Lục nguyên chính kỷ đại luận là thiên dài nhất trong toàn bộ Tố Vấn — dài hơn nhiều thiên khác gấp mấy lần. Nó là cuốn niên giám khí hậu và bệnh tật cho trọn sáu mươi năm, sắp xếp theo sáu nhóm ứng với sáu khí tư thiên, mỗi nhóm lại chia nhỏ theo từng năm, từng bước khí trong năm.

Phần thân của thiên vì thế rất khó đọc liền mạch: đó là bảng tra cứu, không phải bài luận. Với mỗi năm, kinh văn ghi rõ khí tư thiên là gì, khí tại tuyền là gì, vận của năm mạnh hay yếu, khí hậu diễn biến ra sao qua sáu bước, dân chúng mắc bệnh gì, và nên dùng vị thuốc nào, ngũ cốc màu gì.

Nhưng xen giữa bảng biểu là những đoạn nguyên tắc cô đọng, và chính chúng làm nên giá trị lâu bền của thiên. Bốn đoạn đáng nhớ nhất:

• Bốn mùa có hướng đi riêng: khí xuân đi về Tây, khí hạ đi về Bắc, khí thu đi về Đông, khí đông đi về Nam — một mô hình về sự lan truyền của mùa theo không gian.
• Cấm kỵ theo mùa khi dùng thuốc: dùng thuốc nóng thì tránh mùa nóng, dùng thuốc lạnh thì tránh mùa lạnh — nhưng có hai ngoại lệ quan trọng.
• Phép chữa năm chứng uất: mộc uất thì khai thông, hỏa uất thì phát tán, thổ uất thì lấy đi, kim uất thì tả, thủy uất thì chặn. Mười chữ này được dẫn trong mọi sách Đông y đời sau.
• Dùng thuốc cho phụ nữ có thai: câu trả lời nổi tiếng "có cớ thì không hại", kèm giới hạn rất nghiêm — làm cho khối tích giảm quá nửa thì dừng, quá mức thì chết.

释1. Câu hỏi mở: khi vận và khí không ăn khớp

Hoàng Đế nói rằng ông đã biết về sáu hóa sáu biến, về thắng và phục, về sự sớm muộn của các vị chua cay ngọt đắng mặn nhạt. Nhưng còn một điều ông chưa hiểu:

Sự biến hóa của năm vận, có khi thuận theo khí trời, có khi trái với khí trời; có khi thuận khí trời mà trái khí đất, có khi thuận khí đất mà trái khí trời; có khi hợp nhau, có khi không hợp nhau.

Đây là vấn đề thật. Mỗi năm có ba yếu tố cùng tác động: vận của năm do thiên can quyết định, khí tư thiên cai quản nửa đầu năm, và khí tại tuyền cai quản nửa cuối năm. Ba yếu tố ấy có thể sinh nhau, khắc nhau, hoặc trùng nhau — và mỗi tổ hợp cho một kiểu khí hậu khác nhau.

Sáu mươi năm cho sáu mươi tổ hợp, và thiên này lần lượt mô tả từng tổ hợp một. Đó là lý do nó dài như vậy.

Hoàng Đế nêu mong muốn của mình bằng một đoạn văn đẹp:

Tôi muốn thông hiểu sự sắp đặt của trời, thuận theo cấu trúc của đất, sống hòa với các vận mà thích ứng với biến hóa của chúng; khiến trên dưới hợp đức mà không ai lấn ngôi nhau, khiến khí trời đất thăng giáng mà không sai chỗ, khiến năm vận thi hành mà không trái chính sự của mình.

释2. Bảng sáu mươi năm

Phần thân chiếm gần trọn thiên, chia thành sáu nhóm theo khí tư thiên: thái dương, dương minh, thiếu dương, thái âm, thiếu âm, quyết âm. Mỗi nhóm gồm mười năm.

Cấu trúc mỗi mục rất nhất quán:

Mục ghi	Nội dung
Khí tư thiên và tại tuyền	ví dụ thái dương tư thiên thì thái âm tại tuyền
Vận của năm	thái quá hay bất cập, gọi tên bằng âm luật như thái giốc, thiếu thương
Hóa vận của năm	khí hậu chung của cả năm
Sáu bước khí	diễn biến khí hậu qua sáu giai đoạn trong năm
Bệnh của dân	chứng trạng phổ biến trong năm ấy
Ngũ cốc thích hợp	màu sắc của loại ngũ cốc nên trồng và ăn
Phép điều trị	vị thuốc nên dùng và nên tránh

Cách gọi tên vận bằng âm luật ngũ âm là một chi tiết đáng chú ý. Vận mộc thái quá gọi là thái giốc, vận mộc bất cập gọi là thiếu giốc; tương tự có thái chủy và thiếu chủy cho hỏa, thái cung và thiếu cung cho thổ, thái thương và thiếu thương cho kim, thái vũ và thiếu vũ cho thủy. Mượn tên năm nốt nhạc để gọi năm trạng thái khí hậu là một lựa chọn rất đặc trưng cho tư duy tương ứng của y học cổ truyền.

释3. Hướng đi của khí bốn mùa

Xen giữa bảng biểu là một đoạn nguyên tắc rất hay về sự lan truyền của mùa trong không gian:

Khí mùa xuân đi về Tây. Khí mùa hạ đi về Bắc. Khí mùa thu đi về Đông. Khí mùa đông đi về Nam.

Lý do rất rõ: mỗi mùa khởi phát ở phương của hành tương ứng rồi lan dần sang phương đối diện. Xuân thuộc mộc, khởi ở Đông rồi lan về Tây; hạ thuộc hỏa, khởi ở Nam rồi lan về Bắc; và cứ thế.

Phương Dược Trung diễn giải rất cụ thể và rất đáng ghi: khí ấm áp của mùa xuân thịnh ở phía Đông, yếu ở phía Tây; xét về khí hậu thì phía Đông ấm hơn, phía Tây mát hơn; xét về cây cỏ thì phía Đông sinh trưởng mạnh, phía Tây chậm hơn; và mùa xuân đến sớm ở phía Đông, đến muộn ở phía Tây.

Đây là một mô tả về hiện tượng mùa lan theo địa lý — điều mà ngày nay ta quan sát được rõ ràng qua bản đồ vật hậu.

Đoạn này còn có một vế thứ hai nói về chiều dọc:

Khí mùa xuân khởi từ chỗ thấp. Khí mùa thu khởi từ chỗ cao. Khí mùa hạ khởi từ bên trong. Khí mùa đông khởi từ bên ngoài.

Phương Dược Trung giải: mùa xuân đến sớm ở vùng thấp, mùa thu đến sớm ở vùng cao. Nhận xét ấy đúng với thực tế — vùng núi cao vào thu trước vùng đồng bằng — và nó nối thẳng với phần địa lý y học ở thiên 70.

释4. Sáu khí và biểu hiện đặc trưng của chúng

Một đoạn khác nêu đặc tính của từng khí bằng hình ảnh "phủ" — tức cung điện mà khí ấy ngự trị:

Khí	Phủ	Tác dụng
Quyết âm	phủ gió	làm nứt ra và mở ra
Thiếu âm	phủ lửa	làm lan tỏa và rực rỡ
Thái âm	phủ mưa	làm tròn đầy
Thiếu dương	phủ nhiệt	làm chuyển động và tỏa ra
Dương minh	phủ chủ việc giết	làm biến đổi và già cỗi
Thái dương	phủ lạnh	làm quay về và cất giữ

Và bảng thứ hai về biến hóa sinh vật tương ứng:

Quyết âm đến thì sinh ra và gió lay động. Thiếu âm đến thì nở rộ và hiện rõ. Thái âm đến thì hóa sinh, có mây và mưa. Thiếu dương đến thì lớn lên, sum suê tươi tốt. Dương minh đến thì thu liễm, có sương và móc. Thái dương đến thì cất giữ và đóng kín chặt.

Hai bảng này là cách diễn đạt cô đọng nhất về vòng sinh trưởng thu tàng trong toàn bộ bảy đại luận.

释5. Thái quá và bất cập — tốc độ và độ bền

Một cặp nguyên tắc ngắn mà rất thực dụng:

Khí thái quá thì đến chậm mà ở lại lâu. Khí bất cập thì đến dữ dội mà tan biến nhanh.

Trương Chí Thông diễn đạt gọn: khí thái quá đến từ từ và ở lại lâu; khí bất cập đến vội và chỉ ở lại một lúc.

Nguyên tắc này bổ sung cho cặp "thái quá thì đến trước thời trời, bất cập thì đến sau thời trời" đã nêu ở thiên 69. Ghép lại ta có một mô tả đầy đủ về hai kiểu khí hậu bất thường: một kiểu đến sớm, chậm rãi, kéo dài; một kiểu đến muộn, đột ngột, chóng qua.

Về quan hệ trên dưới, kinh văn nêu:

Khí trời không đủ thì khí đất theo đó mà không đủ; khí đất không đủ thì khí trời theo đó mà không đủ. Vận nằm ở giữa và bao giờ cũng phải xác định trước.

Phương Dược Trung giải thành ngôn ngữ dễ hiểu: khi khí hậu nửa đầu năm bất thường — đáng ấm mà không ấm, đáng nóng mà không nóng — thì khí hậu nửa cuối năm cũng sẽ bất thường theo, đáng mát mà không mát, đáng lạnh mà không lạnh.

Trương Giới Tân giải vế "vận nằm ở giữa" theo vị trí: vận của năm ở giữa trên và dưới, tức ở vùng khí giao — nơi con người sống. Cho nên khi khí trời sắp giáng thì vận phải giáng trước; khi khí đất sắp thăng thì vận phải thăng trước.

释6. Cấm kỵ dùng thuốc theo mùa và hai ngoại lệ

Đây là một trong những đoạn thực dụng nhất của thiên.

Nguyên tắc chung được dẫn từ một sách cũ:

Nhiệt thì chớ phạm nhiệt; hàn thì chớ phạm hàn.

Nghĩa là: mùa nóng chớ dùng thuốc nóng, mùa lạnh chớ dùng thuốc lạnh, kẻo cộng thêm vào cái đã thừa.

Nhưng Hoàng Đế hỏi lại: nếu tôi không muốn tránh hàn, không muốn tránh nhiệt thì sao? Và câu trả lời nêu hai ngoại lệ:

Nếu muốn mở phần biểu thì không cần tránh nhiệt. Nếu muốn công phần lý thì không cần tránh hàn.

Vương Băng giải lý do rất rõ: khi làm cho ra mồ hôi thì dùng thuốc nóng, khi làm cho đi tả thì dùng thuốc lạnh — trong cả hai trường hợp, thuốc không ở lại trong người mà đi ra ngay. Vì thế mùa hè vẫn dùng được thuốc nóng và mùa đông vẫn dùng được thuốc lạnh.

Cao Sĩ Tông cho ví dụ cụ thể: mùa nóng mà hàn tà ở phần ngoài thì vẫn dùng thuốc cay nóng để phát tán — đó là "mở biểu mà không tránh nhiệt"; mùa lạnh mà nhiệt tà ở bên trong thì vẫn dùng thuốc hàn để công — đó là "công lý mà không tránh hàn".

Đây là một nguyên tắc rất tinh tế: mục đích điều trị quan trọng hơn quy tắc mùa vụ. Quy tắc tồn tại để tránh làm hại, và khi thuốc không ở lại trong người thì cái hại ấy không xảy ra.

Rồi Hoàng Đế hỏi tiếp: nếu không phát biểu, không công lý mà vẫn phạm vào hàn nhiệt thì sao? Kỳ Bá đáp: hàn hoặc nhiệt sẽ gây tổn thương bên trong, bệnh đang có sẽ nặng thêm. Và với người chưa có bệnh thì sẽ sinh ra bệnh.

Kinh văn kê rõ hai nhóm bệnh sinh ra do dùng sai:

• Phạm hàn thì sinh hàn: cứng bụng, bế tắc, đầy bụng, đau, co rút, tiêu chảy.
• Phạm nhiệt thì sinh nhiệt: mình nóng, nôn, tiêu chảy, thổ tả, ung nhọt, lở loét, bứt rứt, đổ xuống dưới, co giật, sưng trướng, ngạt mũi chảy máu cam, đau đầu, xương khớp biến dạng, đau thịt, chảy máu và ra máu, tiểu buốt và táo bón.

Bảng này đáng chú ý vì nó là một danh mục tác dụng phụ của việc dùng thuốc sai mùa — hiếm có trong y văn cổ.

Phép sửa chữa được nêu ngắn gọn: phải theo mùa mà chữa; lấy cái thắng được nó mà trị cái đã phạm. Vương Băng cụ thể hóa: phạm nhiệt thì dùng thuốc mặn và lạnh, phạm hàn thì dùng thuốc ngọt và nóng, phạm lương thì dùng đắng và ấm, phạm ôn thì dùng cay và mát.

释7. Phép chữa năm chứng uất

Đây là mười chữ nổi tiếng nhất của thiên, và có lẽ là một trong những công thức được dẫn nhiều nhất trong toàn bộ y học cổ truyền:

Mộc uất thì đạt chi. Hỏa uất thì phát chi. Thổ uất thì đoạt chi. Kim uất thì tiết chi. Thủy uất thì chiết chi.

Nghĩa của từng chữ:

Uất	Chữ	Nghĩa	Phép chữa
Mộc	đạt	khai thông	làm thông kinh lạc bên ngoài, mở tạng phủ bên trong cho khí đi
Hỏa	phát	phát tán	mở ra cho nhiệt thoát, như mở cửa sổ, như giở chăn
Thổ	đoạt	lấy đi	tắc ở trên thì cho nôn, ở giữa thì công, ở dưới thì tả
Kim	tiết	tả đi	mở biểu, hoặc phá khí tích, hoặc thông đường tiểu
Thủy	chiết	chặn lại	bổ khí để hóa nước, bổ thổ để chế thủy, mạnh hỏa để thắng thủy

Trương Giới Tân chú phần này kỹ hơn bất cứ ai, và ông liên tục phản bác cách hiểu hẹp của các nhà khác. Về chữ đạt, ông nói: mọi người cho rằng đó là phép gây nôn, nhưng như thế sao đủ để thành công trọn vẹn? Bản tính của mộc là ưa vận động và tìm đường đi, nên phải làm thông kinh lạc ở ngoài và mở tạng phủ ở trong; làm cho khí lưu thông, đó mới là "đạt".

Về chữ phát, ông cho một hình ảnh rất sinh động: nơi nào hỏa tụ lại thành tích thì không được che đậy hay kìm nén; phải tùy sức mạnh của nó mà thả ra, làm tán đi, cho nó bốc lên — như mở cửa sổ, như giở tấm chăn. Và ông nhấn: không nên chỉ giới hạn ở việc làm ra mồ hôi.

Về chữ chiết, ông liệt kê bốn cách khác nhau — bổ phế để hóa nước, bổ tỳ để chế nước, mạnh mệnh môn hỏa để thắng nước, mạnh thận để dẫn nước — rồi kết: tất cả đều gọi là "chiết", chứ không phải chỉ có nghĩa kìm nén!

Lời chú của ông cho thấy một điều quan trọng: mười chữ ấy là mười nguyên tắc, không phải mười thủ thuật. Mỗi chữ mở ra cả một nhóm phương pháp tùy vị trí và mức độ của bệnh.

Kinh văn chốt phần này:

Điều chỉnh các khí ấy: nếu thái quá thì chặn nó bằng cái mà nó sợ.

释8. Trường hợp khí giả

Ngay sau đó là một ngoại lệ đáng chú ý. Hoàng Đế hỏi: nếu khí là giả thì sao? Kỳ Bá đáp:

Nếu khí là giả thì không cần giữ các điều cấm.

Trương Giới Tân giải: có khi một khí mượn danh nghĩa của khí khác — đáng lẽ nóng mà lại lạnh, đáng lẽ lạnh mà lại nóng. Trong trường hợp ấy có thể lấy cái giả mà đối với cái giả — tức dùng nhiệt để phạm nhiệt, dùng hàn để phạm hàn, bất chấp quy tắc thông thường.

Đây chính là nền tảng của phép chân hàn giả nhiệt và chân nhiệt giả hàn mà Đông y đời sau khai triển thành một hệ thống biện chứng hoàn chỉnh. Nguyên tắc cốt lõi: chữa theo bản chất, không chữa theo biểu hiện.

释9. Dùng thuốc cho phụ nữ có thai

Đoạn cuối và cũng là đoạn được dẫn nhiều nhất trong lâm sàng:

Hoàng Đế: Phụ nữ mang thai, dùng thuốc độc thì thế nào? Kỳ Bá: Có cớ thì không hại, mà thai cũng không hại. Hoàng Đế: Xin nghe thế nào là "có cớ". Kỳ Bá: Khối tích lớn, khối tụ lớn — những thứ ấy có thể công được. Làm cho nó giảm quá nửa thì dừng; quá mức thì chết.

Cụm "hữu cố vô vẫn" — có cớ thì không hại — là một trong những câu gây tranh luận và cũng được vận dụng nhiều nhất. Cách hiểu được chấp nhận rộng rãi: khi có chỉ định thực sự, thuốc mạnh không làm hại người mẹ cũng không làm hỏng thai, vì thuốc đi vào giải quyết bệnh chứ không đi vào phá thai.

Nhưng điều làm đoạn này trở nên đáng tin là giới hạn đi kèm. Kinh văn không nói dùng thoải mái; nó nói rõ giảm quá nửa thì dừng, và vượt quá thì chết. Đây là nguyên tắc giống hệt bảng liều ở thiên 70 — thuốc mạnh chỉ dùng tới một ngưỡng, phần còn lại để cơ thể tự lo.

Ghép hai thiên lại, ta có một triết lý dùng thuốc nhất quán: thuốc là công cụ can thiệp mạnh, có giới hạn rõ, và người thầy thuốc phải biết chỗ dừng.

释10. Kết thiên

Hoàng Đế tổng kết bằng lời ca ngợi, rồi xin cất sách vào Linh Lan chi thất và đặt tên là Lục nguyên chính kỷ, với lời dặn quen thuộc: chưa trai giới thì không dám mở ra; phải rất thận trọng khi truyền lại.

• 木郁达之，火郁发之，土郁夺之，金郁泄之，水郁折之 · Mộc uất đạt chi, hỏa uất phát chi, thổ uất đoạt chi, kim uất tiết chi, thủy uất chiết chi · Mộc uất thì khai thông, hỏa uất thì phát tán, thổ uất thì lấy đi, kim uất thì tả, thủy uất thì chặn. → Mười chữ được dẫn nhiều nhất trong toàn bộ y học cổ truyền về phép chữa chứng uất.
• 有故无殒，亦无殒也 · Hữu cố vô vẫn, diệc vô vẫn dã · Có cớ thì không hại, mà thai cũng không hại. → Nguyên tắc dùng thuốc mạnh cho phụ nữ có thai khi có chỉ định thực sự.
• 大积大聚，其可犯也，衰其大半而止，过者死 · Đại tích đại tụ, kỳ khả phạm dã, suy kỳ đại bán nhi chỉ, quá giả tử · Khối tích lớn khối tụ lớn thì công được, làm giảm quá nửa thì dừng, quá mức thì chết. → Giới hạn nghiêm ngặt đi kèm nguyên tắc trên.
• 发表不远热，攻里不远寒 · Phát biểu bất viễn nhiệt, công lý bất viễn hàn · Mở phần biểu thì không cần tránh nhiệt, công phần lý thì không cần tránh hàn. → Hai ngoại lệ của quy tắc cấm kỵ dùng thuốc theo mùa.
• 无者生之，有者甚之 · Vô giả sinh chi, hữu giả thậm chi · Người chưa có bệnh thì sinh ra bệnh, người có bệnh thì nặng thêm. → Hậu quả của việc dùng sai hàn nhiệt khi không có chỉ định.
• 春气西行，夏气北行，秋气东行，冬气南行 · Xuân khí tây hành, hạ khí bắc hành, thu khí đông hành, đông khí nam hành · Khí xuân đi về Tây, khí hạ đi về Bắc, khí thu đi về Đông, khí đông đi về Nam. → Mô hình về sự lan truyền của mùa trong không gian.
• 春气始于下，秋气始于上，夏气始于中，冬气始于外 · Xuân khí thủy ư hạ, thu khí thủy ư thượng, hạ khí thủy ư trung, đông khí thủy ư ngoại · Khí xuân khởi từ chỗ thấp, khí thu khởi từ chỗ cao, khí hạ khởi từ trong, khí đông khởi từ ngoài. → Chiều dọc của sự lan truyền mùa, nối với địa lý y học.
• 大者其至徐而常，少者暴而亡 · Đại giả kỳ chí từ nhi thường, thiểu giả bạo nhi vong · Khí thái quá đến chậm mà ở lâu, khí bất cập đến dữ mà tan nhanh. → Phân biệt hai kiểu khí hậu bất thường theo tốc độ và độ bền.
• 运居中而常先也 · Vận cư trung nhi thường tiên dã · Vận nằm ở giữa và bao giờ cũng phải xác định trước. → Vị trí trung tâm của vận trong việc luận khí của một năm.
• 气之胜也，微者随之，甚者制之 — và trong thiên này là 过者折之，以其畏也 · Quá giả chiết chi, dĩ kỳ úy dã · Thái quá thì chặn nó bằng cái mà nó sợ. → Nguyên tắc chung cho việc điều chỉnh khí thiên thắng.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Lục nguyên	六元	Sáu cái gốc: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa; nền của tam âm tam dương
Chính kỷ	正纪	Ghi chép về chính sự; ở đây là niên giám khí hậu và bệnh tật sáu mươi năm
Thái giốc, thiếu giốc	太角 · 少角	Tên gọi vận mộc thái quá và bất cập, mượn từ ngũ âm
Ngũ uất	五郁	Năm chứng uất tương ứng năm hành, mỗi chứng có một phép chữa riêng
Đạt, phát, đoạt, tiết, chiết	达发夺泄折	Năm phép chữa chứng uất; mỗi chữ là một nhóm phương pháp, không phải một thủ thuật
Phát biểu và công lý	发表 · 攻里	Làm ra mồ hôi và công vào bên trong; hai mục đích cho phép bỏ qua cấm kỵ mùa
Khí giả	气假	Khí mượn danh nghĩa khí khác; đáng nóng mà lạnh, đáng lạnh mà nóng
Trọng thân	重身	Thân đôi, tức mang thai; cách gọi cổ của thai nghén
Hữu cố	有故	Có cớ, tức có chỉ định thực sự để dùng thuốc mạnh
Đại tích đại tụ	大积大聚	Khối tích tụ lớn trong bụng; chỉ định duy nhất cho phép công ở phụ nữ có thai
Khí giao	气交	Vùng khí trời và khí đất gặp nhau, nơi vận của năm cư trú

Trương Giới Tân là người chú giải thiên này công phu nhất, và đóng góp lớn nhất của ông nằm ở phần năm chứng uất. Ông làm ba việc cùng lúc: giải nghĩa gốc của từng chữ, liệt kê các phương pháp thuộc về mỗi chữ, và phản bác cách hiểu hẹp của những người đi trước. Câu "sao đủ để thành công trọn vẹn" khi ông bác cách hiểu "đạt là gây nôn" cho thấy một thái độ rất đáng học: không chấp nhận thu hẹp một nguyên tắc thành một thủ thuật.

Hình ảnh ông dùng cho chữ phát — như mở cửa sổ, như giở tấm chăn — là một trong những lời chú sinh động nhất trong toàn bộ y văn cổ. Nó khiến người đọc hiểu ngay rằng chữa hỏa uất là tạo lối thoát, không phải dập tắt.

Ông cũng giải sáng khái niệm khí giả, mở đường cho hệ thống biện chứng chân giả mà Đông y đời sau dựa vào.

Vương Băng cho lời giải then chốt về hai ngoại lệ của cấm kỵ mùa, và lý do ông nêu rất thuyết phục: thuốc dùng để phát hãn hay để tả đều không ở lại trong người, nên không cộng thêm vào cái thừa của mùa. Nhờ lập luận ấy, quy tắc và ngoại lệ không mâu thuẫn mà cùng dựa trên một nguyên lý. Ông cũng lập bảng đối chiếu cụ thể cho việc sửa chữa sai lầm: phạm nhiệt thì mặn lạnh, phạm hàn thì ngọt nóng, phạm lương thì đắng ấm, phạm ôn thì cay mát.

Cao Sĩ Tông đưa ra hai ví dụ lâm sàng làm rõ hai ngoại lệ — mùa nóng mà hàn tà ở biểu, mùa lạnh mà nhiệt tà ở lý — và chính hai ví dụ ấy khiến nguyên tắc trở nên dùng được ngay tại giường bệnh.

Phương Dược Trung đóng góp phần diễn giải hiện đại quan trọng nhất cho thiên này. Ông biến câu "khí xuân đi về Tây" thành một mô tả cụ thể về chênh lệch khí hậu và thời điểm vào mùa giữa các vùng, có thể đối chiếu với quan sát thực tế. Ông cũng giải rõ quan hệ giữa khí hậu nửa đầu năm và nửa cuối năm, và nêu ví dụ cụ thể về cách một năm thái giốc hay thiếu giốc ảnh hưởng tới bước khí đầu tiên.

Trương Chí Thông cho cách diễn đạt gọn nhất về cặp thái quá và bất cập: một bên đến từ từ và ở lại lâu, một bên đến vội và chỉ ở lại một lúc. Chỉ một câu mà phân biệt được hai kiểu bất thường có hệ quả rất khác nhau.

• Thuốc mạnh phải có chỉ định và có điểm dừng. Nguyên tắc "có cớ thì không hại" đi kèm giới hạn "giảm quá nửa thì dừng" là một mẫu mực về cách cân nhắc lợi hại trong điều trị.
• Mục đích điều trị quan trọng hơn quy tắc chung. Hai ngoại lệ về phát biểu và công lý cho thấy quy tắc tồn tại để tránh hại, và khi cái hại không xảy ra thì quy tắc không còn ràng buộc.
• Chữa theo bản chất, không chữa theo biểu hiện. Khái niệm khí giả là lời nhắc rằng triệu chứng bề mặt có thể ngược với tình trạng thực bên trong.
• Bế tắc thì phải tạo lối thoát, không phải dập. Tinh thần của "hỏa uất thì phát tán" áp dụng được cho cả điều trị lẫn nhiều tình huống khác trong đời sống.
• Mùa đến sớm muộn khác nhau theo vùng và theo độ cao. Nhận xét rằng mùa xuân tới sớm ở vùng thấp và mùa thu tới sớm ở vùng cao vẫn đúng và dễ kiểm chứng.
• Dùng thuốc trái mùa mà không có lý do sẽ sinh bệnh mới. Danh mục tác dụng phụ trong thiên là một cảnh báo sớm về việc can thiệp khi không cần thiết.

• Thiên 66 · Thiên nguyên kỷ đại luận (天元纪大论): cung cấp bảng can chi và chu kỳ sáu mươi năm mà thiên này triển khai thành niên giám đầy đủ.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): thiết lập bảng giờ khắc và bốn nhóm năm mà thiên này sử dụng trọn vẹn.
• Thiên 70 · Ngũ thường chính đại luận (五常政大论): nêu bảng liều dùng thuốc theo độ độc, cùng một triết lý với giới hạn "giảm quá nửa thì dừng" ở đây.
• Thiên 69 · Khí giao biến đại luận (气交变大论): nêu cặp thái quá bất cập theo thời điểm, thiên này bổ sung thêm chiều tốc độ và độ bền.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận (至真要大论): thiên cuối của bảy đại luận, quy tụ toàn bộ nguyên tắc dùng thuốc mà thiên này góp phần lớn.
• Thiên 12 · Dị pháp phương nghi luận (异法方宜论): bàn phép chữa khác nhau theo phương, đọc cùng đoạn hướng đi của khí bốn mùa sẽ thấy rõ chiều không gian.