Kỳ bệnh (奇病) là "bệnh lạ" — những ca không nằm trong khuôn khổ thông thường, hoặc vì biểu hiện kỳ quặc, hoặc vì diễn biến không theo quy luật bốn mùa như các bệnh khác. Chính thiên 46 vừa nhắc tới một bộ sách cổ mang tên Kỳ Hằng bàn về loại bệnh này và định nghĩa: gọi là "kỳ" vì bệnh lạ thì không chết theo đúng bốn mùa, còn "hằng" là bệnh thường, chết đúng theo bốn mùa. Thiên 47 chính là phần Tố Vấn còn giữ được của truyền thống ấy.

Toàn thiên là mười án bệnh rời nhau, không xếp theo tạng phủ hay theo kinh mạch, mà xếp theo mức độ kỳ lạ của biểu hiện: người mang thai chín tháng bỗng mất tiếng; người đầy tức dưới sườn suốt hai ba năm; người sưng phù quanh rốn; người đau đầu nhiều năm không dứt; người miệng lúc nào cũng ngọt; người miệng lúc nào cũng đắng; người tiểu mấy chục lần một ngày mà thân nóng như than; đứa trẻ sinh ra đã mắc chứng co giật; người mặt sưng như phù mà lại không phù. Mỗi án đều theo một nhịp giống nhau: Hoàng Đế mô tả hiện tượng, Kỳ Bá truy nguyên nhân, đặt tên bệnh, rồi nói có chữa được hay không.

Giá trị lớn nhất của thiên nằm ở hai án. Án tỳ đan chuyển thành tiêu khát là ghi chép sớm nhất của y học Trung Hoa — và thuộc hàng sớm nhất thế giới — nối thẳng chế độ ăn nhiều chất béo và đồ ngọt với căn bệnh khát nhiều, uống nhiều, gầy mòn mà ngày nay gọi là đái tháo đường. Án thai bệnh là phát biểu sớm nhất về việc trạng thái tinh thần của người mẹ khi mang thai có thể để lại bệnh cho con. Cả hai đều là những nhận xét mà y học hiện đại, bằng con đường hoàn toàn khác, đã xác nhận phần cốt lõi.

释1. Mang thai chín tháng mà mất tiếng — và nguyên tắc "đừng chữa"

Hoàng Đế hỏi: người trùng thân (重身 — "thân trong có thân", tức mang thai) đến tháng thứ chín bỗng nói không ra tiếng, là vì sao?

Kỳ Bá đáp: bào lạc bị ngăn trở. Lý do theo đường kinh: lạc mạch của bào cung buộc vào thận; kinh thiếu âm xuyên qua thận rồi buộc lên cuống lưỡi. Thai lớn chèn ép khiến mạch ấy không thông, khí không lên nuôi được lưỡi, nên mất tiếng.

Câu trả lời cho phần điều trị mới là chỗ đáng học: 无治 — đừng chữa. Sang tháng thứ mười, thai ra rồi thì bào lạc thông trở lại, tiếng nói tự hồi phục. Vương Băng chú đúng như vậy: tháng thứ mười thai đã đi, mạch thận lại cấp khí lên trên, người ta nói năng như cũ.

Để củng cố, Kỳ Bá dẫn một câu trong sách Thích Pháp: 无损不足，益有余 — đừng làm hao thêm chỗ vốn đã thiếu, đừng bồi thêm vào chỗ vốn đã thừa; làm trái sẽ biến thành bệnh mạn tính. Rồi giải nghĩa từng vế: "đừng làm hao chỗ thiếu" nghĩa là người đã gầy mòn thì không được dùng biêm thạch; "đừng bồi vào chỗ thừa" nghĩa là trong bụng đang có vật có hình (tức cái thai) mà lại đem tả đi — tả thì tinh khí thoát mất, còn bệnh thì một mình chiếm giữ trung tiêu.

Vương Băng vẽ ra hậu quả rất cụ thể: thai bóp nghẹt bào lạc, khí thận không thông; nếu thầy thuốc đem tả thì tinh của thận theo đó mà đi, tinh dịch kiệt bên trong, thai không thành được, chết mà vẫn nằm lại trong bụng không ra — thành bệnh mạn tính.

Đây là một trong những phát biểu sớm nhất và dứt khoát nhất của y học Trung Hoa về nguyên tắc không can thiệp: có những trạng thái sinh lý trông như bệnh, và cách xử trí đúng là chờ.

释2. Tức tích — đầy tức dưới sườn và vai trò của đạo dẫn

Án thứ hai: đầy dưới sườn, khí nghịch lên, kéo dài hai ba năm không dứt. Kỳ Bá đặt tên: tức tích (息积).

Đặc điểm chẩn đoán phân biệt được nêu ngay: ăn uống không bị trở ngại. Điều đó loại trừ bệnh của vị. Trương Giới Tân mô tả diễn biến: khối tích không nằm ở giữa bụng mà ở dưới sườn, ban đầu rất nhỏ rồi lớn dần, khiến sườn đầy tức, khí nghịch, thở gấp khó khăn — nên gọi là "tức tích", tích của hơi thở. Ngô Côn và Trương Chí Thông đọc gần với "phế tích", vì phế chủ khí và chủ việc thở ra hít vào.

Phép trị gồm ba lệnh, trong đó hai lệnh là cấm:

• Không được cứu: Trương Giới Tân giải thích, người đang suyễn mà cứu thì tiếp thêm hỏa tà. Ngô Côn nói theo ngũ hành: kim của phế sợ hỏa.
• Không được châm: bệnh không nằm ở kinh mạch, châm chỉ tổn hại kinh khí và tả mất vị khí.
• Phải tập đạo dẫn đều đặn, kết hợp uống thuốc; kinh văn nhấn mạnh: 药不能独治也 — thuốc một mình không đủ chữa khỏi.

Đây là chỗ hiếm hoi trong toàn bộ Tố Vấn mà vận động trị liệu được đặt ngang hàng, thậm chí đặt trước thuốc. Vương Băng giảng rõ cơ chế: đạo dẫn làm khí lưu thông tản đi, thuốc thì công vào bên trong làm tan chỗ bế tắc; thiếu một trong hai thì không khỏi. Trương Giới Tân kết luận thành thực: chữa được bệnh này rõ ràng không dễ.

释3. Phục lương — sưng phù quanh rốn

Án thứ ba: thân thể và tứ chi — đùi, vế, ống chân — đều sưng, kèm đau quanh rốn. Bệnh tên phục lương (伏梁), nghĩa đen là "cây xà nằm phục", tả hình khối tích cứng dài nằm trong bụng.

Kỳ Bá nói đây là gốc phong: khí ấy tràn vào đại tràng rồi bám vào hoang (肓); mà mạc của hoang nằm dưới rốn, nên vùng quanh rốn đau.

Lời dặn cuối rất nghiêm: 不可动之，动之为水溺涩之病 — không được công phạt nó; động vào thì sinh chứng tiểu tiện sáp trệ.

Hai chú thích đáng ghi. Vương Băng khảo rằng chữ "đại tràng" ở đây theo Linh Khu phải hiểu là "hồi tràng" (khúc ruột cuộn quanh rốn) chứ không phải "quảng tràng". Còn chữ 肓 thì đến nay vẫn chưa có cách xác định thỏa đáng; Unschuld đề nghị xem nó là phiên âm của một thuật ngữ giải phẫu không phải gốc Hán, chỉ một bộ phận nay không còn nhận diện được. Đây là một thừa nhận trung thực đáng quý: có những chữ trong Nội Kinh mà hai nghìn năm chú giải vẫn chưa giải xong.

释4. Chân cân — mạch xích sác và gân căng

Án thứ tư ngắn: mạch ở bộ xích rất sác (đập nhanh), gân căng nổi rõ. Kỳ Bá gọi đó là chân cân (疹筋) — bệnh nằm ở gân. Suy đoán kèm theo: bụng người ấy ắt phải căng; nếu trên mặt hiện sắc trắng và đen thì bệnh đã nặng.

Diêu Chỉ Am giải theo ngũ hành: bộ xích ứng với thận chủ thủy, can thuộc mộc chủ gân; mạch xích sác quá là do thủy đã hư, không nuôi nổi mộc. Ngô Côn nói gọn: mạch xích sác cực là thận thủy đã kiệt. Về hai sắc, Vương Băng giải cả trắng lẫn đen đều chủ hàn; Ngô Côn đọc theo tương khắc: bệnh ở gân mà hiện sắc trắng là kim đã thắng mộc, bệnh ở thận mà hiện sắc đen là khí của tạng ấy đã lộ ra ngoài — cả hai đều là dấu xấu.

Hồ Thiên Hùng nêu một nhận xét văn bản học quan trọng: ngoài các thiên do người đời Đường Tống thêm vào và ngoài câu này, cụm chữ "xích mạch" không xuất hiện ở bất kỳ đâu trong toàn bộ Nội Kinh. Điều đó cho thấy vào thời sách được biên soạn, học thuyết chia mạch thành thốn — quan — xích chưa hình thành. Một chi tiết nhỏ nhưng lật ra cả một mốc lịch sử của mạch học.

释5. Đau đầu nhiều năm — hàn vào tới tủy

Án thứ năm: đau đầu nhiều năm không dứt. Kỳ Bá truy: người ấy hẳn đã bị đại hàn xâm phạm, hàn vào sâu tới xương tủy. Mà tủy thì do não làm chủ; não bị khí nghịch xông lên nên đau đầu, và vì răng là phần nối dài của xương nên răng cũng đau theo. Bệnh ấy gọi là quyết nghịch.

Trương Giới Tân giải vì sao kéo dài nhiều năm: hàn mạnh đã vào tới tủy, tà nằm ở tầng sâu nhất, nên bệnh dai dẳng. Vương Băng nối liền hai triệu chứng: não làm chủ tủy, răng là chỗ thừa của xương; não bị hàn nghịch thì hàn cũng vào xương, nên đau đầu kèm đau răng.

Câu 髓者以脑为主 — tủy lấy não làm chủ — là một trong những phát biểu đáng chú ý nhất của Nội Kinh về não, đặt não vào vị trí điều khiển toàn bộ hệ tủy xương.

释6. Tỳ đan — miệng ngọt và con đường dẫn tới tiêu khát

Án thứ sáu là án quan trọng nhất thiên.

Hoàng Đế hỏi về người lúc nào cũng thấy ngọt trong miệng. Kỳ Bá đáp: đó là ngũ khí tràn, bệnh tên tỳ đan (脾瘅). Vương Băng giải chữ 瘅 là nhiệt: tỳ nhiệt thì bốn tạng kia cũng bị ảnh hưởng theo, ngũ khí bốc lên tràn ra, nên gọi là "tỳ đan".

Cơ chế: ngũ vị vào miệng rồi tàng ở vị; tỳ thay vị vận chuyển tinh khí; tân dịch nằm ở tỳ — nên khi tỳ mất điều hòa, vị ngọt trào ngược lên miệng. Trương Chí Thông mô tả kỹ hơn: bình thường mỗi vị đi theo đường riêng, đắng vào tâm, chua vào can, ngọt vào tỳ, cay vào phế, mặn vào thận; nay tân dịch không phân bố được ra năm tạng mà đọng riêng ở tỳ, tỳ khí bốc lên tràn ra nên miệng ngọt.

Rồi đến đoạn then chốt — nguyên nhân: 此肥美之所发也，此人必数食甘美而多肥 — người này ắt thường xuyên ăn đồ ngọt ngon và nhiều chất béo. Và hai hệ quả được phân tích tách bạch:

• 肥者令人内热 — đồ béo khiến người ta nội nhiệt. Vương Băng giải: ăn béo thì tấu lý đóng chặt, dương khí không thoát ra ngoài được nên nhiệt tích lại bên trong.
• 甘者令人中满 — đồ ngọt khiến người ta đầy ở trung tiêu. Trương Kỳ giải: ăn ngọt thì khí ở giữa chậm lại, hay đọng một chỗ.

Kết cục: 故其气上溢，转为消渴 — cho nên khí ấy bốc lên tràn ra, chuyển thành chứng tiêu khát.

Tiêu khát (消渴) là chứng uống nhiều mà khát không dứt, người gầy mòn. Nối một chế độ ăn giàu béo ngọt với chứng bệnh ấy, bằng một chuỗi cơ chế nội nhiệt và trung mãn, là một suy luận mà y học phương Tây phải đợi tới thế kỷ XIX, XX mới đi tới bằng con đường khác.

Phép trị cũng được ghi: 治之以兰，除陈气也 — dùng lan thảo mà trị, để trừ khí cũ đọng lại. Vương Băng giải: 兰 chỉ các loài bội lan; vị cay của nó có sức phát tán, trừ được thứ khí ngọt béo cũ chưa hóa còn ứ trong người.

释7. Đảm đan — miệng đắng vì nghĩ mãi không quyết

Án thứ bảy đối xứng với án trên: người lúc nào cũng thấy đắng trong miệng. Bệnh tên đảm đan (胆瘅).

Nhưng nguyên nhân thì hoàn toàn khác, và đây là chỗ thiên này đi vào lãnh địa tâm lý: 肝者，中之将也，取决于胆，咽为之使 — can là vị tướng quân ở trong, nhưng lấy quyết đoán ở đởm, còn yết hầu làm sứ giả cho nó. Người mắc bệnh là người 数谋虑不决 — nhiều lần mưu tính cân nhắc mà không quyết định được. Vì thế đởm khí hư, bốc lên tràn ra, khiến miệng đắng.

Vương Băng dẫn ngay thiên 8: can là quan tướng quân, mưu lược từ đó ra; đởm là quan trung chính, quyết đoán từ đó ra. Trương Chí Thông nối hai án lại thành một cặp có chủ ý: án trên bàn tỳ khí thực, án này bàn đởm khí hư; khí hư hay thực đều có thể sinh nhiệt mà thành "đan".

Phép trị: lấy ở huyệt mộ và huyệt du của đởm. Vương Băng giải thuật ngữ: huyệt ở ngực bụng gọi là mộ, huyệt ở lưng gọi là du.

Sáu chữ "miệng đắng lấy huyệt Dương Lăng Tuyền" trong bản thông hành bị nghi là chép chèn: Lâm Ức chỉ ra cả bản Toàn Nguyên Khởi lẫn Thái Tố đều không có. Nhưng Hồ Thiên Hùng biện hộ rằng Dương Lăng Tuyền chính là huyệt hợp của kinh đởm, mà nguyên tắc "trị phủ thì lấy ở huyệt hợp" đã có trong Linh Khu và thiên 38, nên chữa đảm đan không thể thiếu huyệt ấy.

Nhìn ở góc độ hôm nay, đây là một trong những mô tả sớm nhất về triệu chứng cơ thể sinh ra từ trạng thái do dự kéo dài — thứ mà y học hiện đại xếp vào nhóm rối loạn cơ thể hóa.

释8. Long bệnh — "năm hữu dư, hai bất túc" và một án tử

Án thứ tám là án phức tạp nhất về mạch lý. Người bệnh có cùng lúc:

| Biểu hiện | Xếp loại | |---|---| | Mắc chứng long, ngày tiểu mấy chục lần | bất túc | | Thân nóng như than | hữu dư | | Cổ và ngực như bị chặn không thông | hữu dư | | Mạch nhân nghênh chạy gấp mà thịnh | hữu dư | | Thở gấp, khí nghịch | hữu dư (tính hai) | | Mạch thái âm nhỏ như sợi tóc | bất túc |

Kỳ Bá kết luận: bệnh ở kinh thái âm, khí thịnh ở vị mà ít ở phế; bệnh tên quyết; chết, không trị được. Rồi tổng kết bằng một câu thành ngữ: 五有余，二不足 — được năm cái thừa và hai cái thiếu.

Vế giải thích rất sắc: năm cái thừa là khí của năm chứng bệnh đều thừa; hai cái thiếu là khí bệnh bất túc. Khi bên ngoài có năm cái thừa mà bên trong có hai cái thiếu, thì thân thể không còn phân biệt được đâu là biểu đâu là lý nữa — chết là lẽ đương nhiên.

Trương Giới Tân giải thích thế bế tắc của thầy thuốc rõ nhất: muốn tả tà đi thì bên trong âm sẽ càng hư; muốn bổ chỗ hư thì bên ngoài dương sẽ càng thực. Trong không cứu được, ngoài không trị được; đây là loại bệnh chứng dương mà mạch âm, nên đành chịu.

Đoạn này cho thấy Nội Kinh không hứa hẹn chữa được mọi bệnh. Nó dạy người thầy thuốc nhận ra giới hạn — và biết lúc nào nên nói thật.

释9. Thai bệnh — điên tật mang từ trong bụng mẹ

Án thứ chín ngắn nhưng vang xa nhất: đứa trẻ sinh ra đã mắc điên tật (co giật, động kinh), vì sao?

Kỳ Bá đáp: bệnh tên thai bệnh (胎病), mắc ngay từ trong bụng mẹ. Cơ chế: 其母有所大惊，气上而不下，精气并居 — người mẹ từng bị kinh sợ lớn, khí bốc lên mà không xuống, cùng ở chung với tinh khí, nên khiến đứa con mắc chứng điên tật.

Vương Băng nêu rõ vì sao Hoàng Đế phải hỏi: trăm bệnh vốn sinh từ phong, mưa, hàn, thử, âm, dương, mừng, giận; nhưng đứa trẻ vừa sinh, thân thể chưa từng bị tà khí xâm phạm, làm sao đã mang bệnh? Câu trả lời mở ra một phạm trù mới: bệnh có thể hình thành trước khi ra đời.

Trương Giới Tân giảng cơ chế: kinh sợ thì khí loạn và nghịch, khí loạn thì tinh theo nó; tinh và khí cùng dồn vào bào thai nên đứa trẻ mắc bệnh. Trương Chí Thông nói thêm: tinh vốn để nuôi thai, nay tinh khí tụ lại lệch lạc, khiến tinh của đứa con cũng đi ngược.

Với người đọc hôm nay, điều đáng ghi nhận không phải là cơ chế "khí" — mà là nguyên lý: trạng thái tinh thần của người mẹ khi mang thai ảnh hưởng tới đứa con. Đây là cơ sở cổ xưa nhất của cái mà văn hóa Đông Á gọi là thai giáo.

释10. Thận phong — sưng mà không phải phù

Án cuối: người mắc chứng mang (痝), mặt sưng mắt lồi trông như phù thũng; bắt mạch thấy đại mà khẩn; nhưng thân thể không đau, hình thể không gầy, ăn không được, có ăn cũng rất ít.

Kỳ Bá: bệnh phát từ thận, gọi là thận phong (肾风). Chứng thận phong thì không ăn được và hay sợ hãi; nếu cơn sợ qua rồi mà tâm khí hóa nuy (suy nhược rũ xuống) thì chết.

Vương Băng giải theo ngũ hành: thận thủy nhận phong, tâm hỏa thì suy yếu; thủy và hỏa cùng lâm nạn, nên phải chết. Trương Giới Tân lưu ý điểm phân biệt quan trọng: "như có nước" nghĩa là trông giống phù mà không phải phù. Hồ Thiên Hùng chỉ ra rằng "thận phong" được bàn ở ba chỗ trong Tố Vấn — thiên 33, thiên 42 và thiên này — mà mô tả mỗi nơi một khác, chỉ có mặt sưng là điểm chung của cả ba.

• 胞络者系于肾，少阴之脉贯肾系舌本，故不能言 · Bào lạc giả hệ ư thận, thiếu âm chi mạch quán thận hệ thiệt bản, cố bất năng ngôn · Bào lạc buộc vào thận, kinh thiếu âm xuyên thận mà buộc lên cuống lưỡi, nên không nói được. → Một chuỗi kinh lạc giải thích trọn vẹn một triệu chứng tưởng như vô lý.
• 无损不足，益有余 · Vô tổn bất túc, ích hữu dư · Đừng làm hao thêm chỗ vốn thiếu, đừng bồi thêm vào chỗ vốn thừa. → Nguyên tắc an toàn tối thiểu của mọi can thiệp y học, phát biểu từ hai nghìn năm trước.
• 药不能独治也 · Dược bất năng độc trị dã · Thuốc một mình không đủ để chữa khỏi. → Đặt vận động trị liệu ngang hàng với thuốc, điều rất hiếm trong y văn cổ.
• 髓者以脑为主 · Tủy giả dĩ não vi chủ · Tủy thì lấy não làm chủ. → Phát biểu sớm về vai trò trung tâm của não đối với hệ xương tủy.
• 肥者令人内热，甘者令人中满 · Phì giả linh nhân nội nhiệt, cam giả linh nhân trung mãn · Đồ béo khiến người sinh nhiệt bên trong, đồ ngọt khiến người đầy ở giữa. → Mười chữ tóm gọn hậu quả của chế độ ăn thừa chất, đúng tới mức kinh ngạc.
• 其气上溢，转为消渴 · Kỳ khí thượng dật, chuyển vi tiêu khát · Khí ấy bốc lên tràn ra, chuyển thành chứng tiêu khát. → Ghi chép sớm nhất nối chế độ ăn giàu béo ngọt với bệnh khát nhiều gầy mòn.
• 肝者，中之将也，取决于胆 · Can giả, trung chi tướng dã, thủ quyết ư đởm · Can là vị tướng quân ở trong, nhưng lấy quyết đoán ở đởm. → Nền của cả một hệ thuật ngữ về "đởm khí" và tính quyết đoán trong văn hóa Đông Á.
• 数谋虑不决，故胆虚气上溢而口为之苦 · Sác mưu lự bất quyết, cố đởm hư khí thượng dật nhi khẩu vi chi khổ · Nhiều lần cân nhắc mà không quyết được, nên đởm hư, khí bốc lên tràn ra khiến miệng đắng. → Mô tả sớm về triệu chứng cơ thể sinh ra từ trạng thái do dự kéo dài.
• 其母有所大惊，气上而不下，精气并居 · Kỳ mẫu hữu sở đại kinh, khí thượng nhi bất hạ, tinh khí tịnh cư · Người mẹ từng kinh sợ lớn, khí bốc lên không xuống, cùng ở với tinh khí. → Cơ sở cổ xưa nhất của quan niệm thai giáo.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Kỳ bệnh | 奇病 | Bệnh lạ, không diễn biến theo quy luật bốn mùa như các bệnh thông thường | | Trùng thân | 重身 | Trong thân có thân, tức đang mang thai | | Bào lạc | 胞络 | Lạc mạch của bào cung, nối với thận, một đầu mối của phụ khoa Đông y | | Tức tích | 息积 | Khối tích dưới sườn gây đầy tức và thở gấp, ăn uống vẫn bình thường | | Đạo dẫn | 导引 | Phép vận động dưỡng sinh phối hợp hơi thở và động tác kéo giãn, tiền thân của khí công | | Phục lương | 伏梁 | Khối tích nằm dài trong bụng như cây xà, gây sưng phù và đau quanh rốn | | Hoang | 肓 | Bộ phận trong ổ bụng mà tới nay chưa xác định chắc chắn, có thể là thuật ngữ vay mượn | | Chân cân | 疹筋 | Bệnh ở gân, biểu hiện gân căng nổi rõ, bụng căng, mạch bộ xích sác | | Tỳ đan | 脾瘅 | Chứng nhiệt của tỳ do ăn nhiều béo ngọt, biểu hiện đặc trưng là miệng ngọt | | Tiêu khát | 消渴 | Chứng khát nhiều uống nhiều mà gầy mòn, tương ứng phần lớn với bệnh đái tháo đường | | Đảm đan | 胆瘅 | Chứng nhiệt của đởm do do dự kéo dài, biểu hiện đặc trưng là miệng đắng | | Mộ, du | 募俞 | Huyệt mộ ở ngực bụng và huyệt du ở lưng, cặp huyệt chủ chốt để trị bệnh của tạng phủ | | Long | 癃 | Chứng tiểu tiện không thông, đi nhiều lần mà mỗi lần rất ít | | Thai bệnh | 胎病 | Bệnh hình thành từ khi còn trong bụng mẹ, do biến động tinh thần của người mẹ | | Thận phong | 肾风 | Chứng mặt sưng mắt lồi trông như phù mà không phải phù, kèm không ăn được và hay sợ |

Vương Băng đóng vai người dựng cơ chế cho từng án, và ông làm việc ấy bằng một nguyên tắc nhất quán: mọi triệu chứng lạ đều phải quy được về đường đi của kinh mạch hoặc về quan hệ ngũ hành. Với chứng mất tiếng khi mang thai, ông truy theo kinh thiếu âm lên tới cuống lưỡi. Với chứng tỳ đan, ông giải thích vì sao đồ béo gây nội nhiệt bằng cơ chế tấu lý đóng chặt khiến dương khí không thoát. Với thận phong, ông dùng quan hệ thủy hỏa để giải thích tiên lượng tử vong. Lối chú ấy khiến những án bệnh rời rạc trở thành một hệ thống đọc được.

Trương Chí Thông có công phát hiện kết cấu đối xứng mà người đọc lướt dễ bỏ sót: án tỳ đan và án đảm đan được đặt cạnh nhau không phải ngẫu nhiên. Một bên là tỳ khí thực do ăn uống thừa mứa, một bên là đởm khí hư do tinh thần hao mòn; hai trạng thái trái ngược nhau nhưng cùng sinh nhiệt, cùng khiến khí bốc lên tràn vào miệng, chỉ khác ở vị ngọt hay vị đắng. Nhận ra cặp đối xứng ấy là nắm được phương pháp biên soạn của thiên.

Hồ Thiên Hùng ở thiên này cho thấy sức mạnh của khảo chứng đối với lịch sử y học. Từ một chi tiết nhỏ — cụm chữ "xích mạch" chỉ xuất hiện đúng một lần trong toàn Nội Kinh — ông rút ra kết luận lớn: vào thời sách hình thành, học thuyết thốn quan xích chưa ra đời. Cũng chính ông biện hộ cho sáu chữ về huyệt Dương Lăng Tuyền mà nhiều nhà đòi xóa, bằng lý lẽ nội tại của phép "trị phủ lấy huyệt hợp".

Lâm Ức và nhóm hiệu chính đời Tống để lại hai ghi chú thay đổi hẳn cách đọc. Thứ nhất, bốn chữ "sau đó điều chỉnh" ở án đầu vốn là lời chú của Toàn Nguyên Khởi bị chép nhầm thành chính văn, nên xóa đi. Thứ hai, mười lăm chữ giải thích về "dương khí thịnh ở ngoài, âm khí bất túc" trong án thứ tám cũng là chú của Toàn Nguyên Khởi bị lẫn vào chính văn, và bản hiện đại đã trả chúng về đúng chỗ. Hai ghi chú ấy nhắc rằng cái ta đọc là "kinh văn" đôi khi là lời của người đọc kinh văn trước ta một nghìn năm.

• Ăn nhiều đồ béo và ngọt dẫn tới bệnh khát nhiều gầy mòn là kết luận mà thiên này rút ra từ quan sát thuần túy, và y học hiện đại đã xác nhận bằng con đường khác. Đây có lẽ là lời khuyên dinh dưỡng cổ xưa nhất còn giữ nguyên giá trị.
• Miệng đắng dai dẳng đáng được xem xét cả về tiêu hóa lẫn về tâm trạng. Quan sát của kinh văn rằng chứng ấy hay gặp ở người "cân nhắc mãi mà không quyết được" gần với hiểu biết ngày nay về ảnh hưởng của căng thẳng kéo dài lên đường mật và dạ dày.
• Có những trạng thái không nên can thiệp. Nguyên tắc "đừng chữa, tháng thứ mười tự khỏi" và lời cảnh báo về hậu quả của việc tả nhầm khi đang mang thai vẫn là bài học nguyên vẹn cho thói quen tự dùng thuốc trong thai kỳ.
• Vận động đều đặn là một phần của điều trị, không phải phần phụ. Câu "thuốc một mình không đủ chữa khỏi" đáng được nhắc lại với những bệnh mạn tính mà ngày nay vẫn đòi hỏi tập luyện song song với dùng thuốc.
• Tâm trạng người mẹ khi mang thai có ảnh hưởng tới con. Dù cơ chế "khí nghịch" của kinh văn không còn được dùng, nguyên tắc giữ cho thai phụ tránh những cú sốc tinh thần lớn vẫn là khuyến nghị sản khoa phổ biến.

• Thiên 46 · Bệnh năng luận (病能论): chính thiên trước đã dẫn tên bộ sách Kỳ Hằng bàn về bệnh lạ và định nghĩa thế nào là "kỳ", làm lời tựa tự nhiên cho thiên này.
• Thiên 40 · Phúc trung luận (腹中论): cũng bàn chứng phục lương, với đoạn kinh văn gần như trùng khớp, nên đọc đối chiếu để thấy cách Nội Kinh lặp lại và bổ sung chính mình.
• Thiên 33 · Bình nhiệt bệnh luận (评热病论) và thiên 42 · Phong luận (风论): hai chỗ còn lại bàn về thận phong, mô tả khác nhau nhưng cùng lấy mặt sưng làm dấu hiệu chung.
• Thiên 8 · Linh Lan bí điển luận (灵兰秘典论): nguồn của câu "can là quan tướng quân, đởm là quan trung chính" mà án đảm đan dựa vào để lập luận.
• Thiên 45 · Quyết luận (厥论): cung cấp khung lý luận về quyết mà hai án trong thiên này — đau đầu do hàn vào tủy và chứng long năm thừa hai thiếu — đều quy về.