Mạch Thần Chương (脈神章) là ba quyển bàn về mạch, nối thẳng vào câu cuối của thiên Thập vấn trong Truyền Trung Lục: "chư sở vị tận, tường hậu quyển Mạch Thần Chương" — những chỗ chưa nói hết, xem kỹ ở quyển Mạch Thần Chương phía sau.

Nhan đề đã là một tuyên ngôn. Sách mạch thời ấy phần lớn đặt tên theo hình: Mạch Kinh, Mạch Quyết, Chẩn Gia Xu Yếu. Trương Giới Tân đặt tên chương là "thần", và ngay câu mở đầu quyển trung ông định nghĩa: "Mạch giả, huyết khí chi thần, tà chính chi giám dã" — mạch là cái thần của khí huyết, là tấm gương soi tà chính. Từ đó suy ra toàn bộ lập trường: xem mạch không phải để đếm cho đủ hai mươi tám tên mạch, mà để bắt cho được cái thần ẩn sau hình.

Bố cục ba quyển là một kiến trúc sư phạm rất chặt, xếp theo thứ tự tín cậy của nguồn:

• Quyển 4 — Nội Kinh mạch nghĩa: hai mươi mục trích nguyên văn Tố Vấn và Linh Khu, mỗi mục kèm lời án của tác giả. Đây là nền.
• Quyển 5 — Thông Nhất Tử mạch nghĩa: mười ba mục do chính ông viết (Thông Nhất Tử 通一子 là biệt hiệu của Trương Giới Tân). Đây là phần sáng tạo, và cũng là phần hay nhất.
• Quyển 6 — Nan Kinh, Trọng Cảnh, Hoạt thị và các nhà: các hệ mạch học khác, xếp sau, kèm một bài biện dài của Uông Thạch Sơn đánh vào mê tín xem mạch.

Sợi chỉ xuyên suốt là hai chữ "hư thực". Ông nói thẳng ở đầu quyển trung: bệnh người ta không ra ngoài biểu lý hàn nhiệt hư thực, mà trong sáu chữ ấy thì hai chữ hư thực là khẩn yếu nhất; trị bệnh không ra ngoài công với bổ, công hay bổ không ra ngoài hư với thực, mà muốn xét hư thực thì không ra ngoài mạch tức. Toàn bộ chương này tồn tại để trả lời một câu hỏi duy nhất: người này còn sức hay đã kiệt.

Ba đóng góp riêng của ông đáng ghi nhận. Thứ nhất là thuyết "độc" (獨論), một phương pháp luận chẩn mạch độc đáo trong y học cổ truyền. Thứ hai là bảy điều biện về mạch sác, bác bỏ định thức "sác tắc vi nhiệt" đã lưu truyền từ Nan Kinh. Thứ ba là phép tòng xả (從舍辨), tức khi nào bỏ chứng theo mạch, khi nào bỏ mạch theo chứng, kèm một mệnh đề sắc bén: "thực hữu giả thực, hư vô giả hư".

释1. Vì sao gọi là "thần"

Câu định nghĩa mở đầu quyển trung nên đọc trọn: "Mạch giả, huyết khí chi thần, tà chính chi giám dã. Hữu chư trung tất hình chư ngoại, cố huyết khí thịnh giả mạch tất thịnh, huyết khí suy giả mạch tất suy, vô bệnh giả mạch tất chính, hữu bệnh giả mạch tất quai."

Tiếp đó là lập luận thu hẹp dần đến chỗ cốt lõi. Bệnh người ta không quá sáu chữ biểu lý hàn nhiệt hư thực, mà trong sáu chữ ấy hai chữ hư thực là khẩn yếu nhất; bởi chứng biểu, chứng lý, chứng hàn, chứng nhiệt đều có hư có thực cả. Đã biết biểu lý hàn nhiệt rồi lại quyết được bằng hai chữ hư thực thì nghìn bệnh vạn bệnh có thể quán thông bằng một mối. Mạch tuy có hai mươi tư tên chủ bệnh khác nhau, nhưng một mạch có thể kiêm nhiều bệnh, một bệnh cũng có thể kiêm nhiều mạch — chỗ ẩn vi ấy là vì trong các mạch đều có sự biến của hư thực.

Ông đóng lại bằng một ví von nhà binh: "Hữu như hồng đào cự lãng trung, tắc tại hồ lao chấp đà can; nhi bệnh trị nguy nan xứ, tắc tại hồ chuyên biện hư thực" — giữa sóng cả ba đào thì cốt ở nắm chắc tay lái, còn khi bệnh đến chỗ nguy nan thì cốt ở chuyên biện hư thực.

释2. Bộ vị: sáu bộ ba tầng và chỗ sửa Vương Thúc Hòa

Quyển thượng mở bằng đoạn Mạch yếu tinh vi luận phân định bộ vị theo nguyên tắc "trên ứng trên, dưới ứng dưới": "thượng cánh thượng giả, hung hầu trung sự dã; hạ cánh hạ giả, thiểu phúc yêu cổ tất hành trung sự dã".

Lời án của tác giả gắn nguyên tắc ấy vào thốn khẩu: thốn khẩu cũng có tam bộ cửu hậu. Tam bộ là thốn, quan, xích; cửu hậu là trong mỗi bộ đều có phù, trung, trầm. Xét tam bộ thì biết bệnh cao hay thấp — thốn là dương, là thượng bộ, chủ từ đầu gáy đến ngực; quan là chỗ giữa âm dương, là trung bộ, chủ vùng rốn bụng hông sườn; xích là âm, là hạ bộ, chủ lưng chân bắp vế. Xét cửu hậu thì phù chủ bì phu, ứng biểu và phủ; trung chủ cơ nhục, ứng vị khí; trầm chủ cân cốt, ứng lý và tạng.

Sang quyển trung, bài Bộ vị giải phân định chi tiết sáu bộ, và đây là chỗ ông sửa một sai lầm truyền thống. Vương Thúc Hòa xếp tâm với tiểu trường cùng ở thốn trái, phế với đại trường cùng ở thốn phải. Cảnh Nhạc bác: đại trường và tiểu trường đều là phủ ở hạ bộ, lẽ đương nhiên phải ứng vào hai bộ xích, sao lại lôi lên thốn. Ông xếp lại: xích trái là vị trí thủy, là nhà của chân âm; xích phải là vị trí hỏa, là gốc của nguyên dương. Tiểu trường thuộc hỏa nên phối vào xích phải; đại trường thuộc kim, kim thủy theo nhau nên phối vào xích trái.

Nhưng ông không dừng ở việc xếp chỗ. Câu kết mới là chỗ đáng học: "Nhược dục sát hạ bộ chi dương giả, đương tổng tại hữu xích; sát hạ bộ chi âm giả, đương tổng tại tả xích, tắc tận kỳ yếu hĩ" — muốn xét dương của hạ tiêu thì tổng ở xích phải, muốn xét âm của hạ tiêu thì tổng ở xích trái, thế là hết chỗ khẩn yếu. Nghĩa là ông chuyển trọng tâm từ "bộ nào ứng tạng nào" sang "bộ nào ứng âm dương nào" — đúng tinh thần toàn bộ học thuyết của ông.

Ông cũng sửa cách hiểu "nhân nghênh khí khẩu". Nhân nghênh vốn là mạch túc Dương minh ở hai bên kết hầu, khí khẩu là mạch thủ Thái âm ở thốn khẩu hai tay; nhân nghênh là mạch phủ dùng để xét biểu, khí khẩu là mạch tạng dùng để xét lý. Từ Vương Thúc Hòa trở đi mới đổi thành tay trái là nhân nghênh, tay phải là khí khẩu, rồi bảo trái xét biểu phải xét lý. Cảnh Nhạc hỏi ngược: "Khởi tả vô lý nhi hữu vô biểu hồ?" — chẳng lẽ bên trái không có lý mà bên phải không có biểu sao?

释3. Thất chẩn và thuyết "độc" — đóng góp lớn nhất

Trong quyển thượng, mục Thất chẩn trích một đoạn ngắn của Tam bộ cửu hậu luận: xét chín hậu, cái nào riêng nhỏ thì bệnh, riêng lớn thì bệnh, riêng nhanh thì bệnh, riêng chậm thì bệnh, riêng nóng thì bệnh, riêng lạnh thì bệnh, riêng lõm xuống thì bệnh.

Lời án của tác giả rất ngắn nhưng là hạt giống của cả bài Độc luận: "Tường thử 'độc' tự, tức y trung tinh nhất chi nghĩa, chẩn gia cương lĩnh, mạc thiết ư thử." Ông chê rằng nay các nhà bàn mạch đều lấy sáu bộ phù trầm mà khoét ra hư thực, không biết bệnh gốc ở đâu; đã không có cái thấy "độc" thì làm sao chắc được đúng.

Bài Độc luận ở quyển trung triển khai đầy đủ, và mở đầu bằng một lời tự thú hiếm có. Ông nói mạch nghĩa các nhà bày ra thì lục kinh có thứ tự, tạng tượng có vị trí, tam bộ cửu hậu có phép tắc, rành rành như thế, không phải là không tường tận; thế mà đến khi lâm chứng dùng đến thì lại như đứng trước biển, không đoán được đâu là bến. "Dư ư sơ niên, diệc thường vi thử sở mê giả cái lũ lũ hĩ" — thuở đầu tôi cũng nhiều lần bị chỗ đó làm cho mê.

Ông chỉ ra vì sao phép "án bộ tìm tạng, án tạng tìm bệnh" thất bại. Lấy đau đầu làm ví dụ: bệnh vốn ở trên, hai bộ thốn phải ứng; nhưng nếu nói theo kinh tạng thì đau của Thiếu dương, Dương minh chẳng phải ứng ở hai bộ quan sao, đau của Thái dương chẳng phải ứng ở xích trái sao — trên dưới không phân được. Lấy chứng lâm, di niệu làm ví dụ: bệnh vốn ở dưới, bộ xích chủ; nhưng khí không nhiếp được thì bệnh ở thốn phải, thần không cố được thì bệnh ở thốn trái — nguồn với dòng không biện được. "Ký vô vô mạch chi bộ, hựu vô vô bệnh chi mạch, nhi bệnh quả an tại tai?"

Từ đó đến câu chốt: "Cố thiện vi mạch giả, quý tại sát thần, bất tại sát hình. Sát hình giả, hình thiên hình vạn, bất đắc kỳ yếu; sát thần giả, duy nhất duy tinh, độc kiến kỳ chân dã."

Rồi ông phân "độc" thành ba loại, và đây là phần có giá trị thực hành cao nhất:

• Độc về bộ vị (部位之獨): các bộ đều bình thường, riêng bộ này hơi lệch. Chỗ lệch ấy là chỗ giấu gian, đó là "độc".
• Độc về tạng khí (臟氣之獨): không câu nệ bộ vị nữa. Hễ thấy hồng đều là mạch tâm, hễ thấy huyền đều là mạch can, phù là phế, hoãn là tỳ, thạch là thận. Trong năm tạng mỗi tạng đều có năm mạch, năm mạch hiện lẫn nhau, cái nào lệch riêng thì bệnh ở đó; lệch mà mạnh là bản tạng hữu dư, lệch mà yếu là bản tạng bất túc.
• Độc về mạch thể (脈體之獨): tức bảy chữ "độc" của Nội Kinh — riêng nhỏ, riêng lớn, riêng nhanh, riêng chậm, riêng nóng, riêng lạnh, riêng lõm.

Cả ba rốt lại đều quy về một điều: chỉ cần bắt được một cái riêng lệch ấy là thấy được gốc bệnh. Ông dẫn kinh: "Đắc nhất chi tinh, dĩ tri tử sinh" và "tri kỳ yếu giả, nhất ngôn nhi chung; bất tri kỳ yếu, tắc lưu tán vô cùng".

Đoạn kết của bài có một cảnh báo về đạo đức nghề nghiệp mà ít người để ý. Ông chơi chữ giữa 獨 (độc: riêng) và 毒 (độc: độc hại), hai chữ đồng âm trong tiếng Hán: "Chân độc giả, kiêm thiện thành ư độc thiện; ngụy độc giả, độc kỷ do ư độc nhân." — người thật sự nắm được chữ "độc" thì cái thiện chung thành tựu từ cái thiện riêng; kẻ giả mạo chữ "độc" thì cái hại cho mình bắt nguồn từ việc tự cho mình là riêng hơn người. Ông sợ có kẻ mượn chữ "độc" để tô vẽ cho chỗ thiên lệch của mình.

释4. Mười sáu bộ chính mạch

Quyển trung dành phần dài nhất cho Chính mạch thập lục bộ: phù, trầm, trì, sác, hồng, vi, hoạt, sáp, huyền, khâu, khẩn, hoãn, kết, phục, hư, thực.

Con số mười sáu đã là một chọn lựa. Vương Thúc Hòa lập hai mươi tư mạch, Lý Thời Trân lập hai mươi bảy, sau lên hai mươi tám. Cảnh Nhạc rút xuống mười sáu vì ông cho rằng phần lớn các tên mạch còn lại đều quy vào mười sáu bộ này — mỗi bộ ông đều mở đầu bằng cách liệt kê các mạch cùng loại ("phàm hồng đại khâu cách chi thuộc, giai kỳ loại dã").

Cách viết mỗi bộ theo một khuôn: định nghĩa hình tượng, xếp vào âm hay dương, liệt kê các loại cùng họ, kể các chứng chủ, rồi — phần quan trọng nhất — nêu chỗ dễ nhận lầm.

Vài chỗ đáng chú ý nhất:

Phù mạch. Ông bác ngay định thức "phù tắc tại biểu": "Tuy viết phù vi tại biểu, nhiên chân chính phong hàn ngoại cảm giả, mạch phản bất phù" — người ngoại cảm phong hàn thật sự thì mạch lại không phù; phải khẩn sác mà hơi kiêm phù mới là biểu tà, và tất phải kèm phát sốt không mồ hôi hoặc đau mình. Phù mà hữu lực hữu thần là dương hữu dư; phù mà vô lực trống rỗng là âm bất túc, tức thủy khuy. "Nhược dĩ thử đẳng vi biểu chứng, tắc hại mạc đại hĩ."

Trầm mạch. Ngược lại, trầm tuy thuộc lý nhưng phải xét có lực hay không để biện hư thực. Và có trường hợp hàn tà ngoại cảm, dương bị âm che, mạch hiện trầm khẩn mà sác, kèm đau đầu thân nóng — đó chính là biểu tà, không được lấy trầm làm lý.

Huyền mạch. Đoạn bàn huyền mạch là một trong những đoạn hay nhất của cả chương, vì nó gắn mạch học với sinh lý học. Mộc sinh nhờ thủy, nuôi nhờ thổ; nếu mộc khí quá mạnh thì thủy bị ăn hao, thổ bị khắc thương; thủy hao thì thận khuy, thổ thương thì vị tổn; thận là gốc của tinh huyết, vị là gốc của thủy cốc, gốc rễ đã thương thì sinh khí bại. "Sở dĩ mộc bất nghi cường dã." Kết: mạch thấy hòa hoãn là cát, dưới ngón tay huyền cường là hung; huyền nhiều thì thổ tất bại, bệnh nào thấy mạch ấy cũng đều không phải điềm lành.

Kết mạch. Ông sửa lại phân biệt truyền thống "xúc là nhiệt, kết là hàn". Theo nghiệm chứng của ông thì xúc cùng loại với sác, chưa chắc đã nhiệt; kết cùng loại với hoãn, chưa chắc đã hàn. Hễ thấy có chỗ ngừng giữa chừng thì gọi chung là kết, phần nhiều do khí huyết dần suy, tinh lực không nối được nên đứt rồi lại nối, nối rồi lại đứt. Nhưng ông vẫn giữ một phân biệt tinh: "Hoãn nhi kết giả vi dương hư, sác nhi kết giả vi âm hư. Hoãn giả do khả, sác giả cánh kịch." Và ông thêm một quan sát mà y học hiện đại xác nhận: có người suốt đời mạch kết mà không bệnh gì, đó là bẩm tính khác thường, không có gì lạ.

Phục mạch. Chỗ này ông phê bình gay gắt lối chẩn bừa. Mạch phục là vốn có mà nhất thời ẩn đi, chỉ gặp ở bệnh bạo phát bạo nghịch, điều khí thì mạch tự trở lại. Còn kẻ ốm dai dẳng, mạch vốn tế vi rồi dần ẩn đi thì đó là điềm tàn lửa sắp tắt, làm gì còn chỗ nào mà "phục". "Thường kiến dung nhân chẩn thử, vô luận cửu tạm hư thực, động xưng phục mạch, nhi phá khí đạo đàm đẳng tễ, do nhiên nhậm ý, thử khủng kỳ tựu đạo kê trì, nhi phục hành thôi điệp nhĩ" — người ta đã sắp lên đường rồi mà còn giục giấy đòi đi cho nhanh.

Hư mạch. Định nghĩa của ông bỏ hẳn hình mà lấy thần: "Vô luận chư mạch, đãn kiến chỉ hạ vô thần giả, tổng thị hư mạch." Rồi phân bốn cách: phù mà vô lực là huyết hư, trầm mà vô lực là khí hư, sác mà vô lực là âm hư, trì mà vô lực là dương hư. Và một cặp mệnh đề gọn mà đắt: "Hồng đại vô thần giả, tức âm hư dã; tế tiểu vô thần giả, tức dương hư dã." Cứu âm thì "tráng thủy chi chủ", cứu dương thì "ích hỏa chi nguyên".

Thực mạch. Cuối mục có câu cảnh giác: "Thực mạch hữu chân giả. Chân thực giả dị tri, giả thực giả dị ngộ." Cho nên phải hỏi nguyên do, kiêm xét hình chứng, bắt cho được cái thần thì mới là tay cao.

释5. Bảy điều biện về mạch sác — chỗ phá cách nhất

Đây là đoạn nổi tiếng nhất của Mạch Thần Chương, nằm trong mục "sác mạch" của quyển trung, và là một ví dụ mẫu mực về cách Cảnh Nhạc đọc lại kinh điển.

Ông đặt vấn đề: người đời sau đều lấy sác làm mạch nhiệt. Nhưng khảo kỹ Nội Kinh thì chỉ thấy nói "chư cấp giả đa hàn, hoãn giả đa nhiệt", "hoạt giả dương khí thịnh, vi hữu nhiệt", "thô đại giả, âm bất túc dương hữu dư, vi nhiệt trung dã", "hoãn nhi hoạt giả viết nhiệt trung" — ngoài ra tuyệt không có chỗ nào lấy sác mà nói nhiệt. Cái thuyết "sác tắc vi nhiệt, trì tắc vi hàn" bắt đầu từ Nan Kinh, rồi cả đời tôn theo.

Ông phản bác bằng kinh nghiệm trước: theo ông nghiệm đã lâu, hễ gặp các chứng nội nhiệt phục hỏa thì mạch lại không sác, mà chỉ hồng hoạt hữu lực, đúng như kinh văn nói.

Rồi liệt bảy tình huống mạch sác mà không phải nhiệt:

1. Ngoại tà có mạch sác. Hàn tà ngoại cảm thì mạch tất đột ngột hiện khẩn sác. Nhưng mới cảm đã sác thì chưa truyền kinh, nhiệt từ đâu ra? Chỉ nên ôn tán. Dù có truyền kinh lâu ngày, phải sác mà hoạt thực mới nói là nhiệt; sác mà vô lực thì rốt cuộc vẫn là chứng âm, chỉ nên ôn trung. "Nhược khái dụng hàn lương, vô bất sát nhân."
2. Hư tổn có mạch sác. Dương hư mà sác thì mạch tất sác mà vô lực, hoặc kiêm tế tiểu, chứng hiện hư hàn — ôn còn chẳng kịp, sao dám trị như nhiệt. Âm hư mà sác thì mạch tất sác mà huyền hoạt, tuy có phiền nhiệt cũng phải thận dùng hàn lương, chỉ biết thanh hỏa thì tất đến tỳ tiết mà bại. Và một quan sát lâm sàng quan trọng: "Phàm hoạn hư tổn giả, mạch vô bất sác, sác mạch chi bệnh, duy tổn tối đa, dũ hư tắc dũ sác, dũ sác tắc dũ nguy."
3. Sốt rét có mạch sác. Lúc cơn phát thì mạch tất khẩn sác, lúc cơn lui thì mạch tất hòa hoãn. "Khởi tác tức hữu hỏa, nhi chỉ tắc vô hỏa hồ?" Hỏa ở thân người, không có thì thôi, đã có thì không có lúc ngừng; cái lúc phát lúc ngừng ấy chỉ là sự tiến thoái của hàn tà.
4. Lỵ tật có mạch sác. Lỵ phần nhiều do hàn thấp nội thương, tỳ thận đều tổn, nên mạch sác mà kiêm huyền sáp tế nhược đều là "hư sác" chứ không phải "nhiệt sác", đều nên ôn bổ mệnh môn.
5. Ung nhọt có mạch sác. Mạch sác mà thân không nóng lại sợ lạnh, ăn uống như thường; hoặc thân có nóng mà ra mồ hôi không giải — đó là điềm ung thư, không phải nhiệt chứng đơn thuần.
6. Đậu chẩn có mạch sác. Vì tà độc chưa thấu ra; thấu ra rồi thì không sác nữa.
7. Trưng tích có mạch sác, và thai nghén có mạch sác. Thai nghén sác là vì khí xung nhâm bị trở, vốn không phải hỏa; phải lấy mạnh yếu mà phân hàn nhiệt, "bất khả nhân kỳ mạch sác, nhi chấp dĩ hoàng cầm vi thánh dược".

Kết luận: "Phàm tà thịnh giả đa sác mạch, hư thậm giả vưu đa sác mạch, tắc kỳ thị nhiệt phi nhiệt, tòng khả tri hĩ."

释6. Vị khí — thước đo sinh tử

Chủ đề này xuất hiện hai lần: mục Vị khí ở quyển thượng (trích Nội Kinh) và bài Vị khí giải ở quyển trung (lời ông).

Phần Nội Kinh cho công thức bốn mùa: xuân vị hơi huyền là bình, huyền nhiều vị ít là can bệnh, chỉ huyền không vị là chết; hạ vị hơi câu là bình, câu nhiều vị ít là tâm bệnh, chỉ câu không vị là chết; và tương tự cho trường hạ, thu, đông. Cùng với đó là mục Chân tạng mạch: khi khí của một tạng hiện ra trơ trọi không có vị khí đi kèm thì gọi là chân tạng mạch, thấy là chết.

Lời án của tác giả kéo vị khí về hệ thống của ông: "Thử vị khí tức nhân chi dương khí, dương khí suy tắc vị khí nhược, dương khí bại tắc vị khí tuyệt hĩ, thử tức tử sinh chi đại bản dã."

Bài Vị khí giải ở quyển trung biến nguyên tắc ấy thành một công cụ theo dõi diễn biến rất thực dụng. Ông dẫn câu của Cao Dương Sinh: "A a nhuyễn nhược xuân dương liễu" — mềm mại như cành liễu mùa xuân, ấy là vị khí. Bất kể phù trầm trì sác, dù bệnh chứng chồng chất, chỉ cần trong mạch tà còn bắt được cái tượng nhuyễn hoạt từ hòa thì năm tạng đều còn vị khí, bệnh tất không hại.

Rồi phép xét tiến thoái: hôm nay còn hòa hoãn, mai lại huyền cấp hơn — biết tà khí càng tiến, tà càng tiến thì bệnh càng nặng; hôm nay rất huyền cấp, mai hơi hòa hoãn — biết vị khí đang dần đến, vị khí đến thì bệnh dần nhẹ. Ngay trong khoảnh khắc cũng xét được: "Sơ cấp hậu hoãn giả, vị khí chi lai dã; sơ hoãn hậu cấp giả, vị khí chi khứ dã."

Ông còn gắn vị khí vào cặp tiên thiên hậu thiên: nguyên khí ra từ tiên thiên, tức thiên khí, là cha của tinh thần; vị khí ra từ hậu thiên, tức địa khí, là mẹ của huyết khí. Hậu thiên phải lấy tiên thiên làm chủ trì, tiên thiên phải nhờ hậu thiên làm tư dưỡng; không có chỗ dựa thì chết, không có chỗ nuôi cũng chết.

释7. Chân biện và phép tòng xả

Hai bài này bàn cùng một vấn đề: mạch và chứng mâu thuẫn thì theo cái nào.

Chân biện (真辨) liệt kê sáu định thức phổ thông rồi lật ngược từng cái: phù tuy thuộc biểu, nhưng âm hư huyết thiếu, trung khí khuy tổn thì tất phù mà vô lực; trầm tuy thuộc lý, nhưng biểu tà mới cảm mà sâu, hàn bó bì mao khiến mạch không đạt được thì tất trầm khẩn; sác là nhiệt, nhưng người nhiệt thật chưa chắc sác, còn hư tổn thì càng hư mạch càng sác; trì tuy là hàn, nhưng thương hàn mới lui, dư nhiệt chưa sạch thì mạch phần nhiều trì hoạt; huyền cường giống thực, nhưng chân âm vị khí khuy lớn và chứng quan cách thì mạch tất khoát đại mà huyền kiện; vi tế giống hư, nhưng đau cực khí bế, doanh vệ ủng trệ thì mạch tất phục nặc.

Tòng xả biện (從舍辨) đi xa hơn, và chứa mệnh đề sắc nhất của cả chương. Ông nêu nguyên tắc: hễ mạch chứng không hợp nhau thì trong đó tất có một thật một giả. Rồi hỏi: vì sao chỉ nói "giả thực" mà không nói "giả hư"?

Câu trả lời: "Thực hữu giả thực, hư vô giả hư. Giả thực giả, bệnh đa biến ảo, thử kỳ sở dĩ hữu giả dã; giả hư giả, khuy tổn ký lộ, thử kỳ sở dĩ vô giả dã." — Thực thì có cái thực giả, hư thì không có cái hư giả. Bệnh thực hay biến ảo nên có chỗ giả; còn hư thì sự khuy tổn đã lộ ra rồi, nên không giả được.

Từ đó ra quy tắc thực hành: "Phàm mạch chứng bất hợp giả, trung tất hữu gian, tất tiên sát kỳ hư dĩ cầu căn bản" — hễ mạch chứng không hợp thì bên trong tất có gian, phải xét cái hư trước để tìm gốc rễ.

Ví dụ cụ thể: ngoài tuy phiền nhiệt mà mạch thấy vi nhược thì tất là hỏa hư; bụng tuy trướng mãn mà mạch thấy vi nhược thì tất là vị hư — hư hỏa hư trướng, đâu chịu nổi phép công. Ngược lại, vốn không phiền nhiệt mà mạch thấy hồng sác thì không phải hỏa tà; vốn không trướng trệ mà mạch thấy huyền cường thì không phải nội thực — không nhiệt không trướng, đâu chịu nổi phép tả.

Ông cũng thừa nhận có "chân thực giả hư", nhưng giới hạn vào đúng hai trường hợp: một là hàn tà nội thương hoặc thức ăn đình trệ khiến tâm phúc đau gấp, mạch đạo trầm phục, nhưng có đau trướng làm bằng chứng; hai là tứ chi quyết nghịch hoặc sợ gió sợ lạnh mà mạch hoạt sác, do nhiệt cực sinh hàn, nhưng có phiền nhiệt táo kết làm bằng chứng.

Cuối bài là tỷ lệ ông đưa ra sau nhiều năm hành nghề: "Khinh giả tòng chứng, thập duy nhất nhị; trọng giả tòng mạch, thập đương bát cửu." Bệnh nhẹ, không có dấu nguy thì cứ theo chứng hiện tại mà trị tiêu cũng được; bệnh đã liên quan tạng khí, hơi thấy nghi nan thì phải biện kỹ hư thực, bằng vào mạch mà cho thuốc.

释8. Thường biến, tứ chẩn, và giới hạn của mạch học

Ba bài ngắn trong quyển trung đặt mạch vào đúng vị trí của nó.

Thường biến (常變): mạch người ta có thứ vốn đại, vốn tiểu, vốn âm, vốn dương — đó là bẩm từ tiên thiên, mỗi người thành một cục riêng. Mạch do tà biến thì chợt hoãn chợt tật, lúc tiến lúc lui. Cho nên phải biết mạch tạng trước rồi mới xét được mạch bệnh, biết mạch thường trước rồi mới xét được mạch biến. Trong mạch thường xét được khí cục và thọ yểu của người ấy; trong mạch biến xét được cát hung của tật bệnh.

Tứ chẩn (四診): ông viết thẳng rằng chẩn bệnh không gì hay bằng mạch, nhưng có khi bệnh và mạch hợp nhau, có khi trái nhau. Gặp chỗ nghi tựa khó rõ thì phải dùng phép tứ chẩn, hỏi kỹ nguyên do, kiêm biện thanh sắc. "Nhược bất sát thử, nhi đãn vị nhất chẩn khả bằng, tín thủ loạn trị, diệc khởi tri mạch chứng tối đa chân giả?" Và ông nhận xét rất tinh về sự khác nhau giữa thầy quen và thầy mới: "Thả thường chẩn giả, tri chi do dị; sơ chẩn giả, quyết chi thậm nan" — người mình vẫn xem mạch thường xuyên thì biết còn dễ, người mới xem lần đầu thì quyết rất khó. Ông dẫn Nan Kinh xếp "thiết" ở cuối tứ chẩn và nói "kỳ ý thâm hĩ".

Thượng hạ lai khứ chí chỉ (上下來去至止): sáu chữ này do Hoạt Bá Nhân đặt ra, Cảnh Nhạc khen là "thâm đắc chẩn gia chi yếu" rồi bổ sung thêm. Ông biến sáu chữ thành ba thời kỳ theo dõi. Khi mới chẩn thì xét "thượng hạ" — trong đó có thăng giáng, có âm dương, có tạng tượng, có bổ tả; đó là sơ hậu. Sau khi đã trị thì xét "lai khứ" — cái hòa khí dưới ngón tay đã đến chưa, cái quai khí ở hình chứng đã đi chưa; đó là trung hậu. Rồi thống cả cục mà xét "chí chỉ" — mỗi cử động phải liệu cái thế tất đến, mỗi điều nghe thấy phải nghĩ nó sẽ dừng ở đâu; đó là mạt hậu. "Tri thủy tri chung, thứ hồ cận thần hĩ."

释9. Ba bài ca: Mạch yếu, Nghi kỵ, Tử mạch

Cuối quyển trung là ba bài ca vần dùng để học thuộc, hai bài lấy từ Quyền Dư và được ông sửa lại.

Mạch yếu ca (脈要歌) là bài dài nhất, dựng toàn bộ hệ thống thành vần: mạch có tam bộ, bộ có tam hậu, tìm từng bộ trước rồi mới tổng cứu. Thốn trái là vị trí hỏa của kinh tâm, mạch nên lưu lợi hồng cường; quan trái là can đởm, huyền mà lại dài; bộ xích là bàng quang, trầm tĩnh càng tốt. Thốn phải là chủ của phế kim, nhẹ phù sung sướng là gốc; tỳ vị ở bộ quan, hòa hoãn thì vị khí thường đầy; xích phải là tam tiêu nối mệnh môn, trầm hoạt mà thực thì thịnh.

Phần sau của bài chuyển sang mạch bệnh và mạch thất tình: giận thương can thì mạch xúc mà khí xung lên; kinh thương đởm thì khí loạn mà mạch động giật; vui quá thương tâm nên mạch tán mà khí hoãn; nghĩ quá thương tỳ nên mạch đoản mà khí kết; lo thương phế thì mạch tất sáp mà khí trầm; sợ thương thận thì mạch tất trầm mà khí khiếp.

Đoạn kết của bài là chỗ trở lại chủ đề chính: "Mạch kiến nguy cơ giả tử, chỉ nhân chỉ hạ vô thần. Bất vấn hà hậu, hữu lực vi thần. Án chi tắc ẩn, khả kiến vô căn. Cái nguyên khí chi lai, lực hòa nhi hoãn; tà khí chi chí, lực cường nhi tuấn."

Nghi kỵ ca (宜忌歌) ghép từng bệnh với mạch nên có và mạch phải tránh: thương hàn bệnh nhiệt thì hồng đại dễ trị mà trầm tế khó chữa; thũng trướng nên phù đại, điên cuồng kỵ hư tế; hoắc loạn mừng phù đại mà sợ vi trì; suyễn cấp mà phù hồng thì nguy, khái huyết mà trầm nhược thì yên. Câu kết: "Bệnh tại trung hề mạch hư vi hại, bệnh tại ngoại hề mạch sáp vi ương. Phúc trung tích cửu nhi mạch hư giả tử, thân biểu nhiệt thậm nhi mạch tĩnh giả vong."

Tử mạch ca (死脈歌) gồm sáu mạch tuyệt, mỗi mạch một hình tượng:

雀啄連來三五啄，屋漏半日一點落，魚翔似有又如無，蝦游靜中忽一躍，彈石硬來尋即散，搭指散亂為解索。寄語醫家仔細看，六脈一見休下藥。

Tước trác (chim sẻ mổ) là liền ba năm cái rồi ngừng; ốc lậu (mái nhà dột) là nửa ngày mới rơi một giọt; ngư tường (cá lượn) là tựa có tựa không; hà du (tôm bơi) là đang yên bỗng nhảy một cái; đạn thạch (búng đá) là cứng đến rồi tan ngay; giải tác (cởi dây thừng) là chạm ngón tay thấy tán loạn không đầu mối. "Lục mạch nhất kiến hưu hạ dược" — thấy một trong sáu mạch ấy thì đừng cho thuốc nữa.

释10. Quyển hạ: Nan Kinh, Trọng Cảnh, Hoạt thị

Quyển hạ là phần tuyển, trích nguyên văn và hầu như không chen lời bình — một chọn lựa biên tập có ý: ông đã nói phần mình ở quyển trung rồi, đây là để người đọc đối chiếu.

Nan Kinh mạch nghĩa gồm sáu mục. Đáng nhớ nhất là Mạch hữu khinh trọng (難五): ấn nhẹ như sức ba hạt đậu, hợp với bì mao là bộ phế; sáu hạt đậu, hợp với huyết mạch là bộ tâm; chín hạt đậu, hợp với cơ nhục là bộ tỳ; mười hai hạt đậu, ngang với gân là bộ can; ấn đến xương, nhấc ngón lên thấy mạch đến nhanh là bộ thận. Đây là cách lượng hóa lực ấn tay sớm nhất trong y học cổ truyền.

Mục Căn bản chi diệp (難十四) cho một hình ảnh đẹp và một nguyên tắc tiên lượng: "Thượng bộ hữu mạch, hạ bộ vô mạch, kỳ nhân đương thổ, bất thổ giả tử. Thượng bộ vô mạch, hạ bộ hữu mạch, tuy khốn vô năng vi hại. Sở dĩ nhiên giả, nhân chi hữu xích, thí như thụ chi hữu căn, chi diệp tuy khô cảo, căn bản tương tự sinh."

Trọng Cảnh mạch nghĩa gồm Biện mạch pháp, Bình mạch pháp và Kim Quỹ mạch pháp. Nguyên tắc nền được nêu ngay: mạch phù, đại, sác, động, hoạt là dương; trầm, sáp, nhược, huyền, vi là âm. "Âm bệnh kiến dương mạch giả sinh, dương bệnh kiến âm mạch giả tử."

Phần Bình mạch pháp chứa những quan sát rất sống động về vọng chẩn, cho thấy Trọng Cảnh xem mạch không tách rời quan sát dáng người bệnh: người ngáp là không bệnh, người rên là có bệnh; nói chậm là phong; vừa nói vừa lắc đầu là đau bên trong; đi chậm là biểu cứng; ngồi mà gục xuống là đoản khí; ngồi mà thõng một chân là đau lưng; ôm bụng như ôm quả trứng là đau tim.

Hai khái niệm đáng ghi: tàn tặc mạch (殘賊脈) gồm huyền, khẩn, phù, hoạt, trầm, sáp — sáu mạch này có thể gây bệnh cho các mạch khác; và tai quái (災怪) là khi cho thuốc rồi bệnh nhân đột ngột nôn hoặc tả, thường vì đã uống thuốc khác từ trước mà nay mới phát.

Cặp mệnh đề nổi tiếng nhất của phần này: "Mạch bệnh nhân bất bệnh, hiệu viết hành thi, dĩ vô sinh khí, tốt huyễn phó bất thức nhân giả, đoản mệnh tắc tử. Nhân bệnh mạch bất bệnh, danh viết nội hư, dĩ vô cốc thần, tuy khốn vô khổ."

Hoạt thị mạch nghĩa ba mục, giá trị nhất là Trì mạch: trước phải biết thời mạch, vị mạch và mạch bình của tạng phủ, rồi mới đến mạch bệnh. Và ba động tác cầm mạch được định nghĩa rõ: cử (舉) là tay nhẹ mà lần theo, án (按) là tay nặng mà lấy, tầm (尋) là không nhẹ không nặng, uyển chuyển mà tìm.

Mục Mạch quý hữu thần dẫn Đông Viên, và đây là chỗ Cảnh Nhạc mượn để củng cố chủ trương của mình: mạch sáu chí bảy chí là nhiệt, nhưng trong mạch có lực thì tức là có thần, nên tả cái nhiệt ấy; mạch ba chí hai chí là hàn, nhưng trong mạch có lực thì tức là có thần, nên khử cái hàn ấy. Nếu sác đến cực hay trì đến bại mà trong đó không còn lực nữa thì là vô thần, "tương hà sở thị da?"

释11. Kiểu thế hoặc mạch biện — bài biện của Uông Thạch Sơn

Phần phụ lục cuối quyển hạ là một bài dài của Uông Cơ (汪機, hiệu Thạch Sơn), và việc Cảnh Nhạc chọn đặt nó ở vị trí kết thúc cả ba quyển mạch là một thông điệp rõ ràng: đừng thần thánh hóa việc xem mạch.

Bài đánh vào hai tệ nạn.

Tệ thứ nhất: người bệnh giấu bệnh để thử thầy. Uông Thạch Sơn mô tả: người ta có bệnh mà giấu không nói, chỉ để thầy bắt mạch nhằm thử xem thầy có giỏi không; thầy đoán mò mà trúng thì coi là lương y rồi dốc lòng phó thác, còn nguồn cơn bệnh thì không hề nói, thuốc hợp hay không cũng không xét, chỉ khoanh tay nghe theo, cứ thế cho đến chết mà vẫn không tỉnh ngộ.

Ông lập luận bằng chính lời Trọng Cảnh để chứng minh mạch không thể tự nó quyết định: Trọng Cảnh nói mạch phù đại là tà ở biểu, có thể phát hãn; nhưng nếu mạch phù đại mà dưới tim rắn, có nhiệt thuộc tạng thì lại phải công chứ không được phát hãn. Lại nói mạch xúc là dương thịnh, nên dùng Cát căn hoàng cầm hoàng liên thang; nhưng nếu mạch xúc mà quyết lạnh, đó là hư thoát, không cứu không ôn thì không được. Lại nói trì là hàn; nhưng Dương minh mạch trì, không sợ lạnh, mình ra mồ hôi đầm đìa thì dùng Đại thừa khí. Lại nói trầm là lý; nhưng Thiếu âm bệnh mới mắc, lại phát sốt mà mạch trầm thì nên dùng Ma hoàng tế tân thang để phát hãn.

Kết luận: "Nhược chỉ bằng mạch nhi bất vấn chứng, vị miễn dĩ hàn vi nhiệt, dĩ biểu vi lý, dĩ âm vi dương, điên đảo thác loạn, nhi yểu nhân thọ giả đa hĩ."

Ông cũng nhắc rằng cổ nhân xếp "thiết" sau "vọng văn vấn" là có lý do: qua ba bước trước đã nắm được bệnh tình rồi, xem mạch chẳng qua là để đối chiếu xem mạch có ứng với bệnh không. Mạch ứng với bệnh thì cát mà dễ chữa, mạch trái với bệnh thì hung mà khó trị. "Thế xưng thiện mạch mạc quá Thúc Hòa, thượng hữu đãi ư bỉ thử tham ngũ, huống hạ ư Thúc Hòa giả hồ!"

Tệ thứ hai: Thái Tố mạch. Đây là phần đặc sắc nhất và cũng dài nhất. Thái Tố mạch là thuật xem mạch để đoán giàu nghèo sang hèn, thịnh hành trong giới sĩ phu đương thời.

Uông Thạch Sơn bác theo nhiều tầng. Về danh: "thái" là khởi đầu, "tố" là bản chất, vậy Thái Tố mạch phải là mạch của bản chất ban đầu, tức là nói về nguyên khí; mà mạch vị khí thì như Thái Tây Sơn tả — không dài không ngắn, không thưa không mau, không lớn không nhỏ, ứng tay trung hòa, khó mà gọi tên. Người không bệnh ai cũng có mạch ấy. Lấy mạch ấy xét có bệnh hay không thì được, lấy nó xét giàu nghèo thì không được, vì nó vốn không có hình trạng gì để phân biệt.

Về nội dung sách: "Thiết quan kỳ thư, danh tuy Thái Tố, nhi kỳ trung luận thuật, lược vô nhất ngôn cập ư Thái Tố chi nghĩa, sở tác ca quát, suất đa lý ngữ, toàn vô lý thú."

Về logic: hai mươi tư mạch đều chủ bệnh, một mạch hiện thì chủ một bệnh, vậy giàu nghèo sang hèn từ đâu mà xét? Ví như mạch phù, chẩn ra là phong; nhà Thái Tố sẽ nói nó là phong, hay nói nó là sang hèn? Hai điều không thể kiêm. Nếu nói là phong thì cái họ biết cũng chẳng qua là bệnh; nếu bỏ bệnh mà nói sang hèn thì cái gần ngay trong thân còn không biết, sao gọi được là "thái tố", mà cái xa ngoài thân lại càng không thể biết.

Về tính bất định: mạch biến hiện vô thường, trời thì nóng lạnh không nhất, bốn mùa mạch khác nhau, không thể lâu mà không đổi; hôm nay chẩn được mạch này, mai chẩn lại có khi đã khác. "Bỉ Thái Tố giả, dĩ phiến thời chi tầm án, nhi đoán nhất sinh chi hưu cữu, đãi tất vô thị lý."

Ông dẫn Sào thị làm chứng cuối: "Thái Tố giả, thiện ư tướng pháp, đặc giả Thái Tố dĩ thần kỳ thuật nhĩ" — người làm Thái Tố mạch thực ra giỏi xem tướng, chẳng qua mượn danh Thái Tố để thần bí hóa thuật của mình. Và ông vạch thêm một mánh: có kẻ giỏi dò xét, dùng lời gợi để moi thông tin, ngầm nắm được thực tình rồi khi bắt mạch thì nói bừa cho ra vẻ.

Nhưng bài không kết thúc bằng phủ định sạch trơn — và đây là chỗ cho thấy sự cẩn trọng của tác giả. Uông Thạch Sơn thừa nhận một phần rất hẹp: người ta bẩm khí trời đất mà sinh, không thể không có trong đục thuần tạp khác nhau; người bẩm trong thì khí huyết trong mà mạch đến cũng trong, mạch hình tròn sạch, chí số phân minh — xem được mạch ấy thì "đãn tri kỳ chủ phú quý nhi dĩ". Nhưng còn năm nào đỗ đạt, năm nào thăng chức, năm nào được của, năm nào có con thì "ngô giai bất đắc nhi tri hĩ".

Bài khép lại bằng câu mượn của Mạnh Tử: "Dư khởi hiếu biện tai, dư bất đắc dĩ dã."

脈者，血氣之神，邪正之鑑也。 Mạch giả, huyết khí chi thần, tà chính chi giám dã. Mạch là cái thần của khí huyết, là tấm gương soi tà chính. — 脈神

有如洪濤巨浪中，則在乎牢執柁杆；而病值危難處，則在乎專辨虛實。 Hữu như hồng đào cự lãng trung, tắc tại hồ lao chấp đà can; nhi bệnh trị nguy nan xứ, tắc tại hồ chuyên biện hư thực. Như giữa sóng cả ba đào thì cốt ở nắm chắc tay lái; còn khi bệnh đến chỗ nguy nan thì cốt ở chuyên biện hư thực. — 脈神

察九候獨小者病，獨大者病，獨疾者病，獨遲者病，獨熱者病，獨寒者病，獨陷下者病。 Sát cửu hậu độc tiểu giả bệnh, độc đại giả bệnh, độc tật giả bệnh, độc trì giả bệnh, độc nhiệt giả bệnh, độc hàn giả bệnh, độc hãm hạ giả bệnh. Xét chín hậu: riêng nhỏ thì bệnh, riêng lớn thì bệnh, riêng nhanh thì bệnh, riêng chậm thì bệnh, riêng nóng thì bệnh, riêng lạnh thì bệnh, riêng lõm xuống thì bệnh. — 七診

故善為脈者，貴在察神，不在察形。察形者，形千形萬，不得其要；察神者，惟一惟精，獨見其真也。 Cố thiện vi mạch giả, quý tại sát thần, bất tại sát hình. Sát hình giả, hình thiên hình vạn, bất đắc kỳ yếu; sát thần giả, duy nhất duy tinh, độc kiến kỳ chân dã. Cho nên người giỏi xem mạch quý ở chỗ xét thần, không ở chỗ xét hình. Xét hình thì nghìn hình muôn vẻ, không nắm được chỗ cốt yếu; xét thần thì duy nhất duy tinh, riêng thấy được cái thật. — 獨論

乖處藏奸，此其獨也。 Quai xứ tàng gian, thử kỳ độc dã. Chỗ lệch là chỗ giấu gian, ấy chính là cái "độc". — 獨論

凡患虛損者，脈無不數；數脈之病，惟損最多，愈虛則愈數，愈數則愈危。 Phàm hoạn hư tổn giả, mạch vô bất sác; sác mạch chi bệnh, duy tổn tối đa, dũ hư tắc dũ sác, dũ sác tắc dũ nguy. Phàm người mắc hư tổn thì không mạch nào không sác; bệnh có mạch sác thì hư tổn nhiều nhất, càng hư thì càng sác, càng sác thì càng nguy. — 數脈

凡邪盛者多數脈，虛甚者尤多數脈，則其是熱非熱，從可知矣。 Phàm tà thịnh giả đa sác mạch, hư thậm giả vưu đa sác mạch, tắc kỳ thị nhiệt phi nhiệt, tòng khả tri hĩ. Tà thịnh thì phần nhiều mạch sác, mà hư nặng thì lại càng nhiều mạch sác; vậy nó là nhiệt hay không phải nhiệt, từ đó có thể biết. — 數脈

洪大無神者，即陰虛也；細小無神者，即陽虛也。救陰者，壯水之主；救陽者，益火之源。 Hồng đại vô thần giả, tức âm hư dã; tế tiểu vô thần giả, tức dương hư dã. Cứu âm giả, tráng thủy chi chủ; cứu dương giả, ích hỏa chi nguyên. Hồng đại mà vô thần chính là âm hư; tế tiểu mà vô thần chính là dương hư. Cứu âm thì làm mạnh cái chủ của thủy; cứu dương thì làm thêm cái nguồn của hỏa. — 虛脈

實有假實，虛無假虛。 Thực hữu giả thực, hư vô giả hư. Thực thì có cái thực giả, hư thì không có cái hư giả. — 從舍辨

凡脈證不合者，中必有奸，必先察其虛以求根本。 Phàm mạch chứng bất hợp giả, trung tất hữu gian, tất tiên sát kỳ hư dĩ cầu căn bản. Hễ mạch và chứng không hợp nhau thì bên trong tất có gian, phải xét cái hư trước để tìm gốc rễ. — 從舍辨

輕者從證，十惟一二；重者從脈，十當八九。 Khinh giả tòng chứng, thập duy nhất nhị; trọng giả tòng mạch, thập đương bát cửu. Bệnh nhẹ thì theo chứng, chỉ một hai phần mười; bệnh nặng thì theo mạch, phải tám chín phần mười. — 從舍辨

初急後緩者，胃氣之來也；初緩後急者，胃氣之去也。 Sơ cấp hậu hoãn giả, vị khí chi lai dã; sơ hoãn hậu cấp giả, vị khí chi khứ dã. Trước gấp sau hòa là vị khí đang đến; trước hòa sau gấp là vị khí đang đi. — 胃氣解

此胃氣即人之陽氣，陽氣衰則胃氣弱，陽氣敗則胃氣絕矣，此即死生之大本也。 Thử vị khí tức nhân chi dương khí, dương khí suy tắc vị khí nhược, dương khí bại tắc vị khí tuyệt hĩ, thử tức tử sinh chi đại bản dã. Vị khí ấy chính là dương khí của người; dương khí suy thì vị khí yếu, dương khí bại thì vị khí tuyệt — đó chính là cái gốc lớn của sống chết. — 真臟脈按語

先識常脈，而後可以察變脈。 Tiên thức thường mạch, nhi hậu khả dĩ sát biến mạch. Biết mạch thường trước rồi sau mới xét được mạch biến. — 常變

人之有尺，譬如樹之有根，枝葉雖枯槁，根本將自生。 Nhân chi hữu xích, thí như thụ chi hữu căn, chi diệp tuy khô cảo, căn bản tương tự sinh. Người có bộ xích cũng như cây có rễ; cành lá tuy khô héo, gốc rễ vẫn tự sinh. — 《難經》根本枝葉

陰病見陽脈者生，陽病見陰脈者死。 Âm bệnh kiến dương mạch giả sinh, dương bệnh kiến âm mạch giả tử. Bệnh âm mà thấy mạch dương thì sống, bệnh dương mà thấy mạch âm thì chết. — 仲景辨脈法

脈病人不病，號曰行屍；人病脈不病，名曰內虛。 Mạch bệnh nhân bất bệnh, hiệu viết hành thi; nhân bệnh mạch bất bệnh, danh viết nội hư. Mạch bệnh mà người không bệnh thì gọi là xác đi; người bệnh mà mạch không bệnh thì gọi là nội hư. — 仲景平脈法

若只憑脈而不問證，未免以寒為熱，以表為里，以陰為陽，顛倒錯亂，而夭人壽者多矣。 Nhược chỉ bằng mạch nhi bất vấn chứng, vị miễn dĩ hàn vi nhiệt, dĩ biểu vi lý, dĩ âm vi dương, điên đảo thác loạn, nhi yểu nhân thọ giả đa hĩ. Nếu chỉ dựa vào mạch mà không hỏi chứng thì khó tránh lấy hàn làm nhiệt, lấy biểu làm lý, lấy âm làm dương, đảo lộn rối loạn, mà làm chết yểu người ta nhiều lắm. — 矯世惑脈辨

貴賤窮通，身外之事，與身之血氣了不相干，安得以脈而知之乎？ Quý tiện cùng thông, thân ngoại chi sự, dữ thân chi huyết khí liễu bất tương can, an đắc dĩ mạch nhi tri chi hồ? Sang hèn cùng thông là việc ngoài thân, chẳng liên can gì đến khí huyết trong thân, sao có thể lấy mạch mà biết được? — 矯世惑脈辨

脈神 (mạch thần) — cái thần của mạch, tức phẩm chất từ hòa có lực ẩn sau hình trạng. Xét thần chứ không xét hình là nguyên tắc trung tâm của cả chương.

獨 (độc) — chỗ riêng lệch giữa các bộ hoặc giữa các mạch tượng, nơi bệnh gốc lộ ra. Có ba loại: độc về bộ vị, độc về tạng khí, độc về mạch thể.

胃氣 (vị khí) — cái tượng nhuyễn hoạt từ hòa lẫn trong mạch; theo Cảnh Nhạc, vị khí chính là dương khí, và là thước đo sinh tử duy nhất đáng tin.

真臟脈 (chân tạng mạch) — mạch của một tạng hiện ra trơ trọi, không còn vị khí hòa lẫn (chỉ huyền, chỉ câu, chỉ mao, chỉ thạch). Thấy là chết.

十六正脈 (thập lục chính mạch) — phù, trầm, trì, sác, hồng, vi, hoạt, sáp, huyền, khâu, khẩn, hoãn, kết, phục, hư, thực. Cảnh Nhạc rút gọn từ 24–28 mạch của các nhà trước.

三部九候 (tam bộ cửu hậu) — ba bộ thốn quan xích, mỗi bộ ba tầng phù trung trầm. Nguyên là phép chẩn toàn thân trong Nội Kinh, được Cảnh Nhạc chuyển sang áp dụng ngay trên thốn khẩu.

從舍 (tòng xả) — theo cái này bỏ cái kia, khi mạch và chứng mâu thuẫn. Bệnh nhẹ theo chứng, bệnh nặng theo mạch.

真辨 (chân biện) — biện chỗ nghi tựa: phù chưa chắc biểu, trầm chưa chắc lý, sác chưa chắc nhiệt, trì chưa chắc hàn, cường chưa chắc thực, vi chưa chắc hư.

上下來去至止 (thượng hạ lai khứ chí chỉ) — sáu chữ của Hoạt Bá Nhân, được Cảnh Nhạc biến thành ba thời kỳ theo dõi: sơ hậu xét thượng hạ, trung hậu xét lai khứ, mạt hậu xét chí chỉ.

人迎氣口 (nhân nghênh khí khẩu) — nhân nghênh là mạch Dương minh ở cổ, xét biểu; khí khẩu là mạch Thái âm ở cổ tay, xét lý. Cảnh Nhạc bác cách hiểu "trái là nhân nghênh, phải là khí khẩu" của Vương Thúc Hòa.

關格 (quan cách) — mạch phù đại đến gấp bốn lần trở lên, âm dương ly tuyệt; theo Cảnh Nhạc đây là chân âm hư cực mà dương kháng vô căn, không phải mạch có thần.

殘賊脈 (tàn tặc mạch) — sáu mạch huyền, khẩn, phù, hoạt, trầm, sáp; theo Trọng Cảnh, sáu mạch này có thể gây bệnh cho các mạch khác.

太素脈 (Thái Tố mạch) — thuật xem mạch đoán giàu nghèo sang hèn; bị Uông Thạch Sơn bác bỏ trong bài phụ lục cuối chương.

Về vị trí trong lịch sử mạch học. Mạch học Trung Hoa có ba cột mốc lớn: Mạch Kinh của Vương Thúc Hòa đời Tấn dựng hệ thống hai mươi tư mạch và phân bộ vị; Tần Hồ Mạch Học của Lý Thời Trân đời Minh chuẩn hóa hai mươi bảy mạch thành ca quyết dễ nhớ; và Mạch Thần Chương của Trương Cảnh Nhạc, đi theo hướng khác hẳn — không mở rộng danh mục mà thu hẹp nó, rồi dồn sức vào phương pháp luận. Ba bộ này bổ sung nhau chứ không thay thế nhau; người học thường dùng Tần Hồ để thuộc hình mạch và dùng Cảnh Nhạc để học cách nghĩ.

Về thuyết "độc". Đây là phần được giới nghiên cứu đánh giá cao nhất và cũng gây tranh luận nhiều nhất. Người tán thành cho rằng nó giải quyết được bế tắc thực tế của phép "án bộ tìm tạng": khi sáu bộ đều có mạch và mạch nào cũng có thể chủ bệnh thì người mới học không biết bắt đầu từ đâu; thuyết "độc" cho một điểm vào rõ ràng là tìm chỗ lệch. Người phản đối cho rằng nó quá dựa vào trực giác và kinh nghiệm, khó truyền dạy và khó kiểm chứng — chính Cảnh Nhạc cũng thừa nhận "độc bất dị ngôn dã, diệc bất nan ngôn dã", và lo có kẻ mượn chữ "độc" để biện hộ cho sự võ đoán.

Về bảy điều biện mạch sác. Đây là chỗ được đời sau viện dẫn nhiều nhất trong lâm sàng, và cũng là chỗ thể hiện rõ nhất khuynh hướng ôn bổ của ông. Quan sát "càng hư thì càng sác" hoàn toàn đúng với hiểu biết hiện đại: mạch nhanh là phản ứng bù trừ của tim khi thiếu máu, sốt, mất nước, suy kiệt hoặc cường giáp, chứ không đồng nghĩa với "viêm nhiễm" hay "nhiệt". Tuy nhiên cần cân bằng: nhịp nhanh do nhiễm trùng và do sốt cao là hoàn toàn có thật, và Cảnh Nhạc cũng không phủ nhận điều đó — ông chỉ nói không được mặc định. Các nhà ôn bệnh đời Thanh, đặc biệt Diệp Thiên Sĩ và Ngô Cúc Thông, trên thực tế đã khôi phục giá trị chẩn đoán của mạch sác trong bệnh nhiệt.

Về việc đặt Uông Thạch Sơn ở cuối. Chi tiết biên tập này thường được nhắc đến như bằng chứng cho sự tỉnh táo của tác giả. Sau khi dành ba quyển bàn mạch, ông kết bằng một bài nói rằng mạch không thể dùng một mình, rằng cổ nhân xếp "thiết" cuối tứ chẩn là có lý, và rằng thuật xem mạch đoán vận mệnh là lừa đảo. Với một tác giả nổi tiếng về chính kiến mạnh, việc nhường lời kết cho người khác — và là lời làm giảm bớt tầm quan trọng của chính chương mình vừa viết — là một chọn lựa đáng chú ý.

Về ảnh hưởng ở Việt Nam. Y Tông Tâm Lĩnh của Hải Thượng Lãn Ông có phần mạch học chịu ảnh hưởng rõ của Mạch Thần Chương, đặc biệt ở hai điểm: lấy hư thực làm trục chính, và nhấn mạnh vị khí như thước đo tiên lượng. Lãn Ông cũng theo Cảnh Nhạc trong việc cảnh giác với mạch sác ở người hư tổn, một chủ đề ông bàn kỹ trong phần luận về chứng lao.

Thứ tự đúng của bốn phép chẩn. Bài học thực dụng nhất của cả chương là điều Uông Thạch Sơn nói ở phụ lục: không được dùng mạch một mình. Việc thử thầy bằng cách giấu bệnh — "cứ bắt mạch đi, xem có đúng không" — vẫn phổ biến cho đến nay, và nó có hại thật. Thông tin về bệnh sử, triệu chứng, thuốc đang dùng là thứ không có công cụ nào thay thế được. Cảnh Nhạc nói thêm một điểm tinh tế mà người bệnh nên biết: thầy quen theo dõi lâu thì biết dễ, thầy mới xem lần đầu thì quyết rất khó — nghĩa là giá trị của một người thầy thuốc theo dõi mình nhiều năm là rất lớn.

Nhịp nhanh không đồng nghĩa với "nóng". Bảy điều biện mạch sác quy về một cảnh báo còn nguyên giá trị: tim đập nhanh có thể do sốt và nhiễm trùng, nhưng cũng có thể do thiếu máu, mất nước, suy kiệt, cường giáp, lo âu, hoặc đơn giản là thể trạng yếu. Kết luận "nóng trong" rồi tự dùng các thứ mát kéo dài là cách chắc chắn nhất để làm người vốn đã yếu thêm yếu.

Ý niệm "vị khí" và xu hướng theo thời gian. Phần Vị khí giải thực chất dạy một thói quen theo dõi: đừng chỉ đọc một lần đo, hãy đọc chiều biến đổi. Hôm nay so với hôm qua đã dịu hơn hay căng hơn, trong một lần khám thì lúc đầu so với lúc sau thế nào. Nguyên tắc ấy áp dụng được cho mọi chỉ số theo dõi hiện đại — huyết áp, nhịp tim, đường huyết, cân nặng — và thường cho nhiều thông tin hơn một con số đơn lẻ.

"Biết mạch thường trước rồi mới xét mạch biến." Bài Thường biến nói rằng mỗi người có một mạch nền riêng do bẩm sinh. Đây chính là lập luận cho việc biết chỉ số cơ bản của chính mình lúc khỏe mạnh: nhịp tim nghỉ, huyết áp thường ngày, cân nặng ổn định. Không có mốc nền thì một con số bất thường rất khó diễn giải.

"Thực có cái giả, hư không có cái giả." Đây là một nguyên tắc an toàn đáng nhớ. Khi các dấu hiệu mâu thuẫn — trông thì có vẻ khỏe mà lại kiệt sức, hoặc bụng trướng mà mạch yếu — thì nên nghiêng về giả định người đó đang yếu, và tránh các can thiệp mạnh. Vẻ mạnh mẽ có thể là giả, còn sự suy kiệt đã lộ ra thì thường là thật.

Về xem mạch đoán vận mệnh. Bài biện của Uông Thạch Sơn viết cách đây gần năm trăm năm nhưng vẫn đúng từng chữ với các hình thức bói toán sức khỏe ngày nay. Lập luận của ông rất gọn: một mạch tượng chỉ chủ được một loại thông tin; nếu nó đang nói về phong thì nó không đồng thời nói về tiền tài. Và ông vạch đúng thủ thuật: người hành nghề khéo dò hỏi, moi thông tin qua trò chuyện, rồi khi bắt mạch thì nói lại như thể đọc được từ cổ tay.

Giới hạn cần nhớ. Mạch chẩn cổ truyền cho thông tin về tần số, nhịp đều hay không, và một số đặc tính của sóng mạch. Nó không thay thế điện tâm đồ, xét nghiệm máu hay chẩn đoán hình ảnh. Chính tinh thần của chương này — xét thần chứ không xét hình, kết hợp tứ chẩn, đừng tin một công cụ đơn lẻ — lại là lập luận mạnh nhất cho việc phối hợp với các phương tiện chẩn đoán hiện đại khi cần.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) là tiền đề trực tiếp. Mục "cửu nhân mạch sắc" trong Thập vấn thiên đã nêu nguyên tắc cốt lõi — "đương dĩ hữu lực vô lực biện âm dương, hữu thần vô thần sát hư thực" — rồi chỉ sang Mạch Thần Chương để xem chi tiết. Bài Hàn nhiệt chân giả biện cũng đã đặt nền cho phần Tòng xả biện ở đây: cả hai đều nói rằng khi chứng đánh lừa thì phải lấy hư thực cường nhược của mạch làm chủ.

Thương Hàn Điển (quyển 7–8) là nơi áp dụng. Bài Luận mạch (第四) ở đó bàn riêng mạch trong ngoại cảm, và nhiều lần dẫn lại nguyên tắc "phù chưa chắc là biểu, trầm chưa chắc là lý" đã lập ở quyển trung.

Tạp Chứng Mô (quyển 10–37): hầu như môn nào cũng có một mục bàn mạch của chứng ấy, và đều dựa trên hệ mười sáu chính mạch cùng nguyên tắc hư thực của chương này. Riêng môn Quan cách triển khai mục Quan cách ngắn ở quyển thượng, và môn Hư tổn là nơi luận điểm "càng hư càng sác" được bàn đầy đủ nhất.

Phụ Nhân Quy (quyển 38–39) nối tiếp hai mục cuối quyển thượng là Dựng mạch và Nhũ tử mạch, vốn chỉ trích kinh văn rồi chỉ sang phần phụ khoa và nhi khoa.

Về phía Nội Kinh, quyển 4 là một tuyển tập mạch học Nội Kinh có chú, và là cách tốt nhất để tiếp cận chủ đề này. Các thiên được dùng nhiều nhất là Mạch yếu tinh vi luận, Bình nhân khí tượng luận, Ngọc cơ chân tạng luận, Tam bộ cửu hậu luận, Âm dương biệt luận và Tà khí tạng phủ bệnh hình thiên của Linh Khu. Người đã đọc phần Tố Vấn trên trang này sẽ nhận ra hầu hết các đoạn trích, và có thể dùng lời án của Cảnh Nhạc như một lớp chú giải thứ hai bên cạnh chú của Vương Băng.