Chí chân yếu đại luận là thiên cuối cùng của bảy đại luận về vận khí, và là thiên quan trọng nhất trong cả bảy. Tên thiên có nghĩa "đại luận về những điều chí chân chí yếu" — tức những điều chân thật nhất và thiết yếu nhất. Cái tên ấy xứng đáng.

Sáu thiên trước dựng lý thuyết về khí hậu và chu kỳ; thiên này quay hẳn về lâm sàng. Nó trả lời ba câu hỏi mà mọi thầy thuốc phải trả lời hằng ngày: triệu chứng này thuộc về đâu, dùng thuốc theo nguyên tắc nào, và khi nào thì phải làm ngược lại điều thông thường.

Câu thứ nhất được trả lời bằng mười chín điều bệnh cơ — đoạn văn nổi tiếng nhất trong toàn bộ Nội Kinh về chẩn đoán. Mỗi điều theo một khuôn cố định: "các chứng có đặc điểm X, thảy đều thuộc về Y." Mười chín câu ấy quy toàn bộ triệu chứng học về năm tạng và sáu khí, và chúng được người học Đông y thuộc lòng suốt hai nghìn năm.

Câu thứ hai được trả lời bằng cấu trúc quân thần tá trong phương thuốc, cùng một bảng dài các cặp đối trị: lạnh thì làm cho ấm, nóng thì làm cho mát, cứng thì cắt đi, khô thì làm cho ẩm.

Câu thứ ba là đóng góp tinh tế nhất: phân biệt chính trị và phản trị — chữa thuận và chữa ngược. Nguyên tắc chỉ đạo được nêu trong một câu: "Phải bỏ qua cái mà phép chữa thường nhắm tới, mà chú ý trước hết vào nguyên nhân của nó."

Và câu được dẫn nhiều nhất của thiên là lời mở đầu phần bệnh cơ: "Xét kỹ cái cơ của bệnh, chớ bỏ sót điều thích hợp với khí."

释1. Mười chín điều bệnh cơ

Đây là phần nổi tiếng nhất, và nó mở đầu bằng một lời dẫn từ sách cổ:

Xét kỹ cái cơ của bệnh, chớ bỏ sót điều thích hợp với khí.

Chữ cơ (机) rất đáng chú ý. Trương Giới Tân giải: đó là cái chốt, cái then — điểm mấu chốt mà từ đó bệnh biến hóa. Cùng chữ ấy đã xuất hiện trong "thần cơ" ở thiên 68. Bệnh cơ vì thế không phải là triệu chứng, cũng không phải nguyên nhân, mà là cơ chế chuyển hóa nằm giữa hai thứ đó.

Rồi Kỳ Bá kê mười chín điều:

| # | Chứng trạng | Quy về | |---|---|---| | 1 | Các chứng phong gây lay động, chóng mặt | can | | 2 | Các chứng hàn gây co rút, kéo vào | thận | | 3 | Các chứng khí nghẽn gây tức ngực | phế | | 4 | Các chứng thấp gây sưng phù, đầy tức | tỳ | | 5 | Các chứng nhiệt gây tức và co giật | hỏa | | 6 | Các chứng đau, ngứa, lở loét | tâm | | 7 | Các chứng quyết nghịch kèm bí hoặc tiêu chảy | phần dưới | | 8 | Các chứng nuy kèm suyễn và nôn | phần trên | | 9 | Các chứng nghiến răng, run rẩy như mất hồn | hỏa | | 10 | Các chứng co cứng, gáy cứng | thấp | | 11 | Các chứng khí nghịch xông lên | hỏa | | 12 | Các chứng trướng bụng to | nhiệt | | 13 | Các chứng vật vã, nhảy nhót điên cuồng | hỏa | | 14 | Các chứng đột ngột cứng đờ | phong | | 15 | Các chứng có tiếng, gõ nghe như trống | nhiệt | | 16 | Các chứng phù thũng, đau, nhức, kinh sợ | hỏa | | 17 | Các chứng vặn vẹo, nước dịch đục | nhiệt | | 18 | Các chứng nước dịch trong và mát | hàn | | 19 | Các chứng nôn chua, tháo dạ, mót rặn | nhiệt |

Vài điểm đáng phân tích.

Sự phân bố không đều là có chủ ý. Trong mười chín điều, năm điều quy về hỏa và bốn điều quy về nhiệt — gần một nửa. Năm tạng chỉ chiếm sáu điều. Sự thiên lệch này về sau trở thành căn cứ cho Lưu Hoàn Tố đời Kim sáng lập phái Hàn lương, với chủ trương rằng phần lớn bệnh sinh từ hỏa nhiệt và phải dùng thuốc mát để chữa. Một đoạn văn ngắn sinh ra cả một trường phái.

Có chỗ dị bản quan trọng. Điều số 6 — các chứng đau ngứa lở loét — trong bản cũ ghi là tâm, nhưng Cao Sĩ Tông sửa thành hỏa, và giải rằng đó là hỏa của kinh thủ thiếu dương tam tiêu. Ngược lại ở điều số 5 ông lại sửa từ hỏa thành tâm. Sự do dự của các nhà chú giải ở đúng hai điều này cho thấy ranh giới giữa tâm và hỏa vốn không rõ ràng trong hệ thống — điều dễ hiểu vì tâm thuộc hỏa.

Hai điều quy về vị trí chứ không về tạng. Điều 7 và 8 quy về "phần dưới" và "phần trên" thay vì một tạng cụ thể. Lâm Ức phê thẳng rằng lời chú của Vương Băng về điều 8 không giải thích được vì sao chứng nuy lại thuộc phần trên, và điều này đã gây tranh cãi suốt về sau. Việc một bộ chú giải cổ ghi lại cả chỗ mình không giải nổi là điều đáng trọng.

Có cả dấu hiệu khám thực thể. Điều 15 nói gõ vào ngực bụng nghe như tiếng trống. Có nhà nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng đây chính là mô tả phép gõ mà y học phương Tây gọi là percussion. Nếu cách đọc ấy đúng thì đây là một trong những ghi chép sớm nhất về kỹ thuật khám này.

释2. Bốn nguyên tắc sau bệnh cơ

Ngay sau mười chín điều là bốn câu nguyên tắc, và chúng quan trọng không kém:

Xét kỹ cái cơ của bệnh, mỗi thứ đều nắm lấy cái nó thuộc về. Có thì tìm, không có cũng tìm. Thịnh thì trị, hư cũng trị.

Hai vế sau đáng dừng lại.

"Có thì tìm, không có cũng tìm" nghĩa là: khi triệu chứng hiện rõ thì tìm nguyên nhân, mà khi triệu chứng không hiện thì cũng phải tìm — vì sự vắng mặt của một dấu hiệu cũng là thông tin. Đây là một yêu cầu về sự triệt để trong chẩn đoán.

"Thịnh thì trị, hư cũng trị" nghĩa là: cả thực chứng lẫn hư chứng đều cần can thiệp, chỉ khác cách. Vế này chống lại xu hướng chỉ biết công mà không biết bổ.

释3. Cấu trúc phương thuốc

Hoàng Đế hỏi về việc dùng thuốc độc và không độc, thứ tự trước sau. Kỳ Bá đáp bằng một nguyên tắc chung trước:

Dù có độc hay không có độc, điều chính yếu là bệnh cần chữa; tùy theo bệnh nặng nhẹ mà phương thuốc lớn hay nhỏ.

Rồi ông nêu ba cỡ phương:

| Cỡ phương | Cấu trúc | |---|---| | Tiểu phương | một quân, hai thần | | Trung phương | một quân, ba thần, năm tá | | Đại phương | một quân, ba thần, chín tá |

Ba chữ quân, thần, tá — vua, bề tôi, kẻ phụ tá — là cấu trúc nền tảng của mọi bài thuốc Đông y từ đó tới nay. Quân là vị chính nhắm vào bệnh chính; thần hỗ trợ và tăng cường cho quân; tá xử lý các chứng phụ hoặc chế bớt độc tính của quân. Đời sau thêm chữ sứ — vị dẫn thuốc — thành bộ bốn quen thuộc.

Điều đáng chú ý là số lượng tăng theo cấp số: 3, rồi 9, rồi 13. Bệnh càng phức tạp thì phương càng nhiều vị, nhưng quân bao giờ cũng chỉ có một. Nguyên tắc "một vua" ấy giữ cho bài thuốc có trọng tâm rõ ràng dù nhiều vị đến đâu.

Một lời chú của Vương Băng ở đây rất đáng ghi, vì nó bác bỏ lối tranh cãi giáo điều: không cần bàn rằng dùng thuốc độc trước là đúng hay dùng sau là sai; tất cả những gì cần làm là đánh giá mức nặng nhẹ của bệnh rồi thay đổi cỡ phương cho phù hợp.

释4. Bảng đối trị

Tiếp theo là một bảng dài các cặp, mỗi cặp một trạng thái và một cách xử lý:

| Trạng thái | Xử lý | |---|---| | lạnh | làm cho ấm | | nóng | làm cho mát | | nhẹ | chữa ngược lại | | nặng | chữa thuận theo | | cứng | cắt đi | | đã lắng đọng | lấy đi | | mệt mỏi | làm cho ấm | | kết tụ | làm cho tan | | lưu lại một chỗ | công vào | | khô | làm cho ẩm | | căng | làm cho giãn | | tán loạn | làm cho thu lại | | tổn thương | làm cho ấm | | trì trệ | làm cho chuyển động | | kinh sợ | làm cho yên |

Cặp thứ ba và thứ tư là bản lề của cả thiên: bệnh nhẹ thì chữa ngược, bệnh nặng thì chữa thuận. Nghe qua thì trái ngược với trực giác, và nó dẫn thẳng tới phần tiếp theo.

Vương Băng chú cặp này bằng một ví von rất hay về lửa rồng: có thứ lửa mà gặp nước thì càng bùng, gặp ẩm thì càng cháy. Người không biết bản tính của nó mà lấy nước dập thì chỉ đủ khiến ánh lửa bốc lên tận trời. Người biết bản tính của nó thì làm trái với lẽ thường: lấy lửa mà trị lửa, và đám cháy sẽ tắt.

释5. Chính trị và phản trị

Hoàng Đế hỏi thẳng: "nghịch" và "tòng" nghĩa là gì?

Chữa ngược lại là phép chữa thường. Chữa thuận theo là phép chữa trái lẽ thường. Thuận theo ít hay nhiều thì phải xét việc cụ thể mà quyết.

Rồi ông giải thích phản trị bằng bốn cặp:

| Nguyên nhân | Dùng | |---|---| | do nhiệt | thuốc hàn | | do hàn | thuốc nhiệt | | do bế tắc | thuốc làm bế tắc | | do thông quá | thuốc làm thông |

Hai cặp sau mới thật sự là phản trị. Ví dụ được nêu rất rõ: bụng đầy trướng do khí hư thì không được dùng thuốc tả mà phải dùng thuốc bổ — tức dùng cái "làm bế" để chữa cái đang bế. Nếu dùng phép tả thì chỉ đỡ tạm; khi thuốc hết tác dụng thì bụng lại đầy như cũ.

Và câu chỉ đạo:

Phải bỏ qua cái mà phép chữa thường nhắm tới, mà chú ý trước hết vào nguyên nhân của nó. Xét lúc đầu thì bệnh và thuốc giống nhau, xét đến cuối thì chúng khác nhau.

Câu cuối rất tinh: phản trị trông giống như làm sai ở bề mặt — dùng thuốc bổ cho người đang đầy bụng — nhưng kết quả thì ngược lại hoàn toàn với điều người ta lo sợ.

释6. Vì sao uống thuốc mát mà vẫn nóng

Đoạn này là một trong những phần sâu sắc nhất của thiên. Hoàng Đế hỏi: có người uống thuốc hàn mà vẫn nóng, uống thuốc nhiệt mà vẫn lạnh — vì sao?

Kỳ Bá đáp: vì phép chữa chỉ nhắm vào cái khí đang thịnh, nên kết quả ngược lại.

Trương Giới Tân giải đoạn này dài và rất hay. Ông mô tả tình huống dương thịnh âm suy: âm hư nên hỏa mạnh. Nếu thầy thuốc không biết rằng bổ âm phải kèm theo dương, mà chỉ dùng thuốc đắng lạnh để dập hỏa, thì đâu biết rằng đắng và lạnh có tính đi xuống, mà đi xuống thì càng làm hao âm. Âm càng hao thì hỏa càng thịnh. Cho nên uống thuốc lạnh mà vẫn nóng.

Ngược lại trong tình huống dương suy âm thịnh: nếu chỉ dùng thuốc cay ấm để trị âm, thì đâu biết rằng cay ấm chủ về phát tán, mà phát tán thì hao dương. Dương càng hao thì lạnh càng nặng. Cho nên uống thuốc nóng mà vẫn lạnh.

Ông kết bằng một đoạn phê phán gay gắt hiếm thấy trong y văn: các thầy thuốc học nông cạn thì dùng nhiệt đánh hàn, dùng hàn trị nhiệt; nhiệt chưa hết mà bệnh hàn đã sinh, rồi lại đánh bằng hàn thì bệnh nhiệt lại nổi. Tiến lui đánh nhau, nguy hiểm cùng cực. Rồi ông hỏi: khi người ta chết, sao lại đổ cho số mệnh mà không đổ cho sự dốt nát của thầy thuốc đã giết họ?

Cách chữa đúng được nêu bằng một công thức mà đời sau dùng mãi: tráng thủy để chế dương quang, ích hỏa để tiêu âm ế — bồi cho nguồn nước để chế bớt ánh sáng của dương, thêm cho lửa để tan cái che phủ của âm. Nói cách khác: chữa gốc chứ không dập ngọn.

释7. Năm vị vào năm tạng

Một đoạn ngắn nhưng có hệ quả rất lớn:

Năm vị vào dạ dày, mỗi vị hướng về tạng mà nó ưa thích. Chua vào can trước, đắng vào tâm trước, ngọt vào tỳ trước, cay vào phế trước, mặn vào thận trước.

Rồi lời cảnh báo:

Nếu dùng lâu một vị thì khí của tạng ấy tăng lên — đó là lẽ thường của sự biến hóa. Nhưng khí tăng mãi không thôi thì đó là gốc của cái chết yểu.

Đây là một trong những phát biểu sắc bén nhất trong Nội Kinh về nguy hiểm của sự thiên lệch kéo dài. Điều đáng chú ý là kinh văn không nói vị nào xấu; nó nói rằng bất cứ vị nào dùng quá lâu cũng hại, vì nó làm một tạng mạnh lên quá mức so với các tạng khác.

Ứng dụng của nguyên tắc này rất rộng: nó vừa là lời khuyên về ăn uống cân bằng, vừa là lời cảnh báo về việc dùng một loại thuốc bổ kéo dài.

释8. Nguyên tắc tổng kết

Đoạn cuối thiên gói lại toàn bộ:

Phải phân biệt âm dương, định rõ trong và ngoài, để mỗi thứ giữ đúng chỗ của nó. Bệnh ở trong thì chữa ở trong, bệnh ở ngoài thì chữa ở ngoài. Nhẹ thì điều chỉnh, nặng hơn thì làm cho cân bằng, thịnh thì trừ đi — cho ra mồ hôi hoặc cho đi tả.

Dù bệnh do hàn, nhiệt, ôn hay lương, thì đều làm yếu nó qua cái nó thuộc về, và thuận theo cái có lợi cho nó.

Nếu giữ đúng đạo ấy theo phép trên thì cầm muôn ca mà thành muôn ca; khí huyết sẽ được cân bằng đúng mức và mệnh trời sẽ lâu dài.

Câu cuối cùng đáng ghi nhớ vì nó nêu mục tiêu của toàn bộ y học: không phải diệt bệnh, mà là đưa khí huyết trở lại cân bằng để tuổi thọ tự nhiên được trọn vẹn.

• 谨守病机，各司其属；有者求之，无者求之；盛者责之，虚者责之 · Cẩn thủ bệnh cơ, các tư kỳ thuộc; hữu giả cầu chi, vô giả cầu chi; thịnh giả trách chi, hư giả trách chi · Xét kỹ cơ của bệnh, mỗi thứ nắm lấy cái nó thuộc về; có thì tìm, không có cũng tìm; thịnh thì trị, hư cũng trị. → Nguyên tắc chẩn đoán tổng quát, đặt ngay sau mười chín điều bệnh cơ.
• 诸风掉眩，皆属于肝 · Chư phong điệu huyễn, giai thuộc ư can · Các chứng phong gây lay động chóng mặt, thảy đều thuộc về can. → Điều đầu tiên trong mười chín điều bệnh cơ.
• 诸寒收引，皆属于肾 · Chư hàn thu dẫn, giai thuộc ư thận · Các chứng hàn gây co rút kéo vào, thảy đều thuộc về thận. → Điều thứ hai, cặp với điều trên theo phong và hàn.
• 诸湿肿满，皆属于脾 · Chư thấp thũng mãn, giai thuộc ư tỳ · Các chứng thấp gây sưng phù đầy tức, thảy đều thuộc về tỳ. → Cơ sở của toàn bộ phép kiện tỳ trừ thấp trong Đông y.
• 诸痛痒疮，皆属于心 · Chư thống dương sang, giai thuộc ư tâm · Các chứng đau ngứa lở loét, thảy đều thuộc về tâm. → Điều có dị bản, một số bản ghi là thuộc hỏa.
• 君一臣二，制之小也；君一臣三佐五，制之中也；君一臣三佐九，制之大也 · Quân nhất thần nhị, chế chi tiểu dã; quân nhất thần tam tá ngũ, chế chi trung dã; quân nhất thần tam tá cửu, chế chi đại dã · Một quân hai thần là tiểu phương, một quân ba thần năm tá là trung phương, một quân ba thần chín tá là đại phương. → Cấu trúc nền tảng của mọi bài thuốc Đông y.
• 逆者正治，从者反治 · Nghịch giả chính trị, tòng giả phản trị · Chữa ngược lại là phép chữa thường, chữa thuận theo là phép chữa trái lẽ thường. → Định nghĩa hai hướng điều trị cơ bản.
• 必伏其所主，而先其所因 · Tất phục kỳ sở chủ, nhi tiên kỳ sở nhân · Phải bỏ qua cái mà phép chữa thường nhắm tới, mà chú ý trước hết vào nguyên nhân. → Nguyên tắc chỉ đạo của phép phản trị.
• 五味入胃，各归所喜；久而增气，物化之常也；气增而久，夭之由也 · Ngũ vị nhập vị, các quy sở hỉ; cửu nhi tăng khí, vật hóa chi thường dã; khí tăng nhi cửu, yểu chi do dã · Năm vị vào dạ dày, mỗi vị về tạng nó ưa; dùng lâu thì tăng khí tạng ấy, đó là lẽ thường; khí tăng mãi thì đó là gốc của chết yểu. → Cảnh báo sắc bén nhất trong Nội Kinh về sự thiên lệch kéo dài.
• 气血正平，长有天命 · Khí huyết chính bình, trường hữu thiên mệnh · Khí huyết cân bằng đúng mức thì mệnh trời lâu dài. → Câu kết, nêu mục tiêu sau cùng của toàn bộ y học.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bệnh cơ | 病机 | Cái chốt, cái then của bệnh; cơ chế chuyển hóa nằm giữa nguyên nhân và triệu chứng | | Quân, thần, tá | 君 · 臣 · 佐 | Ba vai trò của vị thuốc trong một phương: vị chính, vị hỗ trợ, vị phụ tá | | Chính trị | 正治 | Chữa ngược với tính chất bệnh: nóng thì làm mát, lạnh thì làm ấm | | Phản trị | 反治 | Chữa thuận theo biểu hiện bệnh, dùng khi biểu hiện ngược với bản chất | | Tráng thủy chế dương quang | 壮水制阳光 | Bồi nguồn nước để chế ánh sáng của dương; phép bổ âm để hạ hỏa | | Ích hỏa tiêu âm ế | 益火消阴翳 | Thêm lửa để tan cái che của âm; phép bổ dương để tan hàn | | Điệu huyễn | 掉眩 | Lay động và chóng mặt; chứng đặc trưng của phong thuộc can | | Thu dẫn | 收引 | Co rút và kéo vào; chứng đặc trưng của hàn thuộc thận | | Nuy | 痿 | Chứng teo yếu; gồm cân nuy, nhục nuy, mạch nuy, cốt nuy | | Cường trực | 强直 | Cứng đờ đột ngột; quy về phong |

Trương Giới Tân cho phần chú giải giá trị nhất của thiên, đặc biệt ở đoạn "uống thuốc lạnh mà vẫn nóng". Ông vạch ra cơ chế tự phá hoại của việc dùng thuốc sai: đắng lạnh có tính đi xuống nên càng hao âm, cay ấm có tính phát tán nên càng hao dương. Lập luận ấy giải thích được một hiện tượng lâm sàng khiến nhiều người bối rối, và nó đưa ra lời giải là chữa gốc thay vì dập ngọn.

Đoạn phê phán của ông cũng đáng đọc vì sự thẳng thắn hiếm có: ông mô tả cảnh thầy thuốc dốt đánh qua đánh lại giữa hàn và nhiệt, rồi hỏi tại sao khi bệnh nhân chết người ta lại đổ cho số mệnh chứ không đổ cho người đã giết họ. Một câu như vậy trong y văn cổ là lời cảnh tỉnh mạnh về trách nhiệm nghề nghiệp.

Vương Băng đóng góp hai lời chú quan trọng. Một là ví von về lửa rồng — thứ lửa gặp nước càng bùng — để giải thích vì sao bệnh nặng lại phải chữa thuận. Hình ảnh ấy làm cho một nguyên tắc phản trực giác trở nên dễ hiểu. Hai là thái độ chống giáo điều khi bàn về thuốc độc: không cần tranh cãi dùng trước hay dùng sau, chỉ cần đánh giá mức nặng nhẹ của bệnh rồi điều chỉnh phương thuốc.

Cao Sĩ Tông là người sửa hai điều trong mười chín điều bệnh cơ, đổi tâm thành hỏa và hỏa thành tâm. Dù việc sửa chính văn là thao tác mạo hiểm, ông làm điều đó công khai và nêu lý do — và chính sự công khai ấy giúp người đọc đời sau biết được chỗ nào có dị bản.

Lâm Ức và nhóm hiệu chính đời Tống ghi nhận rằng lời chú của Vương Băng về điều "chứng nuy thuộc phần trên" không giải thích được gì, và điều này đã gây tranh cãi về sau. Việc một bộ chú giải chính thức ghi lại chỗ mình không giải nổi là thái độ học thuật đáng trọng.

Lưu Hoàn Tố đời Kim không chú giải thiên này nhưng chịu ảnh hưởng sâu nhất từ nó. Nhận ra rằng chín trong mười chín điều quy về hỏa và nhiệt, ông xây dựng cả một học thuyết cho rằng phần lớn bệnh sinh từ hỏa, và sáng lập phái Hàn lương chuyên dùng thuốc mát. Đây là ví dụ rõ nhất về việc một đoạn kinh văn ngắn sinh ra cả một trường phái y học.

• Triệu chứng giống nhau có thể do cơ chế khác nhau. Khái niệm bệnh cơ nhắc rằng phải tìm cái chốt ở giữa nguyên nhân và biểu hiện, thay vì chữa theo triệu chứng.
• Ăn lệch một vị kéo dài thì có hại, dù vị ấy tốt. Câu "khí tăng mãi thì đó là gốc của chết yểu" là lời cảnh báo áp dụng được cho cả chế độ ăn lẫn việc dùng thực phẩm bổ sung lâu dài.
• Đầy bụng không phải lúc nào cũng cần thuốc tiêu. Trường hợp đầy trướng do hư cần bổ chứ không cần tả, và đây là ví dụ kinh điển của phép phản trị.
• Một bài thuốc tốt phải có trọng tâm rõ ràng. Nguyên tắc "một quân" trong cấu trúc phương thuốc là lời nhắc rằng thêm thành phần không thay được việc xác định mục tiêu chính.
• Khi điều trị không hiệu quả, nên xem lại chẩn đoán thay vì tăng liều. Hiện tượng "uống thuốc lạnh mà vẫn nóng" cho thấy tăng cường một hướng sai chỉ làm tình hình xấu thêm.
• Mục tiêu của chữa bệnh là khôi phục cân bằng, không phải tiêu diệt triệu chứng. Câu kết "khí huyết cân bằng đúng mức thì mệnh trời lâu dài" tóm gọn tinh thần của toàn bộ y học cổ truyền.

• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): nguồn của nguyên lý "hàn cực sinh nhiệt, nhiệt cực sinh hàn" mà phép phản trị dựa vào.
• Thiên 22 · Tạng khí pháp thời luận (藏气法时论): nguồn của bảng năm vị ứng năm tạng và phép bổ tả theo vị mà thiên này khai triển.
• Thiên 70 · Ngũ thường chính đại luận (五常政大论): nêu bảng liều dùng thuốc theo độ độc, bổ sung cho phần cấu trúc phương thuốc ở đây.
• Thiên 71 · Lục nguyên chính kỷ đại luận (六元正纪大论): nêu phép chữa năm chứng uất và các cấm kỵ dùng thuốc theo mùa, cùng một mạch lâm sàng.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): nguồn của cặp bản tiêu trung khí mà thiên này vận dụng vào phép dùng thuốc.
• Thiên 62 · Điều kinh luận (调经论): nêu định nghĩa hư thực mà mười chín điều bệnh cơ dựa vào khi phân loại chứng trạng.