Thích pháp luận là một trong hai thiên thất truyền của Tố Vấn, cùng với thiên 73. Khi Vương Băng hiệu đính Tố Vấn vào đời Đường năm 762, ông ghi rõ rằng hai thiên này đã mất, chỉ còn lại tên trong mục lục. Ông không bịa ra nội dung để lấp chỗ trống — một thái độ đáng trọng mà không phải nhà hiệu đính nào cũng giữ được.

Đến đời Tống, xuất hiện một văn bản mang tên Thích pháp luận được đưa vào lưu hành dưới danh nghĩa "di thiên" — tức thiên bị sót lại rồi tìm thấy sau. Nhóm hiệu chính y thư đời Tống do Lâm Ức đứng đầu đã xem xét và không đưa nó vào chính văn, chỉ cho phụ lục ở cuối sách với ghi chú rằng lai lịch không rõ. Giới khảo chứng đời sau gần như nhất trí rằng đây là tác phẩm đời Đường hoặc Tống, không phải văn bản gốc.

Dù vậy, bản di thiên này vẫn có giá trị riêng, và nó chứa một câu được trích dẫn nhiều bậc nhất trong toàn bộ y học cổ truyền, câu về phòng dịch: "Chính khí giữ ở trong thì tà không phạm được; tránh khí độc của nó." Câu ấy được nhắc lại trong hầu hết các đợt dịch bệnh lớn ở Đông Á suốt nghìn năm qua.

Trang này vì thế không phải là bản giảng giải một thiên kinh văn, mà là một ghi chú khảo cứu: về sự mất mát, về văn bản thay thế, và về lý do phải phân biệt hai thứ ấy.

释1. Chứng cứ về sự thất truyền

Bằng chứng sớm nhất và chắc chắn nhất đến từ chính Vương Băng. Trong bản Tố Vấn hiệu đính của ông, ở vị trí thiên 72 và 73, ông ghi chú rằng hai thiên ấy đã mất.

Điều này có ý nghĩa quan trọng về mặt văn bản học. Vương Băng là người đã bổ sung trọn bảy đại luận về vận khí vào Tố Vấn — một hành động biên tập rất mạnh tay. Nếu ông sẵn lòng thêm hàng chục nghìn chữ vào sách, thì việc ông không thêm gì vào hai chỗ trống này cho thấy ông thật sự không có văn bản nào trong tay.

Trước Vương Băng, bản Tố Vấn của Toàn Nguyên Khởi thời Nam Bắc triều cũng chỉ còn tám quyển thay vì chín, và thiên 72, 73 nằm trong phần đã mất. Như vậy sự thất truyền đã xảy ra trước thế kỷ thứ sáu.

释2. Bản di thiên đời Tống

Khoảng cuối đời Đường đầu đời Tống, hai văn bản mang tên Thích pháp luận và Bản bệnh luận xuất hiện trở lại. Chúng thường được in kèm với tên gọi Tố Vấn di thiên (素问遗篇), đôi khi gọi là Tố Vấn nhập thức vận khí luận áo.

Nhóm hiệu chính y thư đời Tống đã xử lý vấn đề này theo cách rất thận trọng:

• Không đưa vào chính văn của Tố Vấn
• Cho phụ lục riêng ở cuối sách
• Ghi chú rõ rằng không rõ xuất xứ

Cách xử lý ấy giữ được cả hai điều: bảo tồn văn bản cho người sau nghiên cứu, mà không làm lẫn lộn thật giả.

释3. Vì sao giới khảo chứng cho là ngụy tác

Có mấy căn cứ được nêu ra một cách nhất quán.

Văn phong khác hẳn. Tố Vấn chính văn dùng lối hỏi đáp cô đọng, nhiều chỗ tối nghĩa do cổ xưa. Bản di thiên viết trôi chảy, ít chỗ khó, và cấu trúc câu gần với văn đời Đường Tống hơn.

Nội dung phụ thuộc vào bảy đại luận. Bản di thiên dùng dày đặc hệ thống thuật ngữ vận khí — tư thiên, tại tuyền, thăng giáng, thắng phục — vốn chỉ xuất hiện trong bảy đại luận mà chính bảy đại luận ấy lại là phần Vương Băng thêm vào đời Đường. Một văn bản thất truyền từ trước thế kỷ sáu thì không thể dựa vào một hệ thống chỉ định hình vào thế kỷ tám.

Không ai dẫn nó trước đời Tống. Các sách y học lớn trước đó — Châm cứu giáp ất kinh của Hoàng Phủ Mật, Thái Tố của Dương Thượng Thiện, Thiên kim phương của Tôn Tư Mạc — đều không trích một câu nào từ hai thiên này.

释4. Nội dung của bản di thiên

Dù không phải văn bản gốc, bản di thiên vẫn đáng biết vì nó lưu hành rộng và ảnh hưởng thật.

Nội dung chính gồm ba phần.

Phép châm khi khí thăng giáng không thông. Bản di thiên bàn tình huống khí của năm đáng thăng mà không thăng được, đáng giáng mà không giáng được — gọi là thăng giáng bất tiền. Với mỗi tình huống, nó chỉ một huyệt cụ thể để khai thông. Đây là phần nối trực tiếp với lý thuyết vận khí trong bảy đại luận.

Phép châm bổ tả cho năm tạng. Phần này kê phép châm để bổ khi tạng hư và tả khi tạng thực, kèm các huyệt tương ứng.

Phép phòng dịch. Đây là phần nổi tiếng nhất. Bản di thiên đặt câu hỏi: vì sao trong một trận dịch, có người mắc có người không? Và đưa ra câu trả lời đã thành châm ngôn:

Chính khí giữ ở trong thì tà không thể phạm vào. Tránh lấy khí độc của nó.

Hai vế của câu này tương ứng với hai hướng phòng bệnh mà y học hiện đại cũng thừa nhận: nâng cao sức đề kháng của cơ thể và tránh tiếp xúc với nguồn lây. Việc hai hướng ấy được nêu cạnh nhau, không bên nào thay được bên nào, là điều đáng ghi nhận.

Bản di thiên còn mô tả các biện pháp cụ thể trước khi vào vùng có dịch: giữ tinh thần vững, hình dung khí trong người đầy đủ, nín thở khi bước vào chỗ có người bệnh. Những chi tiết ấy pha trộn giữa kinh nghiệm thực tế và thực hành đạo dẫn của Đạo gia.

释5. Vì sao câu về phòng dịch vẫn có giá trị

Có một nghịch lý đáng chú ý: câu nổi tiếng nhất của thiên 72 lại nằm trong phần bị coi là ngụy tác.

Nhưng điều này không làm giảm giá trị của nó, vì hai lý do.

Thứ nhất, giá trị của một nhận định không phụ thuộc vào tuổi của văn bản chứa nó. Nguyên tắc "chính khí giữ trong thì tà không phạm" đúng hay sai là chuyện phải xét bằng quan sát, không phải bằng niên đại.

Thứ hai, nội dung của câu ấy không hề mới mẻ so với Tố Vấn chính văn. Thiên 3 đã nói về vai trò của dương khí trong việc chống tà; thiên 33 đã có câu "tà đến được là vì khí của người ấy tất hư". Bản di thiên chỉ phát biểu lại một tư tưởng đã có sẵn bằng một câu gọn hơn và dễ nhớ hơn.

Nói cách khác: câu ấy là kết tinh chứ không phải sáng tạo, và đó có lẽ chính là lý do nó được lưu truyền rộng đến vậy.

Các câu dưới đây đều thuộc bản di thiên đời Tống, không phải Tố Vấn chính văn. Người đọc nên ghi nhớ sự phân biệt này khi trích dẫn.

• 正气存内，邪不可干 · Chính khí tồn nội, tà bất khả can · Chính khí giữ ở trong thì tà không thể phạm vào. → Câu nổi tiếng nhất về nguyên lý đề kháng của cơ thể.
• 避其毒气 · Tị kỳ độc khí · Tránh lấy khí độc của nó. → Vế thứ hai không thể thiếu: phòng bệnh còn phải cách ly nguồn lây.
• 五疫之至，皆相染易，无问大小，病状相似 · Ngũ dịch chi chí, giai tương nhiễm dịch, vô vấn đại tiểu, bệnh trạng tương tự · Năm thứ dịch đến thì đều lây cho nhau, không kể lớn nhỏ, bệnh trạng giống nhau. → Mô tả sớm và chính xác về tính lây truyền và tính đồng nhất triệu chứng của bệnh dịch.
• 升降不前，气交有变 · Thăng giáng bất tiền, khí giao hữu biến · Khí đáng thăng mà không thăng, đáng giáng mà không giáng, thì vùng khí giao sinh biến. → Cơ chế bệnh lý trung tâm của bản di thiên, nối với thiên 68.

Vương Băng đóng vai trò quan trọng nhất trong câu chuyện này, và điều đáng nói là ông đóng vai trò ấy bằng việc không làm gì. Là người đã bổ sung bảy đại luận dài hàng vạn chữ vào Tố Vấn, ông hoàn toàn có thể lấp hai chỗ trống bằng văn bản tự soạn hoặc sưu tầm. Ông không làm vậy, mà ghi thẳng rằng hai thiên đã mất. Sự tự chế ấy khiến người đời sau có căn cứ để phân biệt thật giả.

Lâm Ức và nhóm hiệu chính y thư đời Tống xử lý bản di thiên theo cách mẫu mực: không loại bỏ, không nhập vào chính văn, chỉ cho phụ lục kèm ghi chú nghi vấn. Cách làm ấy tôn trọng cả hai nguyên tắc — bảo tồn tư liệu và giữ ranh giới văn bản.

Giới khảo chứng đời Thanh đưa ra lập luận quyết định về niên đại, và lập luận ấy rất chặt: một văn bản đã mất từ trước thế kỷ sáu thì không thể dùng hệ thống thuật ngữ vận khí chỉ định hình vào thế kỷ tám. Đây là một ví dụ đẹp về phương pháp niên đại hóa văn bản qua từ vựng.

Các y gia thực hành thì có thái độ khác. Nhiều người vẫn dẫn câu "chính khí tồn nội" mà không bận tâm tới xuất xứ, vì với họ giá trị nằm ở tính đúng đắn của nội dung. Sự chênh lệch giữa mối quan tâm của nhà khảo chứng và của người chữa bệnh là chuyện thường thấy, và cả hai đều có lý trong phạm vi của mình.

• Phòng bệnh cần cả hai hướng. Nâng sức đề kháng và tránh nguồn lây là hai việc bổ sung nhau, không thay thế nhau — đúng như hai vế của câu nổi tiếng trong di thiên.
• Trong cùng một trận dịch, không phải ai cũng mắc. Nhận xét này của người xưa vẫn đúng và ngày nay được giải thích qua khác biệt về miễn dịch, mức phơi nhiễm và bệnh nền.
• Bệnh dịch có đặc điểm triệu chứng giống nhau ở mọi lứa tuổi. Đây là tiêu chí nhận diện một đợt bùng phát mà người xưa đã ghi lại rất chính xác.
• Biết phân biệt văn bản gốc với văn bản thêm vào là một kỹ năng cần thiết. Khi đọc kinh điển, việc hỏi "câu này có từ bao giờ" giúp tránh gán cho người xưa những điều họ không nói.
• Giá trị của một nhận định không nằm ở tuổi của nó. Câu về phòng dịch đáng dùng vì nó đúng, chứ không phải vì nó cổ.

• Thiên 73 · Bản bệnh luận (本病论): thiên thất truyền còn lại, có chung số phận và chung bản di thiên đời Tống.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): nguồn của khái niệm thăng giáng và khí giao mà bản di thiên dựa vào.
• Thiên 33 · Bình nhiệt bệnh luận (评热病论): chứa câu "tà đến được là vì khí của người ấy tất hư", tiền thân tư tưởng của câu chính khí tồn nội.
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): bàn vai trò của dương khí trong việc chống đỡ tà khí, cùng một mạch tư tưởng.
• Thiên 71 · Lục nguyên chính kỷ đại luận (六元正纪大论): nguồn của hệ thống thuật ngữ vận khí mà bản di thiên sử dụng, và cũng là căn cứ để xác định niên đại của nó.