Thiên này bàn về quyết (厥) — một trong những khái niệm bệnh lý cốt lõi và cũng khó nắm nhất của Nội Kinh. Chữ 厥 được Vương Băng giải là "khí đi ngược lên trên, trái với hướng vận hành thường", Trương Chí Thông nói gọn hơn: "quyết tức là nghịch". Nhưng trong thiên này, quyết không chỉ là một chiều vận động của khí; nó là cả một phổ bệnh trải từ nhẹ tới nặng: nhẹ thì tay chân lạnh hoặc nóng bất thường, nặng thì bụng trướng đầy, nặng nữa thì đột ngột hôn mê không nhận ra người, và nặng cùng cực thì tiên lượng tử vong tính theo ngày.

Toàn thiên đi theo ba tầng rất rõ. Tầng thứ nhất là hàn quyết và nhiệt quyết — hai thể đối lập, với một nguyên lý chung được phát biểu ngay câu đầu: "dương khí suy ở dưới thì thành hàn quyết, âm khí suy ở dưới thì thành nhiệt quyết". Tầng thứ hai giải thích cơ chế phát bệnh của hai thể ấy, và đây là phần cho thấy rõ nhất quan niệm y học của thời đại: bệnh không đến từ trời giáng, mà đến từ lối sống — phòng dục quá độ vào mùa thu đông, hoặc say rượu, ăn no rồi hành phòng. Tầng thứ ba là quyết của sáu kinh và quyết nghịch của mười hai kinh, một bảng chứng hậu chi tiết kèm nguyên tắc trị và cả tiên lượng sống chết.

Vị trí của thiên trong Tố Vấn cũng đáng lưu ý. Nó đứng sau chuỗi thiên bàn về nhiệt, ngược, khái, thống, phúc trung, yêu thống, phong, tý, nuy — tức là sau khi đã đi hết các bệnh chứng có hình có chỗ. Quyết luận đóng lại chuỗi ấy bằng một loại bệnh không có "chỗ" cố định, mà là rối loạn của chiều đi của khí. Chính vì thế, khái niệm quyết sau này được y học Trung Hoa mở rộng rất xa: từ "quyết chứng" trong Thương Hàn Luận (tay chân lạnh quá khuỷu gối), tới "hôn quyết", "khí quyết", "huyết quyết", "đàm quyết", "thực quyết" của các y gia đời sau, tất cả đều tìm về gốc ở thiên này.

释1. Định nghĩa hàn quyết và nhiệt quyết

Hoàng Đế mở đầu rất thẳng: "Quyết có thể hàn, có thể nhiệt, là vì sao?" Kỳ Bá đáp bằng một cặp câu cân xứng: 阳气衰于下，则为寒厥；阴气衰于下，则为热厥 — dương khí suy ở dưới thì thành hàn quyết, âm khí suy ở dưới thì thành nhiệt quyết.

Hai chữ "ở dưới" (于下) là then chốt. Vương Băng chú rõ: "dương" ở đây chỉ ba kinh dương của chân, "âm" chỉ ba kinh âm của chân, còn "dưới" chính là bàn chân. Dương Thượng Thiện giảng theo lối cơ chế: khi dương khí ở chân hư, âm khí thừa chỗ trống mà lấn vào, chân hóa lạnh, gọi là hàn quyết; khi âm khí ở chân hư, dương khí thừa chỗ mà lấn vào, chân hóa nóng, gọi là nhiệt quyết.

Điểm cần nhớ là cả hai thể đều là bệnh của sự mất cân bằng tại chỗ thấp nhất của thân thể, chứ không phải bệnh của tà khí bên ngoài đánh vào. Đây là lý do vì sao ngay sau đó kinh văn nhấn mạnh: hàn này "không từ ngoài đến, mà luôn từ trong sinh ra".

释2. Vì sao nhiệt quyết nóng từ lòng bàn chân, hàn quyết lạnh từ ngón chân lên gối

Hoàng Đế hỏi tiếp về hai chi tiết rất cụ thể, và câu trả lời của Kỳ Bá hoàn toàn dựa trên đường đi của kinh mạch.

Nhiệt quyết: dương khí khởi lên từ mặt ngoài năm ngón chân; các âm mạch thì tụ về phía dưới bàn chân và hội ở giữa lòng bàn chân. Cho nên khi dương thắng, chỗ nóng lên đầu tiên là lòng bàn chân. Vương Băng liệt kê cụ thể: kinh túc thái dương khởi từ mặt ngoài đầu ngón út, túc thiếu dương khởi từ đầu ngón áp út, túc dương minh khởi từ đầu ngón giữa và ngón cái — tất cả đều theo mặt dương của bàn chân mà đi lên; còn mạch của can, tỳ, thận thì tụ ở phía dưới bàn chân và hội tại lòng bàn chân. Trương Kỳ bổ sung mạch lạc lý luận: ba kinh âm hội ở lòng bàn chân, khi âm hư thì dương thừa chỗ trống mà tràn vào, nên nhiệt quyết khởi từ dưới bàn chân.

Hàn quyết: âm khí khởi từ mặt trong năm ngón chân, tụ dưới gối và hội ở trên gối. Cho nên khi âm thắng, cái lạnh khởi từ năm ngón chân dâng lên quá đầu gối. Vương Băng lại dẫn đường kinh: túc thái âm khởi từ mặt trong đầu ngón cái, túc quyết âm khởi từ chỗ ba sợi lông trên đầu ngón cái, túc thiếu âm khởi từ dưới ngón út rồi đi chéo qua lòng bàn chân; cả ba theo mặt âm của chân đi lên, men mặt trong đùi mà vào bụng.

Rồi kinh văn chốt một câu rất quan trọng, nằm trong dấu ngoặc như lời chú của người biên tập xưa: 此病之寒也，不从外，皆从内也 — cái lạnh của bệnh này không từ ngoài vào, mà đều từ trong sinh ra. Diêu Chỉ Am giảng: dương hư thì âm thắng, âm thắng thì sinh hàn; cái hàn ấy vốn bắt nguồn từ chỗ dương khí bị hao, nên nói là "từ trong".

Đây chính là chỗ phân định hàn quyết với thương hàn. Thương hàn là hàn tà từ ngoài đánh vào; hàn quyết là dương khí trong thân đã kiệt. Nhầm hai thứ ấy thì phép chữa đi ngược nhau hoàn toàn.

释3. Hàn quyết sinh ra từ đâu — tông cân, mùa thu đông và sự hao tổn

Đến đây Hoàng Đế hỏi câu quan trọng nhất: "Hàn quyết do lỗi gì mà thành?"

Kỳ Bá mở đầu bằng một mệnh đề giải phẫu — sinh lý: 前阴者，宗筋之所聚，太阴阳明之所合也 — tiền âm là nơi tông cân tụ hội, là chỗ kinh thái âm và dương minh hợp lại. Vương Băng giảng: tông cân đi xuống hai bên rốn rồi hợp vào bộ phận sinh dục; thái âm là mạch của tỳ, dương minh là mạch của vị, mạch tỳ và mạch vị đều bám vào tông cân, nên nói là chỗ hai kinh ấy hợp.

Câu này đặt nền cho toàn bộ lập luận tiếp theo: bộ phận sinh dục nối thẳng với gốc hậu thiên là tỳ vị. Hao ở đó tức là hao vào kho lương của toàn thân.

Tiếp đó là quy luật mùa: xuân hạ thì dương khí nhiều âm khí ít, thu đông thì âm khí thịnh dương khí suy. Và người mắc bệnh, kinh văn tả rất sắc: 此人者质壮，以秋冬夺于所用 — người này vốn thể chất cường tráng, cậy khỏe mà vào mùa thu đông vẫn "đoạt ở chỗ dùng", tức phóng túng dục vọng đúng lúc dương khí đang suy. Dương Thượng Thiện chú thẳng: thể chất người ấy mạnh nên buông thả ham muốn, vào phòng quá độ giữa thu đông mà chịu tổn hại. Vương Băng giải chữ 用 là "nhiều ham muốn mà làm kiệt tinh khí".

Chuỗi bệnh lý sau đó diễn ra thế này: khí ở dưới tranh lên trên mà không trở về được → tinh khí tràn xuống dưới, tà khí theo đó dâng lên và đọng lại ở trung tiêu → dương khí suy, không còn rót vào nuôi kinh lạc được nữa → dương khí mỗi ngày một kém, trong thân chỉ còn âm khí → tay chân hóa lạnh. Diêu Chỉ Am chú câu cuối: tứ chi là gốc của các kinh dương, dương suy thì âm một mình thắng, nên tay chân không ấm mà lạnh.

释4. Nhiệt quyết sinh ra từ đâu — rượu, thức ăn và phòng sự

Đối xứng với hàn quyết, nhiệt quyết cũng khởi từ lối sống, nhưng qua một con đường khác: rượu.

Kinh văn: 酒入于胃，则络脉满而经脉虚 — rượu vào dạ dày thì lạc mạch đầy mà kinh mạch hư. Cao Thế Thức giải thích cơ chế: rượu vào vị thì trước hết đi ra phần bì phu, làm đầy các lạc mạch trước, khiến kinh mạch hóa trống. Ngô Côn nói gọn: kinh và lạc không thể cùng đầy một lúc.

Rồi chuỗi nhân quả: tỳ vốn có nhiệm vụ vận chuyển tân dịch thay cho vị; khi âm khí hư thì dương khí lấn vào, dương khí lấn vào thì vị mất hòa, vị mất hòa thì tinh khí kiệt, tinh khí kiệt thì không còn gì nuôi tứ chi.

Nguyên nhân cụ thể được nêu thẳng: 此人必数醉若饱以入房 — người này ắt nhiều lần say rượu hoặc ăn no rồi vào phòng. Khí tụ ở tỳ mà không tán ra được, khí rượu và khí thức ăn đánh nhau, nhiệt thịnh lên ở trung tiêu; cho nên nhiệt lan khắp thân, trong nóng, nước tiểu đỏ. Khí rượu vốn thịnh mà hãn (mạnh, gấp), lại thêm thận khí suy, nên dương khí một mình độc thắng — kết quả là tay chân nóng.

Vương Băng bình đoạn này rất đúng trọng tâm: say rượu hoặc ăn no mà nhập phòng thì mất tinh khí, nhiệt nhân chỗ trống mà vào trung tiêu; thận vì thế suy, dương thịnh âm hư, nên nhiệt phát ra ở tay chân.

Cần chú ý sự đối xứng có chủ ý của người soạn: hàn quyết và nhiệt quyết đều đi qua cùng một cơ chế — phòng sự làm hao tinh, thận khí suy — chỉ khác ở chỗ có rượu và thức ăn dồn nhiệt vào trung tiêu hay không. Một bên dương tắt dần, một bên dương bốc trơ trọi.

释5. Vì sao quyết gây bụng trướng đầy và hôn mê không biết người

Hoàng Đế nêu ba biểu hiện nặng: bụng đầy; đột nhiên không nhận ra người; nửa ngày thậm chí cả ngày sau mới tỉnh lại nhận ra người.

Kỳ Bá đáp theo nguyên tắc "trên thịnh thì dưới hư":

• Âm khí thịnh ở trên thì dưới hóa hư; dưới hư thì bụng trướng mà đầy.
• Dương khí thịnh ở trên thì khí từ dưới lại dồn lên gấp bội, tà khí nghịch lên theo; tà khí nghịch lên thì dương khí rối loạn; dương khí rối loạn thì không còn nhận ra người.

Đây là đoạn kinh văn sớm nhất của y học Trung Hoa mô tả hôn mê do khí nghịch như một cơ chế thuần túy nội sinh — không phải quỷ thần, không phải tà ma. Câu "dương khí loạn thì không biết người" về sau trở thành nền cho toàn bộ học thuyết trị hôn quyết, trúng phong bế chứng, và cả cách hiểu về "khí nghịch thượng xung" trong các y án đời Kim Nguyên.

Lâm Ức ghi một dị bản đáng lưu ý: Giáp Ất Kinh chép hai chữ 腹满 ("bụng đầy") thay cho năm chữ 下气重上而邪气逆, và ông cho rằng nên theo bản Giáp Ất.

释6. Quyết của sáu kinh — bảng chứng hậu

Phần này liệt kê chứng trạng khi quyết phát ở từng kinh trong sáu kinh:

| Kinh | Chứng trạng | |---|---| | Thái dương | Đầu sưng, đầu nặng; chân không bước được; phát thành choáng váng mà ngã | | Dương minh | Điên cuồng, muốn chạy rông và la hét; bụng đầy không nằm được; mặt đỏ và nóng; thấy ảo giác, nói năng bậy bạ | | Thiếu dương | Đột nhiên điếc; má sưng và nóng; sườn đau; ống chân không cử động được | | Thái âm | Bụng đầy trướng; đại tiện không thông; không muốn ăn, ăn vào thì nôn; không nằm được | | Thiếu âm | Miệng khô, nước tiểu đỏ; bụng đầy, đau tim | | Quyết âm | Bụng dưới sưng đau, bụng trướng; tiểu tiện không thông; thích nằm co gối; bộ phận sinh dục co rút và sưng; mặt trong ống chân nóng |

Sau bảng là nguyên tắc trị liệu gói trong mười hai chữ: 盛则泻之，虚则补之，不盛不虚，以经取之 — thịnh thì tả đi, hư thì bổ vào, không thịnh không hư thì lấy ngay ở kinh ấy. Vương Băng giải "không thịnh không hư" là trạng thái tà khí chưa thịnh mà chân khí cũng chưa hư. Nan Kinh điều 69 nói rõ hơn: trường hợp ấy là chính kinh tự mắc bệnh chứ không phải bị tà từ kinh khác truyền sang, nên cứ lấy ở chính kinh mà trị.

Riêng chứng "đại tiểu tiện không thông" của kinh thái âm gây tranh luận: Cao Kỷ Vũ chỉ ra rằng các chứng của kinh túc thái âm tỳ vốn có tiêu chảy chứ không có táo bón, nên chữ ấy có lẽ nên hiểu là cảm giác mót mà đi không thông, tức là chứng "trệ tả" chép trong Thiên Kim Yếu Phương.

释7. Quyết nghịch của mười hai kinh — chứng, phép trị và tiên lượng

Phần cuối thiên nâng mức nặng lên một bậc: quyết nghịch (厥逆), mà một số nhà chú giải xem là trạng thái quyết ở mức cực độ. Mỗi kinh có chứng riêng, và điều đáng chú ý là ở đây kinh văn bắt đầu nói tới sống chết.

Ba kinh âm của chân:

• Thái âm quyết nghịch: ống chân căng cứng co rút, đau tim kéo xuống bụng. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Thiếu âm quyết nghịch: hư mà vẫn thấy đầy, buồn nôn, đi ngoài ra chất lỏng trong. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Quyết âm quyết nghịch: co rút, đau lưng, hư mà đầy, tiền âm bế tắc, nói năng lảm nhảm. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Ba kinh âm cùng nghịch: đại tiểu tiện đều không thông, tay chân lạnh — chết trong vòng ba ngày. Vương Băng chú: ba kinh âm đã tuyệt, nên chết trong ba ngày.

Ba kinh dương của chân:

• Thái dương quyết nghịch: ngã, nôn ra máu, hay chảy máu cam. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Thiếu dương quyết nghịch: cơ quan (các khớp lớn) cử động không thông; khớp không thông thì lưng không đi được, gáy không quay lại được. Nếu phát thành trường ung thì không trị được; nếu người bệnh bị kinh sợ thì chết.
• Dương minh quyết nghịch: thở gấp và ho, thân nóng, hay giật mình sợ hãi, chảy máu cam, nôn ra máu.

Các kinh của tay:

• Thủ thái âm quyết nghịch: hư mà đầy, ho, hay nôn ra bọt. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Thủ tâm chủ và thủ thiếu âm quyết nghịch: đau tim kéo lên họng, thân nóng — chết, không được trị.
• Thủ thái dương quyết nghịch: tai điếc, chảy nước mắt, gáy không quay lại được, lưng không cúi ngửa được. Trị ở kinh làm chủ bệnh.
• Thủ dương minh và thủ thiếu dương quyết nghịch: phát thành hầu tý (họng bế tắc), vùng cổ họng sưng, gáy cứng. Trị ở kinh làm chủ bệnh.

Cụm chữ 治主病者 ("trị ở kinh làm chủ bệnh") lặp đi lặp lại được các nhà chú giải hiểu khác nhau. Vương Băng: xem bên trái hay bên phải kinh ấy có khí thừa thì châm tả ở đó. Trương Giới Tân mở rộng: mọi huyệt trái phải, trên dưới của kinh gốc, kể cả huyệt nguyên và huyệt du, đều có thể dùng; phải xét huyệt nào "làm chủ" mà châm. Trình Sĩ Đức nói gọn nhất: tức là trị ngay cái kinh đã nhận bệnh.

• 阳气衰于下，则为寒厥；阴气衰于下，则为热厥 · Dương khí suy ư hạ, tắc vi hàn quyết; âm khí suy ư hạ, tắc vi nhiệt quyết · Dương khí suy ở dưới thì thành hàn quyết, âm khí suy ở dưới thì thành nhiệt quyết. → Một câu định nghĩa trọn cả hai thể bệnh, và định luôn nguyên tắc chữa: bên nào suy thì bồi bên ấy.
• 此病之寒也，不从外，皆从内也 · Thử bệnh chi hàn dã, bất tòng ngoại, giai tòng nội dã · Cái lạnh của bệnh này không từ ngoài vào, mà đều từ bên trong sinh ra. → Câu phân định dứt khoát hàn quyết với thương hàn; nhầm chỗ này là chữa ngược.
• 前阴者，宗筋之所聚，太阴阳明之所合也 · Tiền âm giả, tông cân chi sở tụ, thái âm dương minh chi sở hợp dã · Tiền âm là nơi tông cân tụ hội, là chỗ kinh thái âm và dương minh hợp lại. → Nối bộ phận sinh dục với tỳ vị, giải thích vì sao hao tinh lại làm suy cả gốc hậu thiên.
• 此人者质壮，以秋冬夺于所用 · Thử nhân giả chất tráng, dĩ thu đông đoạt ư sở dụng · Người ấy vốn thể chất cường tráng, nhưng vào thu đông lại hao ở chỗ ham dùng. → Bệnh không chọn người yếu; người khỏe cậy khỏe mà phóng túng trái mùa thì hại còn sâu hơn.
• 酒入于胃，则络脉满而经脉虚 · Tửu nhập ư vị, tắc lạc mạch mãn nhi kinh mạch hư · Rượu vào dạ dày thì lạc mạch đầy mà kinh mạch hóa trống. → Nhận xét sớm nhất về việc rượu làm phân bố khí huyết lệch ra phần nông, bỏ trống phần sâu.
• 酒气与谷气相薄，热盛于中 · Tửu khí dữ cốc khí tương bạc, nhiệt thịnh ư trung · Khí rượu và khí thức ăn đánh nhau, nhiệt thịnh lên ở trung tiêu. → Cơ chế của chứng nóng trong, tiểu đỏ, tay chân nóng ở người ăn uống vô độ.
• 阳气乱则不知人 · Dương khí loạn tắc bất tri nhân · Dương khí rối loạn thì không còn nhận ra người. → Mô tả hôn mê thuần theo cơ chế khí, nền tảng của mọi lý luận trị hôn quyết đời sau.
• 盛则泻之，虚则补之，不盛不虚，以经取之 · Thịnh tắc tả chi, hư tắc bổ chi, bất thịnh bất hư, dĩ kinh thủ chi · Thịnh thì tả, hư thì bổ, không thịnh không hư thì lấy ngay ở kinh ấy. → Ba câu gói trọn nguyên tắc biện chứng thi trị của châm pháp.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Quyết | 厥 | Khí vận hành ngược chiều thường; rộng hơn là nhóm bệnh có tay chân lạnh hoặc nóng bất thường, nặng thì hôn mê | | Hàn quyết | 寒厥 | Dương khí suy ở phần dưới thân, âm khí lấn chỗ, lạnh từ ngón chân dâng lên quá gối | | Nhiệt quyết | 热厥 | Âm khí suy ở phần dưới thân, dương khí lấn chỗ, nóng khởi từ lòng bàn chân | | Quyết nghịch | 厥逆 | Mức nặng của quyết, phát theo từng kinh, có chứng riêng và có tiên lượng sống chết | | Tông cân | 宗筋 | Bó gân lớn quy tụ ở vùng bụng dưới và bộ phận sinh dục, nơi kinh thái âm và dương minh bám vào | | Tiền âm | 前阴 | Bộ phận sinh dục ngoài và niệu đạo, đối lại với hậu âm là hậu môn | | Tinh khí | 精气 | Phần tinh túy do thủy cốc hóa sinh và do thận tàng giữ, nguồn nuôi tứ chi | | Cơ quan | 机关 | Các khớp lớn của thân thể, nơi gân và xương gặp nhau, do đởm chủ về cân mà quản | | Hầu tý | 喉痹 | Chứng họng sưng đau bế tắc, nuốt và thở đều khó | | Trường ung | 肠痈 | Ung nhọt trong ruột, được xem là chuyển biến xấu của thiếu dương quyết nghịch | | Trị chủ bệnh giả | 治主病者 | Trị ngay ở kinh đang mắc bệnh, chọn huyệt "làm chủ" của kinh ấy mà châm | | Bất tri nhân | 不知人 | Trạng thái hôn mê, mất ý thức, không nhận biết người xung quanh |

Vương Băng là người dựng lại toàn bộ khung kinh mạch cho thiên này. Mỗi khi kinh văn nói "khí khởi từ mặt ngoài năm ngón chân" hay "tụ dưới gối", ông đều truy ra từng đường kinh cụ thể — thái dương từ ngón út, thiếu dương từ ngón áp út, dương minh từ ngón giữa và ngón cái; thái âm từ mặt trong ngón cái, quyết âm từ chỗ ba sợi lông, thiếu âm từ dưới ngón út đi chéo lòng bàn chân. Nhờ lối chú ấy, đoạn kinh văn vốn trừu tượng trở thành một bản đồ đọc được. Ông cũng là người đầu tiên gắn 宗筋 với bộ phận sinh dục, một cách hiểu chi phối suốt nghìn năm sau.

Đan Ba Nguyên Giản lại nêu phản biện văn bản học sắc sảo ở đúng chỗ ấy. Ông chỉ ra rằng kinh văn nói "tiền âm là nơi tông cân tụ hội", chứ không nói "tiền âm là tông cân"; đồng nhất hai thứ là đọc ẩu. Khảo chứng hiện đại ủng hộ ông: trong toàn bộ Nội Kinh không chỗ nào gọi bộ phận sinh dục là 宗筋, cách hiểu ấy chỉ bắt đầu từ Dương Thượng Thiện và Vương Băng. Giáp Ất Kinh thậm chí chép khác hẳn — "quyết âm là nơi các gân tụ hội" — còn bản Toàn Nguyên Khởi chép "tiền âm giả, quyết âm dã".

Trương Giới Tân đóng góp nhiều nhất ở phần quyết nghịch. Ông giải "cơ quan" là chỗ gân và xương hội tụ quan trọng, mà đởm thì chủ về cân; nên khi thiếu dương quyết nghịch, gân mất linh hoạt, kéo theo khớp, lưng, gáy đều bệnh. Về câu "phát thành trường ung thì không trị được", ông giảng đó là độc của tướng hỏa kết tụ lại; còn "kinh sợ thì chết" là vì độc ấy theo kinh sợ mà buộc vào tạng. Ngô Côn nói cùng hướng: kinh sợ thì độc khí nhập tâm, nên chết.

Lâm Ức và các nhà hiệu chính đời Tống để lại một ghi chú về kết cấu rất đáng giá: toàn bộ phần từ "thái âm quyết nghịch" cho tới hết thiên, trong bản Toàn Nguyên Khởi vốn nằm ở quyển 9, chính Vương Băng đã dời về đây. Nói cách khác, cấu trúc ba tầng gọn ghẽ mà chúng ta đọc hôm nay một phần là công biên tập của Vương Băng thế kỷ VIII, chứ không hẳn nguyên trạng bản Hán. Riêng câu "thủ tâm chủ thiếu âm quyết nghịch... chết không trị được", bản Thái Tố chép nhẹ hơn hẳn: "chết; nếu không phát nhiệt thì còn chữa được" — một dị bản quan trọng, vì nó biến một án tử thành một tiên lượng có điều kiện.

• Tay chân lạnh quanh năm không phải chuyện nhỏ. Theo mạch lý của thiên này, đó là dấu hiệu dương khí ở phần dưới thân đã suy, thường đi kèm hao tổn kéo dài. Giữ ấm bàn chân và thắt lưng vào mùa lạnh, ngâm chân nước ấm buổi tối, đi bộ đều đặn để khí dương lưu thông ở chân là những việc thuận với tinh thần của kinh văn.
• Rượu cộng với ăn no cộng với phòng sự là bộ ba mà thiên này chỉ đích danh. Không cần tin vào lý luận khí huyết cũng thấy lời khuyên vẫn đúng: tránh uống nhiều rồi hoạt động gắng sức ngay sau bữa ăn no.
• Mùa thu đông cần tiết chế hơn mùa xuân hạ. Đây là nguyên tắc dưỡng sinh theo mùa nhất quán trong toàn bộ Nội Kinh: khi khí dương của trời đất thu tàng thì người cũng nên thu tàng, ngủ sớm dậy muộn, giảm hao tổn.
• Cậy khỏe là một yếu tố nguy cơ. Kinh văn cố ý tả người bệnh là người "thể chất cường tráng". Người trẻ khỏe thường phóng túng vì chưa thấy hậu quả, và hậu quả đến muộn nhưng sâu.
• Hôn mê đột ngột, nói năng lẫn lộn, tay chân lạnh kèm đại tiểu tiện không thông là những dấu hiệu mà chính kinh văn xếp vào loại nguy cấp. Ở thời nay, đó là lúc phải đến bệnh viện ngay, không phải lúc tự chữa; phần này của thiên chỉ nên đọc như tri thức lịch sử về cách người xưa nhận diện mức độ nặng.

• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): đặt nền cho câu "dương khí như mặt trời", giải thích vì sao dương khí suy ở dưới lại sinh hàn quyết.
• Thiên 37 · Khí quyết luận (气厥论): bàn về việc hàn nhiệt của tạng phủ chuyển dời lẫn nhau, bổ sung một dạng "quyết" khác với quyết của thiên này.
• Thiên 44 · Nuy luận (痿论): cùng bàn về chi dưới mất dụng, nhưng nuy là khô mà yếu không đau, còn quyết là lạnh nóng bất thường do khí nghịch — hai chứng cần phân biệt rành mạch.
• Thiên 46 · Bệnh năng luận (病能论) và thiên 47 · Kỳ bệnh luận (奇病论): tiếp nối mạch bàn các chứng khó, trong đó có những chứng liên quan tới khí nghịch và hôn mê.
• Linh Khu · Thiên 24 · Quyết bệnh (厥病): bản đối chiếu bên Linh Khu, chuyên bàn đau đầu và đau tim do quyết nghịch cùng huyệt vị trị liệu, nên đọc song song với thiên này.