Đại kỳ luận là "bài luận về những bệnh rất lạ", nối tiếp Kỳ bệnh luận ở thiên trước nhưng đổi hẳn phương pháp. Thiên 47 kể mười án bệnh qua đối thoại; thiên 48 bỏ hết đối thoại, trở thành một bảng tra liên tục: mạch tượng nào ứng với bệnh gì, chữa được hay không, và nếu không thì chết vào lúc nào. Toàn thiên gần như không có chữ "Hoàng Đế hỏi" — đây là tài liệu chuyên môn thuần túy, viết cho người đã thạo nghề.

Có một cách đọc nhan đề khác đáng lưu ý. Quế Phức đề nghị hiểu chữ 奇 theo nghĩa 弃 — bỏ, chết; theo đó nhan đề phải đọc là "bài luận về những bệnh cực kỳ chết người". Cách đọc ấy hợp với nội dung một cách đáng ngại: hơn nửa thiên là các tiên lượng tử vong, và phần cuối là bảng tử mạch có hệ thống nhất trong toàn bộ Tố Vấn.

Phần cuối ấy chính là chỗ làm nên tên tuổi của thiên. Mười bốn mạch tượng được mô tả bằng mười bốn hình ảnh sống động — lửa đốt củi, lá rụng tản, khách ghé thăm hỏi, viên thuốc dính, bậc thang ngang, bó dây, vết sơn giao nhau, nước phun từ suối, đất rời rạc, vò treo lơ lửng, lưỡi dao ngửa, hòn bi trơn, cánh hoa — mỗi mạch ứng với một tạng phủ đã kiệt, và mỗi cái chết được hẹn vào một thời điểm cụ thể của năm theo quy luật ngũ hành tương khắc. Đây là tổ tiên trực tiếp của nhóm "thập quái mạch" (mười mạch quái) mà mạch học Trung Hoa đời sau dùng suốt.

Một lời cảnh báo cần nói ngay với người đọc hôm nay: những tiên lượng ấy không nên được hiểu như lời tiên tri. Giá trị của chúng là lịch sử và phương pháp — cho thấy người xưa cố gắng hệ thống hóa quan sát lâm sàng đến mức nào, và họ đã dùng khung ngũ hành ra sao để biến những cảm nhận dưới đầu ngón tay thành tri thức truyền đạt được.

释1. Ung của ba tạng và chứng thiên khô

Thiên mở đầu không rào đón: can mãn, thận mãn, phế mãn đều là thực, và đều dẫn tới sưng.

Rồi tách ra ba chứng:

• Phế ung: thở gấp, đầy tức hai bên sườn trên. Vương Băng giải theo đường kinh: phế tàng khí, nhánh mạch của nó đi ngang từ phổi xuống dưới nách, nên khi bế tắc thì suyễn và đầy hai sườn.
• Can ung: đầy hai sườn trên; nằm ngủ thì giật mình sợ hãi; tiểu tiện không được. Vương Băng: mạch can men mặt trong đùi, vào vùng lông mu, vòng quanh bộ phận sinh dục, tới bụng dưới rồi xuyên can và cách mô mà tỏa ra sườn — nên can bế thì đầy sườn và bí tiểu; can lại chủ về sự sợ hãi nên nằm xuống hay giật mình.
• Thận ung: đầy từ dưới sườn tới bụng dưới; hai cẳng chân một to một nhỏ; đùi và ống chân bại nặng; rồi chuyển thành thiên khô — liệt khô một nửa người.

Chi tiết "hai cẳng chân không đều nhau" là một quan sát lâm sàng rất sắc, và việc nối nó với diễn tiến thành liệt nửa người cho thấy người xưa đã theo dõi bệnh nhân trong thời gian dài.

Về chữ 痈 trong ba chứng này có tranh luận đáng kể: Vương Băng đọc là ung nhọt, nhưng Giáp Ất Kinh và Thái Tố đều chép khác, và Mã Thời lập luận rằng ba kinh phế can thận không thể sinh ung nhọt, nên chữ ấy phải đọc là 壅 — ủng tắc, bế tắc. Trình Sĩ Đức và phần lớn nhà chú giải hiện đại theo Mã Thời. Đây là ví dụ cho thấy một chữ đọc sai có thể làm lệch hẳn cả một chứng bệnh.

释2. Cặp mạch cùng sinh một chứng: giản, kính, cân luyến

Tiếp theo là một cặp đối chiếu tinh tế:

• Mạch tâm mãn đại → sinh chứng giản (co giật), kính (uốn ván), gân co rút.
• Mạch can tiểu cấp → cũng sinh đúng ba chứng ấy.

Hai mạch tượng trái ngược nhau hoàn toàn mà lại cho cùng một bệnh cảnh. Trương Giới Tân giải thích chỗ gặp nhau: tâm thuộc hỏa, hỏa hữu dư thì mạch mãn đại, huyết bị đốt khô; can tàng huyết, mạch tiểu là huyết bất túc, mạch cấp là tà hữu dư. Một bên do nhiệt, một bên do phong hàn; hàn nhiệt khác nhau nhưng hậu quả làm huyết suy thì giống nhau — mà gân mất huyết nuôi thì co rút. Cao Thế Thức bổ sung theo lối thần khí: tâm là nơi thần trú; mạch tâm mãn đại thì thần không vận hành thông suốt, nên sinh co giật.

Đoạn này dạy một nguyên tắc chẩn đoán quan trọng: cùng một chứng có thể đến từ hai cơ chế ngược nhau, và chỉ mạch mới phân biệt được.

释3. Mạch can chạy gấp — và một lời khuyên đừng chữa

Hai câu ngắn nhưng đáng nhớ:

• Mạch can chạy gấp như ngựa phi → người ấy hẳn vừa bị một điều kinh sợ.
• Mạch không tới mà người mất tiếng → đừng trị, bệnh tự khỏi.

Diêu Chỉ Am giảng rất gọn: khi sợ hãi cực độ, mạch ẩn xuống sâu không bắt được và miệng không nói ra tiếng; cơn sợ qua đi thì tự hồi phục, không cần can thiệp.

Đây là lần thứ hai trong hai thiên liên tiếp Nội Kinh dặn "đừng chữa" — sau ca mang thai chín tháng mất tiếng ở thiên 47. Cả hai đều là những trạng thái tự giới hạn, và cả hai đều dễ bị thầy thuốc nôn nóng làm hỏng.

释4. Bảng mạch chẩn các chứng hà, sán, thủy

Phần này là bảng tra thuần túy, xếp theo tổ hợp mạch:

| Mạch tượng | Bệnh | |---|---| | Mạch thận, can, tâm đều tiểu cấp mà không đập | hà (khối kết tụ lúc có lúc không) | | Mạch thận và can đều trầm | thạch thủy (thủy kết cứng ở bụng dưới) | | Mạch thận và can đều phù | phong thủy (phù do phong, ở phần nông) | | Mạch thận và can đều hư | chết | | Mạch thận và can đều tiểu mà huyền | hay sợ hãi | | Mạch thận đại khẩn trầm; mạch can đại khẩn trầm | sán | | Mạch tâm đập mà hoạt cấp | tâm sán | | Mạch phế trầm mà đập | phế sán | | Tam dương cấp | hà | | Tam âm cấp | sán | | Nhị âm cấp | giản quyết | | Nhị dương cấp | kinh (giật mình sợ hãi) |

Trương Giới Tân giải cặp thạch thủy và phong thủy bằng vị trí âm dương: can thận đều ở hạ tiêu; cả hai mạch đều trầm là bệnh âm trong âm, nên thủy kết cứng ở dưới; cả hai đều phù là bệnh dương trong âm, nên phù nổi chạy khắp tứ chi ở phần trên.

Về chữ 瘕 (hà), Mã Thời mô tả chính xác: khối ấy "dường như có hình", khi ẩn khi hiện không đều, nên mới gọi tên như vậy. Còn 疝 (sán) theo Vương Băng là do hàn khí kết tụ gây đau thắt.

Lâm Ức ghi chú một chi tiết về kết cấu: đoạn từ "thận can đều trầm" tới "hay sợ hãi" trong bản Toàn Nguyên Khởi vốn nằm ở thiên Quyết luận, chính Vương Băng đã dời sang đây.

释5. Trường tích — tiêu chảy kéo dài và ranh giới sống chết

Trường tích (肠澼) là chứng đi ngoài kéo dài, có thể ra máu, ra bọt trắng, hoặc ra mủ máu. Thiên này cho một bảng tiên lượng rất rõ:

• Mạch tỳ đập ra ngoài mà trầm → trường tích; để lâu tự khỏi. Trương Giới Tân giải: trầm là tà ở trong, nhưng vẫn còn đập ra ngoài nghĩa là tà chưa vào quá sâu.
• Mạch can tiểu mà hoãn → trường tích, dễ chữa.
• Mạch thận tiểu mà đập, trầm → trường tích kèm ra máu; nếu máu ấm và thân nóng thì chết.
• Tâm và can cùng tích mà ra máu → hai tạng cùng bệnh, nhưng chữa được. Vương Băng giải theo tương sinh: tâm là hỏa, can là mộc, mộc sinh hỏa nên còn cứu được.
• Mạch tiểu, trầm, sáp → trường tích; thân nóng thì chết, nhiệt kéo tới ngày thứ bảy thì chết.

Nguyên tắc xuyên suốt rất nhất quán và vẫn đúng tới hôm nay: tiêu chảy kéo dài mà kèm sốt cao là dấu hiệu nguy. Hồ Thiên Hùng đối chiếu với thiên 28 — "trường tích hạ huyết, thân nóng thì chết" — và nhận xét rằng nguyên nhân là độc sinh từ bên trong tạng phủ, nên thân nóng ở đây là dấu hiệu tiên lượng xấu, chứ không liên quan gì tới hai chữ "máu ấm" mà ông cho là đáng ngờ.

释6. Cách và thiên khô — bệnh có tiên lượng theo tuổi và giới

Đoạn này đặc biệt vì nó đưa giới tính và tuổi tác vào tiên lượng:

Ba mạch tượng — mạch vị trầm mà đập và sáp; mạch vị đập ra ngoài mà đại; mạch tâm tiểu, kiên, cấp — đều chỉ chứng cách (nghẽn tắc) kèm thiên khô (liệt khô nửa người).

Rồi các quy tắc:

• Nam phát bên trái, nữ phát bên phải.
• Nếu không mất tiếng và lưỡi còn xoay được thì chữa được, trong ba mươi ngày sẽ dậy được.
• Nếu bệnh phát thuận theo quy luật trái phải trên, thì dù có mất tiếng, chữa trong ba năm cũng dậy được.
• Nhưng người chưa đủ hai mươi tuổi mà mắc chứng này thì chết trong ba năm.

Vương Băng giải quy tắc cuối bằng một lý lẽ về sinh lý lứa tuổi rất đáng suy ngẫm: ở tuổi ấy ngũ tạng vừa mới ổn định, khí huyết vừa mới cứng cáp; tạng vừa ổn định thì dễ bị tổn thương, khí vừa cứng cáp thì dễ bị hao phí quá mức — nên bệnh nặng ở người rất trẻ lại xấu hơn ở người đã trưởng thành.

Còn dấu hiệu "lưỡi còn xoay được" thì Trương Giới Tân giải: chừng nào chưa mất tiếng và lưỡi còn cử động, tuy kinh mạch đã nghịch nhưng tà chưa vào sâu tới tạng, nên còn cứu được. Vương Băng truy theo đường kinh: mạch thận từ thận lên xuyên can và cách mô, vào phổi, men theo họng rồi chạy hai bên cuống lưỡi — nên mất tiếng nghĩa là khí thận đã tuyệt ở bên trong.

释7. Bốn mạch tượng báo nguy

Trước khi vào bảng tử mạch, thiên nêu bốn trường hợp chuyển tiếp:

• Mạch đến mà đập mạnh, người chảy máu cam và thân nóng → chết. Lý lẽ: mất máu thì mạch đáng lẽ phải yếu; nay lại đập mạnh, tức khí đang thoát ra ngoài quá độ.
• Mạch đến huyền, câu, phù → đây là mạch thường, không phải bệnh.
• Mạch đến như thở dốc → gọi là bạo quyết; người bệnh không còn nói chuyện với ai được nữa.
• Mạch đến như sác, khiến người rất sợ hãi → trong ba bốn ngày tự khỏi.

Việc chen một dòng "đây là mạch thường" vào giữa bảng mạch bệnh là chủ ý của người soạn: nhắc thầy thuốc đừng thấy mạch lạ nào cũng cho là bệnh.

释8. Bảng tử mạch — mười bốn hình ảnh và mười bốn mùa chết

Đây là phần trứ danh nhất của thiên. Mỗi mục gồm ba phần: hình ảnh ví von mạch tượng, tạng phủ nào đã kiệt, và thời điểm chết.

| Mạch tượng | Tạng phủ kiệt | Thời điểm chết | |---|---|---| | Phù mà nối liền nhau như sóng, một hơi thở hơn mười lần | khí của kinh bất túc | chín mươi ngày sau khi mạch ấy chớm hiện | | Như lửa đốt củi, bùng lên rồi tắt | tinh của tâm mất | khi cỏ khô | | Như lá rụng tản theo gió | khí của can hư | khi lá cây rụng | | Như khách ghé thăm hỏi, tới rồi lại đi | khí của thận bất túc | khi hoa táo rụng | | Như viên thuốc dính, không trơn | tinh của vị bất túc | khi hạt du rụng | | Như bậc thang ngang, dài mà cứng chống lại ngón tay | khí của đởm bất túc | khi lúa chín | | Như bó dây | tinh của bào bất túc | nếu người bệnh nói nhiều thì chết khi sương giáng; không nói thì chữa được | | Như vết sơn giao nhau, đan xen trái phải | — | ba mươi ngày sau khi chớm hiện | | Như nước phun từ suối, nổi mà đập ở cơ nhục | khí của thái dương bất túc | khi hẹ trổ hoa | | Như đất rời rạc, ấn xuống thì không còn gì; lại hiện sắc đen trước | khí của cơ nhục bất túc | khi cây lôi trắng nở hoa | | Như vò treo lơ lửng, sờ nổi thì càng to | khí của mười hai du bất túc | khi nước đóng băng | | Như lưỡi dao ngửa, nổi thì nhỏ căng, ấn thì rắn to | ngũ tạng bức bối nóng, hàn nhiệt dồn riêng ở thận, người không ngồi được | khi lập xuân | | Như hòn bi trơn không chạm được tay | khí của đại tràng bất túc | khi lá táo mọc | | Như cánh hoa mỏng nhẹ; người hay sợ, không muốn ngồi nằm, đi đứng cứ lắng nghe | khí của tiểu tràng bất túc | vào tháng cuối thu |

Cách định thời điểm chết hoàn toàn theo ngũ hành tương khắc. Trương Giới Tân giải mấy trường hợp tiêu biểu: mạch như bậc thang là chân tạng mạch của mộc, đởm khí bất túc; lúa chín vào mùa thu là lúc kim vượng, kim khắc mộc nên chết. Mạch như viên thuốc dính là vị khí sắp tuyệt, mà hạt du rụng vào mùa xuân là lúc mộc vượng, mộc khắc thổ nên chết. Mạch như lửa đốt củi là tâm hỏa không còn gốc, tới cuối thu đầu đông khi cỏ khô thì thủy khắc hỏa mà chết.

Mục "như cánh hoa" có mô tả lâm sàng sinh động nhất: người bệnh sợ sệt, ngồi nằm không yên, đi đứng cứ luôn lắng tai nghe. Trương Chí Thông giải: mạch tiểu tràng đi vào tai; khí của phủ bất túc thì khí của tạng cũng hư, thần hư thì sinh sợ hãi, và trong tai thường nghe tiếng như ve kêu hoặc tiếng chuông — đó là dấu hiệu hư.

Cần ghi nhận một điều về mặt học thuật: cụm chữ "X khí dư bất túc" lặp lại trong tám mục ấy không xuất hiện ở bất kỳ chỗ nào khác trong Tố Vấn hay trong bất kỳ văn bản cổ nào khác. Unschuld thừa nhận thẳng rằng không thể xác định chắc nghĩa của nó, chỉ có thể dịch tạm theo hướng "khí cấp cho tạng ấy không đủ". Một chỗ tối nghĩa hai nghìn năm chưa ai giải được, nằm ngay giữa đoạn nổi tiếng nhất của thiên.

• 肝满、肾满、肺满皆实，即为肿 · Can mãn, thận mãn, phế mãn giai thực, tức vi thũng · Can đầy, thận đầy, phế đầy đều là thực, và đều sinh sưng. → Câu mở thiên, gói nguyên tắc "tạng khí bế tắc thì hình thể sưng lên".
• 脉不至若喑，不治自已 · Mạch bất chí nhược âm, bất trị tự dĩ · Mạch không tới mà người mất tiếng thì đừng chữa, tự khỏi. → Lần thứ hai liên tiếp Nội Kinh dạy nhận ra trạng thái tự giới hạn mà không can thiệp.
• 心脉满大，痫瘛筋挛；肝脉小急，痫瘛筋挛 · Tâm mạch mãn đại, giản xiết cân luyến; can mạch tiểu cấp, giản xiết cân luyến · Mạch tâm đầy lớn thì co giật gân rút; mạch can nhỏ căng cũng co giật gân rút. → Hai mạch trái ngược cùng cho một chứng, dạy phân biệt cơ chế chứ không dừng ở triệu chứng.
• 男子发左，女子发右 · Nam tử phát tả, nữ tử phát hữu · Đàn ông phát bên trái, đàn bà phát bên phải. → Đưa giới tính vào quy luật định vị bệnh và tiên lượng, hiếm thấy trong y văn cổ.
• 不喑舌转，可治，三十日起 · Bất âm thiệt chuyển, khả trị, tam thập nhật khởi · Không mất tiếng mà lưỡi còn xoay được thì chữa được, ba mươi ngày dậy được. → Lấy khả năng nói và cử động lưỡi làm dấu hiệu tiên lượng của chứng liệt nửa người.
• 年不满二十者，三岁死 · Niên bất mãn nhị thập giả, tam tuế tử · Người chưa đủ hai mươi tuổi thì chết trong ba năm. → Nhận xét rằng bệnh nặng ở người rất trẻ có tiên lượng xấu hơn, kèm lý giải về tạng khí mới định.
• 脉至如火薪然，是心精之予夺也，草干而死 · Mạch chí như hỏa tân nhiên, thị tâm tinh chi dữ đoạt dã, thảo can nhi tử · Mạch đến như lửa đốt củi, ấy là tinh của tâm đã mất, chết khi cỏ khô. → Mẫu mực của lối mô tả mạch bằng hình ảnh rồi hẹn thời điểm theo ngũ hành.
• 脉至如散叶，是肝气予虚也，木叶落而死 · Mạch chí như tán diệp, thị can khí dữ hư dã, mộc diệp lạc nhi tử · Mạch đến như lá rụng tản, ấy là khí của can đã hư, chết khi lá cây rụng. → Hình ảnh mạch tán loạn vô lực, gắn với mùa kim vượng khắc mộc.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Đại kỳ | 大奇 | Rất lạ; có thuyết đọc chữ kỳ theo nghĩa bỏ, chết, thành "bệnh cực kỳ chết người" | | Ủng | 壅 | Bế tắc, ứ nghẽn; nhiều nhà chú giải cho rằng chữ 痈 trong thiên này phải đọc như vậy | | Thiên khô | 偏枯 | Liệt khô một nửa người, tương ứng phần lớn với di chứng tai biến mạch máu não | | Giản, kính, cân luyến | 痫瘛筋挛 | Co giật, uốn ván cứng người, gân co rút; ba chứng thường đi cùng nhau | | Hà | 瘕 | Khối kết trong bụng lúc ẩn lúc hiện, không cố định hình dạng | | Sán | 疝 | Chứng đau thắt vùng bụng dưới và bộ phận sinh dục do hàn khí kết tụ | | Thạch thủy | 石水 | Thủy kết cứng như đá ở bụng dưới, mạch can thận đều trầm | | Phong thủy | 风水 | Phù do phong, nổi ở phần nông và chạy khắp tứ chi, mạch can thận đều phù | | Trường tích | 肠澼 | Chứng đi ngoài kéo dài, có thể ra máu, bọt trắng hoặc mủ máu | | Cách | 隔 | Nghẽn tắc, trên dưới không thông; có bản chép là 偏 | | Bạo quyết | 暴厥 | Ngã quỵ đột ngột mất ý thức, không còn nói chuyện với người được | | Chân tạng mạch | 真脏脉 | Mạch lộ nguyên hình của tạng khi vị khí đã tuyệt, dấu hiệu sắp chết | | Thập quái mạch | 十怪脉 | Mười mạch quái của đời sau, phát triển trực tiếp từ bảng tử mạch của thiên này |

Mã Thời để lại đóng góp quan trọng nhất về mặt văn tự ở thiên này. Ông lập luận đơn giản mà không bác được: ba kinh phế, can, thận không thể sinh ung nhọt, nên chữ 痈 mở đầu thiên phải đọc là 壅 — bế tắc. Ý nghĩa của việc sửa một chữ ấy rất lớn: nó chuyển ba chứng mở thiên từ nhóm bệnh ngoại khoa sang nhóm bệnh khí cơ, và làm cho toàn bộ mạch tượng đi kèm trở nên hợp lý. Giáp Ất Kinh và Thái Tố đều ủng hộ cách đọc của ông.

Trương Giới Tân là người giải thích thuyết phục nhất phần tử mạch, vì ông nắm chắc quy luật ngũ hành đằng sau từng mốc thời gian. Với ông, "chết khi lúa chín" không phải lời bói toán mà là một suy luận: mạch ấy là chân tạng mạch của mộc, lúa chín vào thu là lúc kim vượng, kim khắc mộc. Cũng chính ông giải cặp mạch tâm mãn đại và can tiểu cấp bằng nhận xét sắc sảo rằng hàn và nhiệt tuy trái ngược nhưng hậu quả làm huyết suy thì như nhau, nên mới cùng sinh một chứng.

Vương Băng ở thiên này thiên về truy đường kinh và giải cơ chế. Ông nối chứng mất tiếng trong thiên khô với đường đi của mạch thận lên hai bên cuống lưỡi, biến một dấu hiệu tiên lượng thành một suy luận giải phẫu. Đặc biệt, lời giải của ông cho quy tắc "người chưa đủ hai mươi tuổi thì chết trong ba năm" — tạng vừa ổn định thì dễ tổn thương, khí vừa cứng cáp thì dễ hao phí — là một nhận xét về sinh lý lứa tuổi tinh tế hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Hồ Thiên Hùng và các nhà khảo chứng hiện đại làm công việc gạn lọc. Hồ Thiên Hùng đối chiếu câu về trường tích với thiên 28 rồi kết luận rằng hai chữ "huyết ôn" đáng ngờ, vì dấu hiệu tử vong thật sự là thân nóng, không phải máu ấm. Quách Ái Xuân chỉ ra chữ 隔 vốn là 偏 bị chép nhầm do hai chữ cổ giống nhau. Còn Unschuld thì thẳng thắn ghi rằng cụm "khí dư bất túc" trong tám mục tử mạch không tìm thấy ở bất kỳ văn bản cổ nào khác, nên mọi cách dịch đều chỉ là phỏng đoán — một sự trung thực học thuật đáng trọng hơn nhiều so với việc gượng ép giảng cho xuôi.

• Tiêu chảy kéo dài kèm sốt là dấu hiệu nguy hiểm. Đây là kết luận lặp lại nhiều lần trong thiên và vẫn nguyên giá trị: mất nước cộng nhiễm trùng là tình huống cần đến cơ sở y tế, không phải tự chữa tại nhà.
• Yếu liệt nửa người kèm nói khó là cấp cứu. Kinh văn lấy đúng hai dấu hiệu ấy — mất tiếng và lưỡi không xoay được — làm ranh giới tiên lượng; y học hiện đại cũng dùng chúng trong các thang đánh giá đột quỵ, nơi từng phút đều quan trọng.
• Hai chân sưng không đều nhau đáng được khám. Quan sát "một cẳng chân to một cẳng chân nhỏ" của thiên này trùng với dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh mạch máu và thận ngày nay.
• Không phải mạch lạ nào cũng là bệnh. Việc người soạn chen câu "đây là mạch thường" vào giữa bảng mạch bệnh là lời nhắc chống lại thói quen diễn giải quá đà mọi thay đổi của cơ thể.
• Đọc phần tiên lượng tử vong như tư liệu lịch sử, không như lời phán. Giá trị của nó nằm ở việc cho thấy người xưa hệ thống hóa quan sát ra sao; dùng nó để dự đoán số phận một người cụ thể là hiểu sai cả tinh thần lẫn mục đích của kinh văn.

• Thiên 47 · Kỳ bệnh luận (奇病论): thiên sinh đôi của thiên này, cùng bàn bệnh lạ nhưng bằng đối thoại và án bệnh thay vì bảng mạch.
• Thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận (玉机真脏论): nơi đặt nền cho khái niệm chân tạng mạch mà bảng tử mạch ở đây triển khai thành mười bốn trường hợp cụ thể.
• Thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận (脉要精微论) và thiên 18 · Bình nhân khí tượng luận (平人气象论): cung cấp chuẩn mạch của người khỏe, làm nền đối chiếu để nhận ra mạch bệnh và mạch chết.
• Thiên 28 · Thông bình hư thực luận (通评虚实论): có câu về trường tích hạ huyết và thân nóng gần như trùng khớp, được các nhà khảo chứng dùng để hiệu đính thiên này.
• Thiên 45 · Quyết luận (厥论): bản Toàn Nguyên Khởi vốn xếp đoạn mạch can thận trầm phù trong thiên Quyết luận, chỉ được Vương Băng dời sang đây, nên hai thiên có quan hệ văn bản trực tiếp.