Cổ Phương Bát Trận (古方八陣) là chín quyển tuyển phương của người xưa, xếp theo đúng tám trận đã dùng cho Tân Phương: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân. Đây là bộ lớn thứ hai của Cảnh Nhạc Toàn Thư về dung lượng, chỉ sau Tạp Chứng Mô, và chứa khoảng chín trăm phương.

Bài Phụ cổ phương điều tự ở quyển 52 giải thích lý do biên soạn, và nó nói rõ vấn đề mà bộ này giải quyết:

"Cổ phương chi tán liệt ư chư gia giả, ký đa thả tạp, hoặc hỗ kiến ư các môn, hoặc bỉ thử chi trùng phức, dục thông kỳ dụng, thiệp liệp cố nan, dục tận thu chi, đồ tư dửu loạn."

Phương cổ tản mát ở các nhà thì vừa nhiều vừa lộn xộn: có phương thấy ở nhiều môn, có phương trùng lặp lẫn nhau; muốn dùng cho thông thì đọc lướt cũng khó, muốn thu hết thì chỉ thêm rối.

Giải pháp của ông: "Kim dư thái kỳ yếu giả, loại vi bát trận, viết bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân; bát trận chi ngoại, phục liệt hữu phụ nhân, tiểu nhi, đậu chẩn, ngoại khoa chi tứ phương. Thả ư chư phương chi trung, nhưng dĩ loại tụ, thứ hồ kỳ chính la liệt, hoãn cấp tịnh trần."

Và mục đích dùng: "Hoặc xá đoản khả dĩ tựu trường, hoặc nhân thử khả dĩ giáo bỉ, tuệ nhãn sở cập, lãng như nhật tinh, dẫn nhi thân chi, xúc loại nhi trưởng chi, nhân cổ nhân chi thằng mặc, đắc tư ngã chi biến thông." — bỏ chỗ ngắn theo chỗ dài, lấy cái này mà đối chiếu cái kia; nhờ dây mực của người xưa mà có được sự biến thông của mình.

Bố cục theo quyển:

Quyển	Trận	Số phương ước lượng
52	Cổ phương tổng mục và tự	—
53	Bổ trận (補陣)	khoảng 140
54	Hòa trận (和陣)	khoảng 235
55	Công trận (攻陣)	khoảng 45
56	Tán trận (散陣)	khoảng 60
57	Hàn trận (寒陣)	khoảng 120
58	Nhiệt trận (熱陣)	khoảng 95
59	Cố trận (固陣)	khoảng 30
60	Nhân trận (因陣)	khoảng 135

Tỷ lệ này đáng chú ý. Hòa trận và bổ trận cộng lại chiếm gần một nửa, trong khi công trận chỉ có hơn bốn mươi phương. Ở Tân Phương thì ngược lại còn rõ hơn: ông nói công trận và hàn trận có ít phương vì "cổ pháp ký đa, bất tất cánh vi thiêm túc dã". Hai bộ hợp lại mới cho một kho đầy đủ.

释1. Tám định nghĩa

Bài tự ở quyển 52 định nghĩa từng trận bằng một câu, và tám câu này là cách gọn nhất để nắm toàn bộ hệ thống phương tễ của Cảnh Nhạc:

Nhất viết bổ trận — "Tồn vong chi cơ, cơ tại căn bản, nguyên khí ký khuy, bất bổ tương hà dĩ phục, cố phương hữu bổ trận." Cái then chốt của còn mất nằm ở gốc rễ; nguyên khí đã khuyết, không bổ thì lấy gì mà phục.

Nhị viết hòa trận — "Bệnh hữu tại hư thực khí huyết chi gian, bổ chi bất khả, công chi hựu bất khả, dục đắc kỳ bình, tu tòng hoãn trị, cố phương hữu hòa trận." Bệnh nằm giữa hư và thực, giữa khí và huyết; bổ không được, công cũng không được, muốn cho bình thì phải trị từ từ.

Tam viết công trận — "Tà cố tật thâm, thế như cường khấu, tốc nghi phạt chi, bất khả hoãn dã, cố phương hữu công trận." Tà cố kết bệnh sâu, thế như giặc mạnh, phải đánh gấp, không được chậm.

Tứ viết tán trận — "Tà tại cơ biểu, đương trục ư ngoại, cự chi bất tảo, bệnh tất nhật thâm, cố phương hữu tán trận." Tà ở cơ biểu thì phải đuổi ra ngoài; chống không sớm thì bệnh tất ngày một sâu.

Ngũ viết hàn trận — "Dương kháng thương âm, âm kiệt tắc tử, hoặc khứ kỳ hỏa, hoặc tráng kỳ thủy, cố phương hữu hàn trận." Dương kháng làm thương âm, âm kiệt thì chết; hoặc trừ cái hỏa ấy, hoặc làm mạnh cái thủy ấy.

Lục viết nhiệt trận — "Âm cực vong dương, dương tận tắc tễ, hoặc khư kỳ hàn, hoặc trợ kỳ hỏa, cố phương hữu nhiệt trận." Âm cực thì mất dương, dương hết thì chết; hoặc đuổi cái hàn ấy, hoặc giúp cái hỏa ấy.

Thất viết cố trận — "Nguyên khí ký thương, hư nhi thả hoạt, lậu tiết nhật thậm, bất tận bất dĩ, cố phương hữu cố trận." Nguyên khí đã thương, hư mà lại trơn tuột, rò rỉ ngày một nặng, không hết thì không thôi.

Bát viết nhân trận — "Bệnh hữu tương đồng, trị hữu tương loại, nhân chứng dụng phương, diệc hữu bất tất di dịch giả, cố phương hữu nhân trận." Bệnh có chỗ giống nhau, chữa có chỗ cùng loại; theo chứng mà dùng phương, cũng có khi không cần thay đổi.

Và phần phụ liệt tứ phương giải thích vì sao ngoài tám trận còn bốn loại riêng: "Phụ nhân hữu kinh mạch thai sản chi dị, tiểu nhi hữu dưỡng dục kinh cam chi dị, đậu chẩn hữu xuất một biến hóa chi dị, ngoại khoa hữu kinh tạng biểu lý chi dị, tùy cơ ứng biến, trị hữu bất đồng."

Bốn loại ấy được xếp riêng ở quyển 61 đến 64, tức bộ Chư Khoa Cổ Phương.

释2. Bổ trận — quyển 53

Trận này tập hợp các phương bổ kinh điển, và cách sắp xếp theo "loại tụ" nghĩa là các phương cùng gốc được đặt cạnh nhau để thấy quan hệ dẫn xuất.

Nhóm mở đầu là họ Tứ quân tử thang — nhân sâm, bạch truật, phục linh, chích cam thảo — rồi lần lượt các biến thể: Gia vị tứ quân thang (thêm hoàng kỳ, bạch biển đậu), Sinh phụ tứ quân thang, Ngũ vị dị công tán (thêm trần bì), Lục quân tử thang (thêm trần bì, bán hạ), Gia vị lục quân thang, Hương sa lục quân tử thang (thêm sa nhân, hoắc hương).

Cách trình bày cho thấy rõ logic gia giảm: từ một phương gốc bốn vị, thêm trần bì thành lý khí, thêm thêm bán hạ thành hóa đàm, thêm sa nhân hoắc hương thành trị nôn trướng.

Nhóm thứ hai là họ Tứ vật thang — thục địa, đương quy, xuyên khung, thược dược — cùng các biến thể của Tiết thị, của Chính Truyền và các nhà khác.

Rồi đến các phương bổ lớn: Bát trân thang (hợp Tứ quân với Tứ vật), Thập toàn đại bổ thang (thêm hoàng kỳ, nhục quế), Nhân sâm dưỡng doanh thang, Bổ trung ích khí thang, Quy tỳ thang, Lục vị địa hoàng hoàn, Bát vị địa hoàng hoàn (tức Thận khí hoàn), Sinh mạch tán, Thiên vương bổ tâm đan, Đại bổ âm hoàn của Đan Khê.

Việc Đại bổ âm hoàn — phương lấy hoàng bá tri mẫu làm quân mà ông phê phán gay gắt suốt Truyền Trung Lục — vẫn có mặt ở đây là một chi tiết đáng chú ý về thái độ biên tập: ông thu vào để người đọc đối chiếu, chứ không loại bỏ.

释3. Hòa trận — quyển 54, trận lớn nhất

Với khoảng hai trăm ba mươi lăm phương, hòa trận là trận lớn nhất, và điều này phù hợp với định nghĩa: hòa là dành cho khoảng giữa, mà phần lớn bệnh thật đều nằm ở khoảng giữa.

Các nhóm chính: họ Nhị trần thang (hóa đàm), họ Bình vị tán (hòa vị), họ Tiểu sài hồ thang (hòa giải), họ Tiêu dao tán (sơ can), họ Ngũ linh tán (lợi thủy), họ Bảo hòa hoàn (tiêu thực), họ Ô mai hoàn (an trùng).

Quyển này còn có một mục riêng gọi là Trị lỵ giản dị bát phương — tám phương đơn giản trị lỵ, tức các bài thuốc gọn ít vị dành cho người không có điều kiện.

释4. Công trận và Tán trận — quyển 55 và 56

Công trận là trận nhỏ nhất với hơn bốn mươi phương, đúng như ông đã nói. Nội dung gồm các phương công hạ kinh điển: họ Thừa khí thang (đại, tiểu, điều vị), Đại hãm hung thang, Đào nhân thừa khí thang, Để đương thang, Chu xa hoàn, Thập táo thang, cùng các phương tiêu tích phá trưng. Có thêm một mục Úy bĩ phương — phép chườm nóng trị bĩ khối, tức phương dùng ngoài.

Tán trận gồm các phương phát biểu: họ Ma hoàng thang, họ Quế chi thang, Cát căn thang, Tiểu thanh long thang, Đại thanh long thang, Ngũ tích tán, Bại độc tán, Sâm tô ẩm, Cửu vị khương hoạt thang, Thăng ma cát căn thang, Thần truật tán, Xuyên khung trà điều tán.

释5. Hàn trận và Nhiệt trận — quyển 57 và 58

Hàn trận với khoảng một trăm hai mươi phương gồm: Bạch hổ thang và các biến thể, Hoàng liên giải độc thang, Lương cách tán, Bát chính tán, Đạo xích tán, Tả bạch tán, Long đởm tả can thang, Tê giác địa hoàng thang (ba bản khác nhau), Tam hoàng thạch cao thang, Phổ tế tiêu độc ẩm, Chi tử bá bì thang, Bạch đầu ông thang, Ích nguyên tán, Trúc diệp thạch cao thang.

Nhiệt trận với khoảng chín mươi lăm phương gồm: Lý trung thang và các biến thể, Tứ nghịch thang, Thông mạch tứ nghịch thang, Chân vũ thang, Bạch thông thang, Đào hoa thang, Ngô thù du thang, Đương quy tứ nghịch thang, Phụ tử thang, Cam thảo phụ tử thang, Quế chi phụ tử thang, Hồi dương phản bản thang, Đại thuận tán.

释6. Cố trận và Nhân trận — quyển 59 và 60

Cố trận là trận nhỏ thứ hai với chừng ba mươi phương: các phương thu sáp cầm mồ hôi, cầm tiêu chảy, cố tinh, cầm máu, cầm đới hạ.

Nhân trận với khoảng một trăm ba mươi lăm phương là trận đa dạng nhất, vì nó gom tất cả những gì không xếp được vào bảy trận kia. Quyển 60 có cấu trúc khác hẳn các quyển trước: thay vì xếp theo tính chất thuốc, nó xếp theo bộ phận cơ thể và loại tổn thương, với các mục nhỏ như:

• Nịch huyết phương — phương trị đái ra máu.
• Dĩ hạ nhĩ bệnh phương — các phương bệnh tai.
• Đình nhĩ lưu nùng phương — phương trị tai chảy mủ.
• Dĩ hạ diện tỵ phương — các phương bệnh mặt và mũi.
• Giản dị tức nhục phương — phương đơn giản trị polyp mũi.
• Diện sang nhị phương — hai phương trị mụn mặt.
• Chỉ tỵ nục phương — phương cầm chảy máu cam.

Cách tổ chức này khiến quyển 60 gần với một cẩm nang tra cứu theo triệu chứng, và đó là lý do nó có nhiều phương đơn giản, ít vị, dễ kiếm.

古方之散列於諸家者，既多且雜⋯欲通其用，涉獵固難，欲盡收之，徒資莠亂。 Cổ phương chi tán liệt ư chư gia giả, ký đa thả tạp… dục thông kỳ dụng, thiệp liệp cố nan, dục tận thu chi, đồ tư dửu loạn. Phương cổ tản mát ở các nhà thì vừa nhiều vừa lộn xộn… muốn dùng cho thông thì đọc lướt cũng khó, muốn thu hết thì chỉ thêm rối. — 附古方條序

因古人之繩墨，得資我之變通。 Nhân cổ nhân chi thằng mặc, đắc tư ngã chi biến thông. Nhờ dây mực của người xưa mà có được sự biến thông của mình. — 附古方條序

存亡之幾，幾在根本，元氣既虧，不補將何以復。 Tồn vong chi cơ, cơ tại căn bản, nguyên khí ký khuy, bất bổ tương hà dĩ phục. Cái then chốt của còn mất nằm ở gốc rễ; nguyên khí đã khuyết, không bổ thì lấy gì mà phục. — 補陣

病有在虛實氣血之間，補之不可，攻之又不可者，欲得其平，須從緩治。 Bệnh hữu tại hư thực khí huyết chi gian, bổ chi bất khả, công chi hựu bất khả giả, dục đắc kỳ bình, tu tòng hoãn trị. Bệnh nằm giữa hư thực và giữa khí huyết, bổ không được mà công cũng không được; muốn cho bình thì phải trị từ từ. — 和陣

邪固疾深，勢如強寇，速宜伐之，不可緩也。 Tà cố tật thâm, thế như cường khấu, tốc nghi phạt chi, bất khả hoãn dã. Tà cố kết bệnh sâu, thế như giặc mạnh, phải đánh gấp, không được chậm. — 攻陣

陽亢傷陰，陰竭則死，或去其火，或壯其水。 Dương kháng thương âm, âm kiệt tắc tử, hoặc khứ kỳ hỏa, hoặc tráng kỳ thủy. Dương kháng làm thương âm, âm kiệt thì chết; hoặc trừ cái hỏa ấy, hoặc làm mạnh cái thủy ấy. — 寒陣

陰極亡陽，陽盡則斃，或祛其寒，或助其火。 Âm cực vong dương, dương tận tắc tễ, hoặc khư kỳ hàn, hoặc trợ kỳ hỏa. Âm cực thì mất dương, dương hết thì chết; hoặc đuổi cái hàn ấy, hoặc giúp cái hỏa ấy. — 熱陣

八陣 (bát trận) — tám trận: bổ, hòa, công, tán, hàn, nhiệt, cố, nhân. Dùng chung cho cả Cổ Phương và Tân Phương.

類聚 (loại tụ) — nguyên tắc biên tập: trong mỗi trận, các phương cùng gốc được đặt cạnh nhau để thấy quan hệ dẫn xuất.

附列四方 (phụ liệt tứ phương) — bốn loại phương xếp ngoài tám trận: phụ nhân, tiểu nhi, đậu chẩn, ngoại khoa; tức bộ Chư Khoa Cổ Phương ở quyển 61–64.

簡易方 (giản dị phương) — phương đơn giản ít vị, dễ kiếm, dành cho trường hợp cấp hoặc người không có điều kiện; rải rác trong hòa trận và nhân trận.

方在某門 (phương tại mỗ môn) — ghi chú chỉ chéo, cho biết phương ấy đã chép ở bộ khác.

Về giá trị biên tập. Đóng góp của bộ này không phải ở nội dung phương — tất cả đều là phương của người trước — mà ở hệ thống sắp xếp. Trước Cảnh Nhạc, phương thuốc được sắp theo bệnh (như Thái Bình Thánh Huệ Phương), theo nguồn (như Hòa Tễ Cục Phương), hoặc theo tạng phủ. Xếp theo phép dùng là một cách tổ chức khác hẳn, và nó có ưu thế rõ: người thầy thuốc khi đã biện chứng xong thì biết mình cần bổ hay công, nên chỉ cần mở đúng trận.

Về ảnh hưởng. Hệ phân loại này ảnh hưởng trực tiếp đến "bát pháp" của Trình Chung Linh đời Thanh — hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ — và qua đó đến giáo trình phương tễ học hiện đại, vốn vẫn xếp phương theo công dụng: giải biểu, thanh nhiệt, tả hạ, hòa giải, ôn lý, bổ ích, cố sáp, lý khí, lý huyết.

Về chỗ hạn chế. Vì xếp theo phép dùng nên một phương có nhiều công dụng sẽ khó định vị, và Cảnh Nhạc phải dùng nhiều ghi chú chỉ chéo. Ngoài ra, bộ này không ghi xuất xứ đầy đủ cho nhiều phương, nên người muốn tra nguồn gốc vẫn phải tìm ở các bản gốc.

Về quan hệ với Tân Phương. Hai bộ cố ý bù cho nhau. Cổ Phương mạnh ở công trận, hàn trận và tán trận; Tân Phương mạnh ở bổ trận và nhiệt trận. Đọc riêng một bộ sẽ cho một hình ảnh lệch về y học của tác giả.

Giá trị chính là giá trị tra cứu, và chỉ dành cho người có nghề. Chín quyển này là một kho phương, không phải sách đọc. Với người học đông y, nó vẫn là công cụ đối chiếu hữu ích vì nó gom được các biến thể của cùng một phương gốc vào một chỗ. Với người đọc phổ thông, giá trị nằm ở tám định nghĩa trong bài tự — tám câu ấy tóm được toàn bộ cách nghĩ của y học cổ truyền về việc dùng thuốc.

Hiểu tám trận giúp đọc đơn thuốc. Khi cầm một đơn thuốc đông y, biết nó thuộc loại nào trong tám loại ấy sẽ giúp hiểu ý định điều trị và biết đặt câu hỏi đúng: đơn này là để bổ, để hòa hay để công? Nếu là công thì dùng trong bao lâu? Nếu là bổ thì có chống chỉ định gì?

Nguyên tắc "đáng công thì công gấp, đáng bổ thì bổ lâu". Đối chiếu định nghĩa công trận ("tốc nghi phạt chi, bất khả hoãn dã") với nhận xét ở bài Bổ hư pháp trong môn Ôn dịch (thuốc bổ "kỳ lực nhu, kỳ công hoãn") cho một nguyên tắc dùng được: thuốc công mà uống nhiều ngày không thấy tác dụng thì phải xem lại chẩn đoán; thuốc bổ thì cần thời gian, nhưng cũng không có nghĩa là uống mãi.

Cảnh giác với các phương công hạ mạnh. Công trận chứa các phương như Chu xa hoàn, Thập táo thang, Để đương thang — đều là thuốc tẩy xổ mạnh, một số chứa dược liệu độc như cam toại, đại kích, nguyên hoa, thủy điệt. Tuyệt đối không tự dùng. Chính Cảnh Nhạc đã xếp công trận là trận nhỏ nhất và viết bài Công lược để nói về sự dè dặt.

Cảnh giác với khoáng vật và động vật trong nhân trận. Quyển 60 chứa nhiều phương dùng ngoài và phương đơn giản, trong đó có những vị mà ngày nay biết là độc hoặc thuộc loài được bảo vệ. Các phương dùng tê giác — như ba bản Tê giác địa hoàng thang trong hàn trận — ngày nay đã được thay bằng thủy ngưu giác, và sừng tê giác là mặt hàng bị cấm buôn bán quốc tế.

Giới hạn cần nhớ. Đây là kho phương của thế kỷ mười bảy, ghi thành phần và liều theo đơn vị cũ, không ghi tương tác thuốc, không ghi chống chỉ định theo bệnh nền, và nhiều phương chứa dược liệu mà ngày nay không được dùng. Không nên tự bốc thuốc theo sách này.

Tân Phương Bát Trận (quyển 50–51) là bộ song sinh, dùng đúng hệ tám trận nhưng chứa phương của chính tác giả. Tám bài lược ở quyển 50 chính là phần lý luận cho cả hai bộ: đọc Bổ lược rồi mở bổ trận của cả hai bộ thì thấy ngay Cảnh Nhạc kế thừa gì và thêm gì.

Truyền Trung Lục (quyển 1–3) là nơi ý tưởng bát trận được nêu ở thiên Minh lý, và thiên Luận trị cung cấp nguyên tắc chọn phương.

Bản Thảo Chính (quyển 48–49) là sách tra thành phần cho mọi phương trong chín quyển này.

Các bộ lâm sàng — Thương Hàn Điển, Tạp Chứng Mô, Phụ Nhân Quy, Tiểu Nhi Tắc, Đậu Chẩn Thuyên, Ngoại Khoa Kiềm — đều kết thúc mỗi môn bằng mục Luận liệt phương ghi tên phương kèm số hiệu tra về hai bộ Bát Trận. Số hiệu ấy có dạng như "(bổ tam thập)" hoặc "(tân nhiệt tam)", trong đó chữ đầu là trận và chữ "tân" chỉ Tân Phương. Đây là hệ thống chỉ mục nối toàn bộ sáu mươi tư quyển lại với nhau.

Chư Khoa Cổ Phương (quyển 61–64) là phần phụ liệt tứ phương đã nêu trong bài tự, chứa phương cổ cho bốn khoa riêng.