quyển, tức một phần mười sáu toàn bộ tác phẩm, cho hai bệnh này phản ánh đúng thực tế dịch tễ đời Minh: đậu mùa là nguyên nhân tử vong trẻ em hàng đầu, với tỷ lệ chết có thể lên đến ba mươi phần trăm ở trẻ chưa mắc. Không nhà nào tránh được, và việc "ra đậu" được coi là một cửa ải mà mọi đứa trẻ phải qua.

Bố cục:

• Quyển 42 — toàn bộ phần Ma chẩn, hai mươi tám bài, từ nguồn gốc, danh nghĩa, thuận nghịch, mạch, chứng, kỳ hạn cho đến các biến chứng và di chứng, kèm một mục về thủy đậu.
• Quyển 43 — Đậu sang (thượng), phần chẩn đoán và tiên lượng: biện đậu, xem mạch, hình sắc, kỳ hạn, chứng ngũ tạng, phân khí huyết, biện hư thực hàn nhiệt, bộ vị cát hung, chứng lành chứng dữ, đậu quái dị, bài ca tử chứng theo ngày.
• Quyển 44 — Đậu sang (trung), phần điều trị theo từng giai đoạn ba ngày một, cùng các biến chứng chính.
• Quyển 45 — Đậu sang (hạ), các biến chứng theo hệ: nôn tả, run rét nghiến răng, phiền táo, thở gấp, giọng nói, co giật, hôn mê, đau lưng, đau bụng, quyết nghịch, khát, xuất huyết, loét, mồ hôi nhiều, đậu lẫn sởi, đậu lẫn ban.

Ba điều nên biết trước khi đọc:

Thứ nhất, tác giả ghi nhận đây là bệnh mới. Ông khảo văn bản và kết luận rằng Nội Kinh chỉ nói "dương chẩn" tức ban chẩn, còn Việt Nhân, Trọng Cảnh, Hoa Nguyên Hóa, Vương Thúc Hòa "giai vô nhất ngôn cập đậu". Đây là một quan sát dịch tễ học lịch sử chính xác: đậu mùa xuất hiện ở Trung Hoa khoảng thế kỷ thứ tư.

Thứ hai, toàn bộ hệ thống của ông xoay quanh việc "thấu độc ra ngoài". Đậu là độc từ trong ra, ngược với thương hàn là tà từ ngoài vào. Mục tiêu điều trị không phải diệt độc mà là giúp độc phát ra đầy đủ rồi lặn đi; mọi biến chứng nguy hiểm đều là do độc không ra được hoặc ra rồi lại hãm vào.

Thứ ba, đây là bộ nặng về tiên lượng hơn điều trị. Rất nhiều bài chỉ để phân biệt điềm lành với điềm dữ, vì trong điều kiện không có thuốc đặc hiệu, giá trị lớn nhất mà thầy thuốc có thể cung cấp là dự đoán đúng và tránh làm hại.

释1. Ma chẩn — quyển 42

Thuật nguyên và Danh nghĩa mở đầu bằng việc phân biệt sởi với các chứng phát ban khác. Ông chỉ ra rằng tên gọi rất lộn xộn tùy vùng — ma, chẩn, sa, chủy — khiến người đọc sách dễ lẫn, nên trước hết phải chính danh.

Chẩn nghịch thuận, Chẩn mạch, Chẩn chứng, Chẩn kỳ dựng bộ khung chẩn đoán. Điểm quan trọng nhất là kỳ hạn: sởi có trình tự rất đều — phát sốt ba ngày rồi mới mọc ban, ban mọc theo thứ tự từ đầu mặt xuống mình rồi tay chân, mọc hết rồi lặn theo đúng thứ tự ấy. Trình tự này là cơ sở để phân biệt sởi với các ban khác và để đoán diễn biến.

Ma chẩn sơ nhiệt mô tả giai đoạn khởi phát, và các dấu hiệu ông nêu trùng khớp với mô tả hiện đại: sốt, ho, chảy mũi, chảy nước mắt, mắt đỏ sợ ánh sáng. Bài Chẩn thế (chảy mũi) được tách riêng chính vì chảy mũi là dấu phân biệt quan trọng: sởi có chảy mũi, đậu mùa thì không.

Chẩn xuất một, Chẩn hình sắc, Chẩn cát hung bàn tiên lượng. Nguyên tắc cốt lõi: ban mọc đều, màu hồng tươi, mọc theo thứ tự, ba ngày mọc hết ba ngày lặn hết là thuận; ban mọc lấm tấm không đều, màu tía sẫm hoặc trắng nhợt, mọc rồi lặn ngay, hoặc lặn quá nhanh trong khi sốt không giảm là nghịch.

Điểm sau cùng ấy — ban lặn sớm mà sốt không lui — được ông coi là dấu hiệu nguy hiểm nhất, và ông gọi là "nội hãm". Nhận định này đúng: ban lặn nhanh bất thường ở bệnh nhân sởi kèm tình trạng xấu đi là dấu hiệu biến chứng nặng.

Tổng luận trị pháp đưa ra nguyên tắc chung, và nó ngược hẳn với chủ trương ôn bổ thường thấy của ông: sởi thuộc dương, thuộc nhiệt, nên phép trị chính là thanh và thấu — dùng thuốc mát để thanh nhiệt và thuốc nhẹ để giúp ban mọc ra. Ông ghi rõ sởi đại kỵ ôn bổ và đại kỵ thu liễm, vì cả hai đều khiến độc không ra được.

Đây là một chỗ đáng chú ý về phương pháp: ông không áp dụng máy móc lập trường ôn bổ của mình, mà theo tính chất của bệnh.

Chẩn cấm kỵ liệt kê các điều kiêng: kiêng gió lạnh, kiêng tắm rửa lúc đang mọc ban, kiêng ăn thứ tanh béo và thứ chua chát, kiêng dùng thuốc thu liễm và thuốc bổ.

Các bài còn lại xử lý biến chứng theo hệ: Chẩn suyễn thấu (ho suyễn — biến chứng phổi, và ông ghi đây là nguyên nhân tử vong thường gặp nhất), Chẩn thổ tả, Chẩn khát, Chẩn hãn nục, Chẩn táo vọng cuồng loạn, Chẩn yết thống, Chẩn thần khẩu sang, Chẩn phúc thống, và Chẩn hậu chư chứng — các chứng sau khi khỏi sởi.

Bài cuối cùng đáng chú ý vì nó ghi nhận điều mà y học hiện đại gọi là suy giảm miễn dịch sau sởi: sau khi khỏi, trẻ dễ mắc các bệnh khác, dễ sinh ung nhọt, dễ tiêu chảy kéo dài, và cần một thời gian dài mới hồi phục.

Thủy đậu được tách thành một mục riêng, và ông phân biệt rõ với đậu mùa: thủy đậu mụn nông, chứa nước trong, mỏng vỏ, dễ vỡ, không lõm giữa, mọc rải rác không đều lứa, bệnh nhẹ, hiếm khi chết. Đây là phân biệt chính xác giữa varicella và variola, và nó có giá trị thực tế rất lớn trong thời đại mà một chẩn đoán nhầm có thể gây hoảng loạn cả làng.

释2. Đậu sang: tổng luận và nguồn gốc — quyển 43

Tổng luận mở bằng khảo cứu văn bản. Đậu sang tục gọi là "thiên sang"; nguyên do thì "thực do thai độc nội tàng, nhi phục nhân thời khí ngoại xúc, kỳ độc nãi phát, cố truyền nhiễm tương tự, thị diệc thiên hành dịch lệ chứng dã" — độc thai tàng bên trong, gặp thời khí bên ngoài mà phát, nên lây truyền giống nhau, cũng là bệnh dịch lệ.

Rồi khảo: Nội Kinh chỉ nói "dương chẩn", tức ban chẩn ngày nay; từ Việt Nhân, Trọng Cảnh, Nguyên Hóa, Thúc Hòa đều không một lời nhắc đến đậu — "khả kiến thượng cổ bản vô thị chứng, nhi kim tắc hà dĩ hữu chi?"

Lời giải thích của ông thì sai nhưng cách lập luận đáng chú ý: ông cho rằng độc ấy do đời sau ăn uống rượu chè quá độ, khác với người xưa điềm đạm, nên sinh ra thai độc. Bằng chứng ông đưa: "Đệ quan lê hoắc cao lương chi gia tức hữu bất đồng, kim chi Bắc lỗ diệc bất xuất đậu." — nhà ăn rau dưa và nhà ăn cao lương thì khác nhau, và người phương bắc du mục cũng không ra đậu.

Quan sát thì thật (tỷ lệ mắc khác nhau giữa các nhóm dân cư), nhưng giải thích thì ngược: các nhóm dân cư thưa và di động ít gặp dịch đậu mùa vì bệnh cần mật độ dân số đủ cao để duy trì lưu hành, chứ không phải vì họ ăn uống đạm bạc.

Ông cũng nêu điều kiện để hành nghề trong khoa này, và đây là một chuỗi năm bậc rất hay: "Thiết hoặc tri chứng nhi bất tri hình, tắc vô dĩ động kỳ ngoại; tri hình nhi bất tri mạch, tắc vô dĩ trắc kỳ nội; tri mạch nhi bất tri bản, tắc vô dĩ tham kỳ nguyên; tri bản nhi bất tri nhân, tắc vô dĩ cùng kỳ biến; tri nhân nhi bất tri dược, tắc vô dĩ thần kỳ trị."

Ông liệt kê các nhà ông đã tham khảo: Trần Văn Trung, Tiền Trọng Dương, Tiết Lập Trai, Vạn thị đất La Điền, Trình thị Thần Phong, Từ Đông Cao, Hữu thị Cải Trai.

释3. Chẩn đoán phân biệt: đậu hay thương hàn

Sơ biện đậu chứng giải quyết vấn đề thực tế khó nhất: ba ngày đầu, đậu mùa và thương hàn giống hệt nhau.

Nguyên tắc phân biệt của ông dựa trên hướng đi của bệnh: "Thương hàn chi tà tòng biểu nhập lý, cố kiến các kinh chi chứng; đậu chẩn chi độc tắc tòng lý xuất biểu, cố kiến ngũ tạng chi chứng."

Rồi ông liệt kê "ngũ tạng chứng" — các dấu hiệu tiền triệu gợi ý đậu:

• Ngáp, uể oải, bứt rứt: chứng can.
• Chợt mát chợt nóng, tay chân hơi lạnh, ngủ nhiều: chứng tỳ.
• Mặt khô má đỏ, ho và hắt hơi: chứng phế.
• Giật mình hồi hộp: chứng tâm.
• Chân mát tai lạnh: chứng thận.

Và mấy dấu khám: vùng hõm ngực có sắc đỏ, sau tai có gân đỏ, mắt ngấn nước, mình nóng, các ngón tay đều nóng mà riêng ngón giữa lạnh.

Dấu "ngón giữa lạnh" được đúc thành bài Biện đậu ca: "Ngũ chỉ sảo đầu lãnh, kinh lai bất khả đương. Nhược phùng trung chỉ nhiệt, tất định thị thương hàn; trung chỉ độc tự lãnh, ma đậu chứng tương truyền."

Khán nhĩ ca dùng gân sau tai để đoán nặng nhẹ: gân đỏ thì đậu nhẹ, gân tía thì nặng.

Giá trị thực của các dấu này thì hạn chế, nhưng ý nghĩa của chúng trong bối cảnh lại rất lớn: trong ba ngày trước khi mụn mọc, nếu nhận ra sớm là đậu thì gia đình có thể chuẩn bị, cách ly và tránh những can thiệp sai như phát hãn mạnh — mà theo hệ thống của ông, phát hãn ở giai đoạn này chính là làm độc hãm vào trong.

释4. Tiên lượng: bộ vị, hình sắc, và trình tự mười hai ngày

Đây là phần chiếm dung lượng lớn nhất, và nó phản ánh thực tế của một bệnh không có thuốc đặc hiệu: giá trị của thầy thuốc nằm ở chỗ đoán đúng.

Hình sắc tình tính, Ngũ tạng chứng, Phân khí huyết, Biện hư thực hàn nhiệt là các khung chẩn đoán. Trong đó phân khí huyết là khung đặc trưng của đậu khoa: mụn đậu được xem là sản phẩm của khí và huyết cùng làm việc — khí đưa độc ra, huyết nuôi cho mụn đầy. Khí đủ mà huyết thiếu thì mụn mọc được nhưng không đầy mủ, vỏ mỏng khô; huyết đủ mà khí thiếu thì mụn không nhô lên được, bẹt và lõm.

Bộ vị cát hung bàn vị trí mụn. Nguyên tắc: mụn thưa ở mặt mà dày ở mình chân là tốt; dày đặc ở mặt, nhất là quanh mũi miệng và hai mắt, là xấu. Mụn mọc kín đặc thành mảng liền nhau thì rất xấu.

Quan sát này chính xác về mặt lâm sàng: thể đậu mùa dày đặc (confluent smallpox) có tỷ lệ tử vong cao hơn hẳn thể rời rạc.

Đậu hình đậu sắc cát hung là bảng chi tiết nhất. Tốt: mụn tròn đều, chân mụn có quầng đỏ hồng nhuận, đỉnh mụn nhô đầy, da giữa các mụn sáng sạch, mụn chắc không dễ vỡ. Xấu: mụn bẹt lõm giữa, chân mụn tím hoặc trắng nhợt, đỉnh không nhô lên, mụn nhũn dễ vỡ, hoặc mụn khô đen.

Đậu quái hình chứng mô tả các thể bất thường, trong đó có thể mà ông gọi là hắc hãm — mụn chuyển đen và lõm sâu — và ông xếp vào loại rất nguy. Đây tương ứng với thể đậu mùa xuất huyết, thể có tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối.

Tử chứng nhật sổ ca là một bài ca đúc kết các dấu tử vong theo từng ngày bệnh.

Và trục xương sống của cả quyển 43 và 44 là trình tự mười hai ngày chia bốn giai đoạn ba ngày:

1. Phát nhiệt tam triêu — ba ngày sốt trước khi mụn mọc.
2. Báo đậu tam triêu — ba ngày mụn bắt đầu mọc.
3. Khởi phát tam triêu — ba ngày mụn nhô lên đầy dần.
4. Quán nùng tam triêu — ba ngày mụn chứa mủ.

Rồi đến kết yếp (đóng vảy) và yếp hậu lạc ca (vảy bong). Mỗi giai đoạn có một bài riêng ở quyển 43 để biện cát hung và một bài tương ứng ở quyển 44 để bàn trị pháp.

Trình tự này mô tả chính xác diễn biến tự nhiên của đậu mùa, và việc có một khung thời gian rõ ràng cho phép thầy thuốc biết khi nào một diễn biến là bình thường và khi nào là chậm trễ bất thường — điều quan trọng nhất trong tiên lượng.

释5. Điều trị theo giai đoạn — quyển 44

Tổng luận trị pháp gồm mười chín điều, và nguyên tắc trung tâm là: độc phải ra hết, và người phải còn sức để đưa nó ra.

Từ đó ra ba tình huống và ba hướng xử lý:

• Độc thịnh mà chính khí còn: chỉ cần thanh giải, để độc tự ra.
• Độc thịnh mà chính khí không đủ: phải thác — dùng thuốc bổ khí huyết để nâng cho độc ra. Đây là chỗ ông dùng nhân sâm, hoàng kỳ, đương quy.
• Độc không thịnh mà chính khí đã bại: phải cứu gốc trước, không được dùng thuốc giải độc nữa.

Ông đặc biệt phản đối hai thực hành phổ biến đương thời:

Thứ nhất là dùng thuốc ép độc ra. Các thuốc như tang trùng, xuyên sơn giáp được dùng để "thấu độc" khi mụn không mọc được. Ông đã bác điều này từ bài Luận thời y ở Truyền Trung Lục, và nhắc lại ở đây: mụn không mọc được là vì "nguyên khí vô lực", phải bồi khí huyết, không được ép.

Thứ hai là dùng hàn lương bừa bãi. Ông thừa nhận đậu phát nhiệt là "chính hậu" — sốt là dấu hiệu bình thường và cần thiết, vì "bất nhiệt tắc độc bất thấu xuất". Chỉ khi có nội nhiệt thật, có chân hỏa với mạch chứng đầy đủ thì mới được thanh lương, và ông ước tính "sổ thập ca tài nhất nhị".

Nhiệt chứng luận trị gồm mười một điều bàn riêng về sốt trong đậu, phân biệt sốt cần thiết với sốt quá mức.

Các bài biến chứng chính ở quyển này: Xuất bất khoái (mụn không mọc ra được), Hãm phục (mụn lặn vào trong), Tác thống, Đầu diện thũng, Đậu đinh hắc hãm, Ẩm thực, Yết hầu khẩu xỉ.

Bài Đậu hậu dư độc phát nhiệt xử lý sốt sau khi đậu đã lặn, tức nhiễm trùng thứ phát.

释6. Biến chứng theo hệ — quyển 45

Quyển cuối liệt kê hai mươi chín bài, mỗi bài một biến chứng, và cách tổ chức theo triệu chứng chứ không theo giai đoạn khiến nó dùng được như sách tra cứu cấp cứu.

Tổng luận thổ tả, Ẩu thổ, Tiết tả — nhóm tiêu hóa, và ông ghi rõ tiêu chảy trong đậu là dấu xấu vì nó vừa làm mất sức vừa khiến độc không ra được.

Hàn chiến giảo nha (run rét nghiến răng) được ông coi là dấu nguy: đó là dương khí sắp thoát, không phải là "phong".

Suyễn cấp — thở gấp, và ông xếp vào loại nguy hiểm nhất vì nó báo hiệu độc đã vào phế.

Thanh âm — thay đổi giọng nói, dấu hiệu tổn thương họng thanh quản.

Kinh súc, Hôn thụy — nhóm thần kinh.

Quyết nghịch, Thất huyết, Phát bào, Hội lạn — các thể nặng. Bài Thất huyết mô tả thể xuất huyết, và ông ghi là gần như không cứu được.

Đa hãn, Hiệp chẩn (đậu lẫn sởi), Hiệp ban (đậu lẫn ban), Trú dạ đề khốc.

痘瘡一證，俗曰天瘡，原其所由，實由胎毒內藏，而復因時氣外觸，其毒乃發。 Đậu sang nhất chứng, tục viết thiên sang, nguyên kỳ sở do, thực do thai độc nội tàng, nhi phục nhân thời khí ngoại xúc, kỳ độc nãi phát. Chứng đậu sang tục gọi là thiên sang; truy nguyên thì thực do thai độc tàng bên trong, lại nhân thời khí chạm từ ngoài mà độc phát ra. — 痘瘡·總論

自越人、仲景、元化、叔和諸公皆無一言及痘，可見上古本無是證。 Tự Việt Nhân, Trọng Cảnh, Nguyên Hóa, Thúc Hòa chư công giai vô nhất ngôn cập đậu, khả kiến thượng cổ bản vô thị chứng. Từ Việt Nhân, Trọng Cảnh, Hoa Nguyên Hóa, Vương Thúc Hòa, các vị đều không một lời nhắc đến đậu; đủ thấy thời thượng cổ vốn không có chứng này. — 痘瘡·總論

傷寒之邪從表入里，故見各經之證；痘疹之毒則從里出表，故見五臟之證。 Thương hàn chi tà tòng biểu nhập lý, cố kiến các kinh chi chứng; đậu chẩn chi độc tắc tòng lý xuất biểu, cố kiến ngũ tạng chi chứng. Tà thương hàn từ biểu vào lý nên hiện chứng của từng kinh; độc đậu chẩn thì từ lý ra biểu nên hiện chứng của năm tạng. — 初辨痘證

知證而不知形，則無以洞其外；知形而不知脈，則無以測其內；知脈而不知本，則無以探其源；知本而不知因，則無以窮其變；知因而不知藥，則無以神其治。 Tri chứng nhi bất tri hình, tắc vô dĩ động kỳ ngoại; tri hình nhi bất tri mạch, tắc vô dĩ trắc kỳ nội; tri mạch nhi bất tri bản, tắc vô dĩ tham kỳ nguyên; tri bản nhi bất tri nhân, tắc vô dĩ cùng kỳ biến; tri nhân nhi bất tri dược, tắc vô dĩ thần kỳ trị. Biết chứng mà không biết hình thì không soi được bên ngoài; biết hình mà không biết mạch thì không dò được bên trong; biết mạch mà không biết gốc thì không tìm được nguồn; biết gốc mà không biết nguyên nhân thì không cùng được sự biến; biết nguyên nhân mà không biết thuốc thì không thần được cách chữa. — 痘瘡·總論

五指稍頭冷，驚來不可當。若逢中指熱，必定是傷寒；中指獨自冷，麻痘證相傳。 Ngũ chỉ sảo đầu lãnh, kinh lai bất khả đương. Nhược phùng trung chỉ nhiệt, tất định thị thương hàn; trung chỉ độc tự lãnh, ma đậu chứng tương truyền. Năm đầu ngón tay lạnh thì cơn giật đến không chống nổi. Nếu ngón giữa nóng thì tất là thương hàn; ngón giữa riêng nó lạnh thì là sởi đậu đang lây. — 辨痘歌

痘瘡變紀百出，虛中有實，實中有虛。 Đậu sang biến kỷ bách xuất, hư trung hữu thực, thực trung hữu hư. Đậu sang biến hóa trăm mối, trong hư có thực, trong thực có hư. — 痘瘡·總論

痘瘡 (đậu sang) — đậu mùa; tục gọi "thiên sang" (天瘡).

麻疹 (ma chẩn) — sởi; tên gọi khác tùy vùng: sa, chủy, chẩn.

水痘 (thủy đậu) — thủy đậu, được tách riêng và phân biệt rõ với đậu mùa: mụn nông, nước trong, vỏ mỏng, mọc không đều lứa, bệnh nhẹ.

胎毒 (thai độc) — độc tàng trong bào thai, theo tác giả là nguyên nhân nội tại của đậu; thời khí bên ngoài chỉ là yếu tố khơi mào.

透毒 (thấu độc) — làm cho độc thấu ra ngoài; mục tiêu điều trị trung tâm.

托 (thác) — nâng đỡ chính khí để đưa độc ra, dùng khi khí huyết không đủ sức; phân biệt với "ép độc ra" bằng thuốc mạnh mà ông phản đối.

陷伏 / 黑陷 (hãm phục / hắc hãm) — mụn lặn vào trong và mụn chuyển đen lõm sâu; hai dấu hiệu nguy hiểm nhất.

分氣血 (phân khí huyết) — khung chẩn đoán đặc trưng của đậu khoa: khí đưa độc ra, huyết nuôi mụn đầy; thiếu bên nào thì mụn hỏng theo kiểu bên ấy.

十二日四期 (thập nhị nhật tứ kỳ) — trình tự bốn giai đoạn ba ngày: phát nhiệt, báo đậu, khởi phát, quán nùng; rồi kết yếp và lạc ca.

Về giá trị lịch sử. Đậu Chẩn Thuyên là một trong những chuyên khảo đậu chẩn đầy đủ nhất đời Minh, và giá trị lớn nhất của nó hôm nay là giá trị tư liệu. Nó ghi lại chi tiết diễn biến lâm sàng của một bệnh mà thế giới đã thanh toán hoàn toàn — đậu mùa là bệnh truyền nhiễm duy nhất của loài người được xóa sổ, ca mắc tự nhiên cuối cùng năm 1977, được Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố thanh toán năm 1980. Những mô tả trong bốn quyển này là chứng cứ về một căn bệnh mà không thầy thuốc nào đang sống còn nhìn thấy.

Về độ chính xác của mô tả. Nhiều quan sát trong sách đúng với hiểu biết hiện đại: trình tự phát triển mụn đậu và thời gian mỗi giai đoạn; mối liên hệ giữa mức độ dày đặc của mụn và tiên lượng; thể xuất huyết và thể đen lõm là những thể gần như tử vong chắc chắn; phân biệt thủy đậu với đậu mùa; phân biệt sởi với đậu qua dấu chảy mũi và qua trình tự mọc ban; biến chứng phổi là nguyên nhân tử vong hàng đầu của sởi; và tình trạng dễ mắc bệnh khác sau khi khỏi sởi.

Về chỗ sai. Lý thuyết "thai độc" hoàn toàn không đúng — cả hai bệnh đều do virus lây qua đường hô hấp. Cách giải thích của ông về việc vì sao người phương bắc du mục không mắc đậu (do ăn uống đạm bạc) đảo ngược nhân quả thật (mật độ dân số không đủ để duy trì lưu hành). Và quan niệm rằng sốt là cần thiết để "thấu độc" đã dẫn đến việc trì hoãn hạ sốt ở trẻ, điều có thể gây hại.

Một điều đáng tiếc về mặt lịch sử. Kỹ thuật chủng đậu nhân đậu (人痘接種法) — lấy vảy đậu của người bệnh nhẹ nghiền bột thổi vào mũi người lành để gây miễn dịch — đã được ghi nhận ở Trung Hoa từ khoảng thế kỷ mười sáu, tức cùng thời với Cảnh Nhạc. Bộ sách này không bàn đến kỹ thuật ấy. Đây là kỹ thuật về sau truyền sang Thổ Nhĩ Kỳ rồi sang Anh, và là tiền thân trực tiếp của vắc-xin đậu mùa mà Edward Jenner phát triển năm 1796.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Đậu mùa cũng là mối đe dọa lớn ở Việt Nam, và các y thư Việt như Y Tông Tâm Lĩnh đều có phần đậu chẩn. Hải Thượng Lãn Ông theo Cảnh Nhạc trong cách phân giai đoạn và trong việc nhấn mạnh phép "thác" cho trẻ yếu.

Đậu mùa: đã bị xóa sổ, và đó là bài học lớn nhất. Bốn quyển này mô tả một bệnh từng giết chết khoảng ba trăm triệu người chỉ riêng trong thế kỷ hai mươi. Nó không còn nữa, và nguyên nhân duy nhất là vắc-xin cùng một chiến dịch tiêm chủng toàn cầu. Đọc những trang này — các bài ca tử chứng theo ngày, các bảng phân biệt điềm lành điềm dữ, sự bất lực trước thể xuất huyết — là cách hiệu quả nhất để hiểu vắc-xin đã thay đổi điều gì.

Sởi thì chưa. Đây là phần còn nguyên tính thời sự. Sởi vẫn đang lưu hành và vẫn gây tử vong, và mọi đợt bùng phát đều xảy ra ở những cộng đồng có tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm. Sởi có vắc-xin an toàn và hiệu quả cao, tiêm hai mũi cho miễn dịch gần như trọn đời.

Các mô tả trong quyển 42 giúp nhận biết sởi: sốt cao ba đến bốn ngày kèm ho, chảy mũi, viêm kết mạc (ba dấu mà tiếng Anh gọi là "ba chữ C"), rồi ban đỏ mọc từ sau tai và chân tóc lan xuống mặt, mình, tay chân, và lặn theo đúng thứ tự để lại vết thâm bong vảy nhỏ. Biến chứng cần đi viện: thở nhanh khó thở, co giật, li bì, tiêu chảy mất nước, và mắt đau sợ sáng nặng.

Quan sát của Cảnh Nhạc rằng biến chứng phổi là nguyên nhân tử vong chính, và rằng trẻ sau sởi dễ mắc bệnh khác, đều đúng. Điều ông không biết: sởi xóa một phần trí nhớ miễn dịch đã có, khiến trẻ mất khả năng chống lại những mầm bệnh mà trước đó đã miễn dịch, và tình trạng này kéo dài hàng năm.

Thủy đậu. Phân biệt của ông vẫn dùng được: mụn nông, chứa nước trong, vỏ mỏng dễ vỡ, mọc nhiều lứa nên cùng lúc thấy cả nốt sần, nốt phỏng và vảy. Thủy đậu cũng có vắc-xin. Điều cần bổ sung: không dùng aspirin cho trẻ bị thủy đậu hoặc cúm vì nguy cơ hội chứng Reye; và không bôi các thứ lá, thuốc mỡ lạ lên nốt phỏng vì nguy cơ bội nhiễm.

Sốt trong bệnh phát ban: đừng cố "giữ sốt cho ban ra". Đây là chỗ cần đọc ngược lại sách. Quan niệm "bất nhiệt tắc độc bất thấu xuất" đã dẫn đến tập quán ủ ấm, kiêng tắm, kiêng gió và không hạ sốt để "cho ban mọc" — một tập quán vẫn còn ở nhiều nơi. Thực tế: ban mọc theo diễn biến tự nhiên của nhiễm virus, không phụ thuộc vào việc trẻ được ủ ấm hay không; còn sốt cao kéo dài gây mất nước, co giật và làm trẻ kiệt sức. Trẻ sốt cần được hạ sốt, bù nước, và giữ vệ sinh da.

Kiêng tắm là sai. Kiêng nước khi trẻ mắc sởi hay thủy đậu làm tăng nguy cơ bội nhiễm da. Nên tắm nhanh bằng nước ấm, lau khô nhẹ, giữ móng tay ngắn để trẻ không cào xước.

Cách ly có cơ sở. Nhận định của Cảnh Nhạc rằng đây là "thiên hành dịch lệ chứng" và "truyền nhiễm tương tự" là đúng. Sởi là một trong những bệnh lây qua không khí mạnh nhất được biết. Trẻ mắc sởi cần nghỉ học và tránh tiếp xúc đến bốn ngày sau khi ban mọc; người chưa tiêm chủng tiếp xúc với ca sởi cần được tư vấn về tiêm phòng sau phơi nhiễm.

Giới hạn cần nhớ. Không có phần nào trong bốn quyển này nên được dùng để điều trị. Với đậu mùa thì vấn đề không còn tồn tại; với sởi và thủy đậu thì điều trị là hỗ trợ (hạ sốt, bù nước, dinh dưỡng, vitamin A cho trẻ mắc sởi theo hướng dẫn y tế) cộng với theo dõi biến chứng, và phòng bệnh là tiêm chủng. Giá trị của bộ sách này là giá trị lịch sử và giá trị mô tả, không phải giá trị điều trị.

Tiểu Nhi Tắc (quyển 40–41) là bộ nhi khoa chung, và không bàn đậu chẩn — hai bệnh này được tách riêng vì diễn biến đặc thù. Nhưng các nguyên tắc chung về an toàn dùng thuốc ở trẻ trong bài Dược nhị chi ngộ áp dụng cho cả đây, và bài ấy có nhắc thẳng: đậu chẩn phát nhiệt vốn là chính hậu, phải có nội nhiệt và chân hỏa với mạch chứng đầy đủ mới được thanh lương.

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37) có môn Ôn dịch ở quyển 13, nơi bàn bệnh dịch nói chung với hệ trị pháp lục yếu ngũ kỵ; và môn Phát ban nằm trong Thương Hàn Điển quyển 8, bàn phát ban trong bệnh ngoại cảm nói chung, phân biệt với đậu chẩn.

Ngoại Khoa Kiềm (quyển 46–47) là nơi tra cách xử lý các tổn thương da và ung nhọt, kể cả bội nhiễm sau đậu.

Đậu Chẩn Thuyên Cổ Phương (quyển 63) chứa toàn bộ phương thuốc được nhắc tên trong bốn quyển này, chia làm ba phần: phương trị đậu, phương trị sởi, và phương dùng chung.