Chữ năng (能) trong nhan đề thiên này không đọc theo nghĩa "khả năng", mà được các nhà chú giải thống nhất hiểu là 態 — thái, tức hình thái, dáng vẻ biểu hiện của bệnh. Vì vậy "Bệnh năng luận" là bài bàn về hình trạng bệnh: mỗi bệnh hiện ra ngoài bằng dáng vẻ gì, và từ dáng vẻ ấy người thầy thuốc lần ngược về đâu để biết gốc bệnh.

Khác với các thiên chuyên đề trước đó — mỗi thiên một chứng lớn như phong, tý, nuy, quyết — thiên này là một tập hợp các án chẩn rời, sáu bảy vấn đề không liên quan nhau về bệnh danh, nhưng cùng chung một phương pháp luận: Hoàng Đế nêu một biểu hiện lạ, Kỳ Bá truy ra cơ chế rồi chỉ cách trị. Đọc kỹ sẽ thấy đây gần như một bài học lâm sàng bằng ví dụ, dạy cách suy luận hơn là dạy thuộc lòng chứng trạng.

Giá trị riêng của thiên nằm ở hai điểm hiếm. Thứ nhất, nó chứa hai trong số ít ỏi các bài thuốc có tên vị và liều lượng cụ thể trong toàn bộ Tố Vấn — sinh thiết lạc ẩm trị nộ cuồng, và trạch tả ẩm trị tửu phong. Cả hai đều thuộc nhóm thường được gọi là "Nội Kinh thập tam phương", và là bằng chứng cho thấy y học thời ấy đã có phương tễ thành thục chứ không chỉ có châm cứu. Thứ hai, thiên nêu ra nguyên tắc "đồng bệnh dị trị" — cùng một tên bệnh nhưng cơ chế khác nhau thì cách chữa phải khác nhau — một trong những nguyên tắc nền tảng nhất của biện chứng luận trị về sau.

释1. Vị quản ung — chẩn ung nhọt trong dạ dày bằng mạch

Hoàng Đế hỏi: người bị vị quản ung (ung nhọt ở quản dạ dày) thì chẩn ra sao?

Kỳ Bá đáp bằng một chuỗi suy luận mạch học chặt chẽ: phải xem mạch vị. Mạch ấy đáng lẽ trầm tế (chìm và nhỏ); trầm tế tức là khí đang đi ngược; khí đi ngược thì mạch ở nhân nghênh lại rất thịnh; rất thịnh tức là có nhiệt. Kinh văn chú thêm: nhân nghênh chính là mạch của vị.

Mấu chốt nằm ở chỗ nghịch lý giữa hai vị trí bắt mạch. Vương Băng giảng: vị là bể của thủy cốc, vốn nhiều huyết và khí mạnh; nay mạch lại trầm tế, thế là trái với lẽ thường. Trương Kỳ nói cụ thể hơn: khi mạch ở phu dương (mu bàn chân) trầm mà sáp, trong khi mạch nhân nghênh ở cổ lại thịnh quá mức, thì biết khí của kinh không xuống được, nhiệt tụ lại ở dạ dày. Diêu Chỉ Am bổ sung một nhận xét lâm sàng tinh: ung ở vị là chứng thực nhiệt, mạch phải trầm tế mà có lực; trầm tế là độc tích ở trong, có lực là thực nhiệt — kinh văn tuy chỉ chép "trầm tế" nhưng hẳn phải kèm lực.

Kết luận: khí đã nghịch lại thịnh thì nhiệt tụ ở miệng dạ dày mà không đi, lâu ngày quản vị sinh ung.

Đây là ví dụ mẫu mực cho lối chẩn của Nội Kinh: không nhìn thấy ổ bệnh, nhưng đọc được nó qua sự bất tương xứng giữa hai chỗ bắt mạch.

释2. Nằm mà không yên giấc

Hoàng Đế hỏi: có người nằm xuống mà có cái gì đó khiến họ không yên, vì sao?

Đây là đoạn kinh văn rối nhất thiên, và cũng là đoạn cho thấy rõ nhất công việc khảo dị của các nhà chú giải. Bản thông hành chép đại ý: tạng đã bị thương tổn, tinh có chỗ nương về thì mới yên; cho nên người ấy "không thể treo bệnh của mình lên được".

Câu cuối khó hiểu tới mức Vương Băng phải giảng theo nghĩa đen gần như bất lực: vì tổn hại đã thấu tới tạng, nên người ta không thể đem chỗ bệnh của mình mà treo lơ lửng vào chỗ trống được. Nhưng các bản khác cho lời giải sáng hơn nhiều:

• Giáp Ất Kinh chép: 情有所倚，则卧不安 — tình cảm có chỗ vướng mắc thì nằm không yên.
• Thái Tố chép: tinh có chỗ nghiêng lệch về thì không yên được.

Hồ Thiên Hùng lập luận rất thuyết phục: Hoàng Đế hỏi vì sao không yên, chứ không hỏi vì sao yên; hai chữ 安 và 不安 trong sách cổ rất dễ chép nhầm, và cách chép của Giáp Ất Kinh mới là hợp lý nhất. Phương Văn Huy đồng ý, đọc 精 thành 情 (tình), 倚 thành 偏 (nghiêng lệch). Mã Thời thì giữ bản thông hành mà giảng theo tạng tượng: ngũ tạng thuộc âm, mỗi tạng tàng một thứ tinh riêng; khi tạng bị thương mà tinh nghiêng lệch một bên thì nằm không yên; chỉ khi mỗi thứ tinh về đúng tạng của nó, không thiếu hụt, người ta mới ngủ yên.

Dù theo bản nào, ý cốt vẫn nhất quán và vẫn dùng được: mất ngủ trong Nội Kinh không phải bệnh của riêng giấc ngủ, mà là dấu hiệu tinh thần và tạng khí đã mất chỗ nương.

释3. Không nằm ngửa được — bệnh của phế

Hoàng Đế hỏi vì sao có người không nằm ngửa được. Kỳ Bá đáp ngắn gọn: 肺者，藏之盖也 — phế là cái lọng che các tạng. Phế khí thịnh thì mạch đại, mạch đại thì không nằm ngửa được.

Vương Băng giảng vị trí: phế nằm cao, các lá phổi xòe ra che bốn tạng bên dưới, nên gọi là "lọng". Trương Giới Tân chỉ rõ chữ "thịnh" ở đây là thịnh vì đầy tà khí, không phải khỏe: phế đầy khí thì nằm xuống hơi thở gấp mà suyễn, nên phải ngồi hoặc nằm nghiêng.

Kinh văn kết bằng một câu dẫn nguồn: điều này đã bàn trong sách Kỳ Hằng và Âm Dương. Vương Băng ghi chú thẳng: đó là tên hai thiên trong kinh sách cổ, nay đã mất.

释4. Một án chẩn mạch: quyết mà mạch trái phải không đồng

Hoàng Đế nêu một ca cụ thể: người bệnh bị quyết; khám thấy mạch bên phải trầm mà khẩn, mạch bên trái phù mà trì. Vậy bệnh thuộc về đâu?

Kỳ Bá giải theo nguyên tắc đối chiếu mạch với mùa: nếu khám vào mùa đông, mạch bên phải trầm khẩn là đúng lẽ thường, thuận với bốn mùa. Nhưng mạch bên trái phù trì thì nghịch với bốn mùa. Cho nên bệnh nằm ở bên trái, trách nhiệm thuộc về thận, lại có liên hệ lệch sang phế, và người bệnh hẳn phải đau lưng.

Hoàng Đế hỏi vì sao nói vậy. Kỳ Bá đáp: kinh thiếu âm xuyên qua thận mà lạc tới phế; nay bắt được mạch của phế ở vị trí của thận, tức là thận có bệnh; mà lưng là phủ của thận, nên bệnh biểu hiện thành đau lưng.

Trương Giới Tân tóm lại rất gọn: mạch thận vốn lạc lên phế; nay đang tháng mùa đông mà ở vị trí của thận lại hiện mạch phế, ấy là thận khí bất túc, mạch không trầm xuống được mà hóa phù trì; đây không phải bệnh phế, bệnh ở thận.

Đoạn này là một bài mẫu về chẩn mạch ba tầng: xét mạch, xét mùa, xét quan hệ kinh lạc giữa hai tạng, rồi mới kết luận.

释5. Ung ở cổ và nguyên tắc "đồng bệnh dị trị"

Hoàng Đế nêu một nghịch lý thực tế: người bị ung ở cổ, có thầy dùng biêm thạch (đá nhọn) mà trị, có thầy dùng châm hoặc cứu mà trị, rốt cuộc đều khỏi. Vậy cách nào mới đúng?

Câu trả lời của Kỳ Bá là một trong những câu quan trọng nhất của y học Trung Hoa: 此同名异等者也 — đó là những bệnh cùng tên nhưng khác loại.

Rồi ông phân biệt rành mạch hai tình huống:

• Nếu ung ấy do khí kết tụ một chỗ không tán, thì phải dùng kim mà mở cho khí thông.
• Nếu khí thịnh mà huyết đã tụ lại, thì phải dùng đá nhọn mà tả cho máu mủ thoát ra.

Kết: đó gọi là 同病异治 — cùng bệnh mà chữa khác nhau.

Vương Băng chú: tuy đều gọi là ung ở cổ, nhưng chúng khác nhau ở tầng da thịt, không cùng một loại. Trương Chí Thông nói thẳng hơn: tên ung thì giống, nhưng nguyên nhân sinh ra hoàn toàn khác loại.

Nguyên tắc này về sau trở thành một nửa của cặp phạm trù trứ danh trong Đông y: đồng bệnh dị trị và dị bệnh đồng trị. Nó chính là lý do vì sao Đông y không chữa theo tên bệnh mà chữa theo chứng.

释6. Nộ cuồng và bài sinh thiết lạc ẩm

Hoàng Đế hỏi về chứng nộ cuồng — hay giận dữ đến mức như điên. Kỳ Bá đáp: bệnh phát từ dương.

Cơ chế: dương khí vốn phải thăng lên; nay bị chặn lại đột ngột mà khó khai thông, uất lại nên sinh hay giận. Bệnh ấy gọi là dương quyết (阳厥). Ngô Côn giảng đúng trọng tâm: dương khí đáng lẽ đi lên, bỗng bị bế tắc đè xuống mà không mở ra được, thế là người ta hóa cáu bẳn và cuồng. Trương Giới Tân mô tả biểu hiện: người bệnh mắng nhiếc bất kể thân sơ.

Làm sao biết chắc? Kỳ Bá đưa dấu hiệu khách quan trên mạch cổ: dương minh vốn luôn động (mạch nhân nghênh hai bên yết hầu); thái dương và thiếu dương thì vốn không động; nay chỗ đáng lẽ không động lại đập mạnh và nhanh — đó chính là biểu hiện của bệnh. Vương Băng liệt kê cả huyệt vị: chỗ động của dương minh là Nhân Nghênh và Khí Xá; của thiếu dương là vùng dưới gò má; của thái dương là chỗ lõm trước gân lớn hai bên gáy.

Phép trị gồm hai vế:

Vế thứ nhất — đoạt thức ăn. Lý lẽ: thức ăn vào phần âm mà lại nuôi lớn khí ở phần dương; cắt bớt ăn thì dương khí bớt được nguồn tiếp tế, bệnh tự dứt. Trương Giới Tân giảng: không để hỏa của vị tiếp tục nuôi tà khí ở phần dương thì cơn giận cuồng do dương quyết mới ngừng. Riêng chữ 夺 ("đoạt") có tranh luận: Vương Băng và Mã Thời hiểu là giảm bớt khẩu phần; nhưng Cao Kỷ Vũ và Diêu Chỉ Am chỉ ra rằng người mắc chứng cuồng thường ăn rất nhiều, nên ở đây phải hiểu là cấm ăn dứt khoát mới đúng nghĩa chữ "đoạt".

Vế thứ hai — cho uống sinh thiết lạc. Đây là mạt sắt rơi ra khi rèn sắt sống, ngâm nước mà uống. Vương Băng ghi: vị cay, hơi ấm, công dụng chính là làm khí giáng xuống; tục gọi là "thiết tương". Trương Giới Tân bổ sung theo ngũ hành: sắt thuộc kim, khí hàn mà nặng, rất giỏi đè nhiệt xuống, mở chỗ kết tụ, và bình được cái tà của mộc và hỏa — tức can hỏa bốc lên gây cuồng nộ.

Đây chính là tổ tiên của Sinh thiết lạc ẩm, bài thuốc trấn can tức phong còn dùng đến tận sau này, và là một trong những ghi chép sớm nhất trên thế giới về việc dùng khoáng vật kim loại để an thần.

释7. Tửu phong và bài trạch tả ẩm

Hoàng Đế mô tả một bệnh cảnh rất sống: thân nóng mà rã rời uể oải, mồ hôi ra như vừa tắm, sợ gió, hụt hơi. Kỳ Bá đáp gọn: bệnh ấy gọi là tửu phong (酒风).

Vương Băng dựng lại toàn bộ cơ chế: uống rượu quá độ thì dương khí thịnh, tấu lý mở rộng, huyền phủ (lỗ chân lông) hé ra; dương thịnh thì gân mềm nhão nên thân thể rã rời; tấu lý mở thì phong nhân đó mà vào, mồ hôi thoát ra như tắm; mồ hôi ra nhiều thì bên trong hóa hư, nhiệt hun lên phế nên sợ gió và hụt hơi. Bệnh khởi từ rượu, nên gọi là tửu phong. Trương Giới Tân nói theo lối thấp nhiệt: rượu tính vốn nóng, thấp nhiệt hại gân nên uể oải, thấp nhiệt hun tấu lý nên mồ hôi đầm đìa, mồ hôi nhiều thì vệ khí hư nên sợ gió và đoản khí.

Bài thuốc được chép rõ ràng hiếm thấy:

Trạch tả và truật mỗi thứ mười phần, mi hàm năm phần; hợp lại, uống trước bữa ăn, mỗi lần bốc bằng ba ngón tay.

Vương Băng chú công dụng từng vị: truật vị đắng, khí ấm bình, chủ trị phong nặng và cầm mồ hôi; mi hàm vị đắng, khí hàn bình, chủ phong thấp và gân yếu; trạch tả vị ngọt, khí hàn bình, chủ phong thấp và ích khí. Ông cũng giải thích thuật ngữ: uống thuốc trước rồi mới ăn thì gọi là "hậu phạn" (先药后饭).

Đây là Trạch tả ẩm, bài thuốc lợi thấp kiện tỳ khu phong sớm nhất còn ghi được liều lượng, và là bằng chứng quý cho thấy đơn vị đo "phần" cùng cách bốc thuốc bằng ba ngón tay đã thành quy chuẩn từ thời Hán.

释8. Phần phụ lục: mạch tượng và tên những bộ sách đã mất

Cuối thiên là hai cụm chữ mà chính Vương Băng đánh dấu là đáng ngờ về xuất xứ.

Cụm thứ nhất giải thích mạch "trầm tế": chạm vào tay như bị kim đâm; phải xoa, phải ấn mà xét — chỗ kết tụ thì thấy rắn, chỗ khí tán rộng thì thấy đại. Cao Thế Thức cho rằng 24 chữ này vốn thuộc đoạn đầu thiên, bàn về cách sờ nắn ổ ung ở vị, và đã bị chép lạc xuống đây.

Cụm thứ hai liệt kê tên năm bộ sách cổ cùng nội dung của chúng: Thượng Kinh bàn khí thông với trời; Hạ Kinh bàn sự biến hóa của bệnh; Kim Quỹ quyết đoán sống chết; Sủy Độ dạy cách ấn mạch mà đo lường; Kỳ Hằng bàn về bệnh lạ. Kèm theo là định nghĩa: gọi là "kỳ" vì bệnh lạ thì không chết theo đúng bốn mùa; "hằng" là bệnh thường, chết đúng theo bốn mùa.

Vương Băng ghi chú rất thành thực: ông đã lục khắp toàn bộ kinh văn mà không tìm thấy chỗ nào ăn khớp với mấy câu này; có lẽ đây là mảnh vỡ của những thiên đã thất truyền bị chép nhầm vào đây khi sách cổ bị cắt rời. Mã Thời cũng xác nhận: năm cái tên ấy đều là sách xưa, từ lâu đã mất.

Với người đọc hôm nay, đoạn phụ lục ấy có giá trị riêng: nó cho thấy Nội Kinh không phải cuốn sách duy nhất của nền y học ấy, mà là phần may mắn còn sót lại của cả một thư viện.

• 此同名异等者也 · Thử đồng danh dị đẳng giả dã · Đó là những bệnh cùng tên nhưng khác loại. → Câu nền cho nguyên tắc chữa theo cơ chế chứ không theo tên bệnh.
• 同病异治 · Đồng bệnh dị trị · Cùng một bệnh mà cách chữa khác nhau. → Bốn chữ trở thành một trụ cột của biện chứng luận trị Đông y suốt hai nghìn năm.
• 肺者，藏之盖也 · Phế giả, tạng chi cái dã · Phế là cái lọng che các tạng. → Định vị phế ở tầng cao nhất, giải thích vì sao phế đầy khí thì không nằm ngửa được.
• 气盛则脉大，脉大则不得偃卧 · Khí thịnh tắc mạch đại, mạch đại tắc bất đắc yển ngọa · Khí thịnh thì mạch lớn, mạch lớn thì không nằm ngửa được. → Nối liền mạch tượng với một triệu chứng quan sát được bằng mắt thường.
• 少阴脉贯肾络肺 · Thiếu âm mạch quán thận lạc phế · Kinh thiếu âm xuyên qua thận mà lạc lên phế. → Cơ sở kinh lạc để giải thích vì sao bắt được mạch phế lại kết luận thận có bệnh.
• 夫食入于阴，长气于阳，故夺其食即已 · Phù thực nhập ư âm, trưởng khí ư dương, cố đoạt kỳ thực tức dĩ · Thức ăn vào phần âm mà nuôi lớn khí ở phần dương, nên cắt ăn thì bệnh dứt. → Lý lẽ của phép trị nộ cuồng bằng tiết thực, sớm nhất trong y văn.
• 生铁洛者，下气疾也 · Sinh thiết lạc giả, hạ khí tật dã · Mạt sắt sống làm khí giáng xuống rất nhanh. → Ghi chép sớm về dùng khoáng vật nặng để trấn giáng, gốc của các phương trấn can tức phong.
• 病名曰酒风 · Bệnh danh viết tửu phong · Bệnh ấy gọi là tửu phong. → Đặt tên một bệnh theo đúng nguyên nhân sinh hoạt của nó, kèm bài thuốc có liều lượng rõ ràng.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bệnh năng | 病能 | Đọc là bệnh thái, tức hình trạng và dáng vẻ biểu hiện ra ngoài của bệnh | | Vị quản ung | 胃脘痈 | Ung nhọt sinh ở quản dạ dày, chẩn được nhờ sự bất tương xứng giữa mạch vị và mạch nhân nghênh | | Nhân nghênh | 人迎 | Chỗ bắt mạch hai bên yết hầu, thuộc kinh dương minh, phản ánh khí của vị | | Đồng bệnh dị trị | 同病异治 | Cùng một bệnh danh nhưng cơ chế khác nhau thì phép chữa phải khác nhau | | Biêm thạch | 砭石 | Đá mài nhọn dùng rạch ung nhọt tháo mủ, tiền thân của dao mổ và kim phi | | Nộ cuồng | 怒狂 | Chứng giận dữ cuồng loạn, mắng chửi bất kể thân sơ, do dương khí uất bế | | Dương quyết | 阳厥 | Tên gọi của chứng nộ cuồng theo cơ chế dương khí nghịch và bế tắc | | Sinh thiết lạc | 生铁洛 | Mạt sắt rơi khi rèn sắt sống, ngâm nước uống, tính nặng hàn, chủ giáng khí trấn can | | Tửu phong | 酒风 | Bệnh do uống rượu rồi trúng phong: thân nóng, rã rời, mồ hôi như tắm, sợ gió, hụt hơi | | Trạch tả ẩm | 泽泻饮 | Bài trạch tả, truật, mi hàm trị tửu phong, một trong mười ba phương của Nội Kinh | | Tấu lý | 腠理 | Khe kẽ giữa da thịt, nơi vệ khí lưu hành và cũng là cửa ngõ để phong tà xâm nhập | | Kỳ Hằng | 奇恒 | Tên một bộ sách cổ đã mất, bàn về bệnh lạ không chết theo quy luật bốn mùa |

Vương Băng ở thiên này làm hai việc rất khác nhau, và cả hai đều đáng học. Việc thứ nhất là dựng lại cơ chế bệnh sinh cho từng án: ông giải tửu phong bằng chuỗi dương thịnh — tấu lý mở — phong nhập — mồ hôi thoát — nội hư — nhiệt hun phế, một chuỗi chặt đến mức có thể vẽ thành sơ đồ. Việc thứ hai, và đáng quý hơn, là ông thừa nhận chỗ mình không giải được: với cụm chữ cuối thiên, ông nói thẳng rằng đã tra khắp kinh văn mà không thấy chỗ nào ăn khớp, nên ngờ đó là mảnh của các thiên đã mất bị chép nhầm. Một nhà chú giải dám ghi "tôi không biết" vào chính bản chú của mình là điều hiếm.

Cao Thế Thức và Hồ Thiên Hùng đại diện cho lối đọc khảo dị. Cao Thế Thức đề nghị dời 24 chữ bàn về mạch trầm tế lên đầu thiên, nơi chúng thực sự thuộc về. Hồ Thiên Hùng thì lật lại đoạn "nằm không yên" bằng một lập luận logic đơn giản mà sắc: Hoàng Đế hỏi vì sao không yên, thì câu đáp không thể nói về chuyện yên; hai chữ 安 và 不安 hẳn đã bị chép lộn, và cách chép "tình cảm có chỗ vướng thì nằm không yên" của Giáp Ất Kinh mới thông. Cách đọc ấy biến một câu tối nghĩa thành một nhận xét tâm lý học sắc sảo về chứng mất ngủ.

Trương Giới Tân đóng góp ở chỗ nối kinh văn với dược lý. Ông giải sinh thiết lạc theo ngũ hành: sắt thuộc kim, khí hàn mà trọng, nên đè được nhiệt, mở được chỗ kết, và bình được tà của mộc hỏa. Chính cách giảng này đã mở đường cho cả nhóm thuốc trọng trấn an thần đời sau — từ long cốt, mẫu lệ tới từ thạch, đại giả thạch — đều theo nguyên lý "nặng thì giáng xuống" rút ra từ đây.

Diêu Chỉ Am và Cao Kỷ Vũ cho thấy giá trị của con mắt lâm sàng khi đọc kinh. Diêu Chỉ Am bổ sung chữ "có lực" vào mạch tượng của vị quản ung, dù kinh văn không chép, vì trên thực tế thực nhiệt không thể mạch yếu. Cao Kỷ Vũ đọc chữ "đoạt" thành cấm ăn hẳn, vì người mắc chứng cuồng vốn ăn rất khỏe, giảm bớt chút ít thì chẳng nghĩa lý gì. Cả hai đều sửa chữ bằng kinh nghiệm chữa bệnh, chứ không bằng từ điển.

• Mất ngủ nên được nhìn như dấu hiệu, không phải như bệnh độc lập. Cách đọc "tình cảm có chỗ vướng thì nằm không yên" của bản Giáp Ất Kinh gần với hiểu biết hiện đại một cách đáng ngạc nhiên: phần lớn chứng khó ngủ kéo dài đều gắn với lo nghĩ chưa được giải tỏa.
• Không nằm ngửa được, phải ngồi mới thở dễ, là dấu hiệu cần đi khám chứ không phải thói quen ngủ. Kinh văn xếp nó vào bệnh của phế; y học ngày nay cũng xem khó thở khi nằm là triệu chứng quan trọng của tim và phổi.
• Rượu là nguyên nhân được Nội Kinh gọi đích danh trong cả thiên này lẫn thiên 45. Bệnh cảnh tửu phong — người nóng, rã rời, ra mồ hôi đầm đìa, sợ gió, hụt hơi — chính là thứ nhiều người vẫn trải qua sau những đợt uống nhiều mà không gọi tên được.
• "Cùng bệnh chữa khác nhau" là lời nhắc hữu ích khi tìm thuốc theo tên bệnh. Hai người cùng một chẩn đoán vẫn có thể cần hai hướng xử trí khác nhau; việc dùng đơn thuốc của người khác vì "cùng bệnh" là đi ngược nguyên tắc đã có từ hai nghìn năm trước.
• Tiết chế ăn uống là một phép trị, không chỉ là phép dưỡng. Ý "cắt nguồn tiếp tế thì tà khí tự lui" vẫn đúng với nhiều chứng thực nhiệt, nhưng phải do thầy thuốc quyết định mức độ, vì nhịn ăn sai cách gây hại nhanh hơn bệnh.

• Thiên 45 · Quyết luận (厥论): chứng "dương quyết" gây nộ cuồng ở thiên này là một nhánh của hệ thống quyết đã dựng ở thiên trước; rượu cũng là nguyên nhân chung của cả hai.
• Thiên 47 · Kỳ bệnh luận (奇病论): tiếp nối đúng mạch "bệnh lạ" mà cụm chữ cuối thiên này nhắc tới khi dẫn tên sách Kỳ Hằng.
• Thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận (脉要精微论) và thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận (玉机真脏论): cung cấp nền lý luận về mạch bốn mùa mà án chẩn quyết ở mục 4 dựa vào để phân thuận nghịch.
• Thiên 14 · Thang dịch lao lễ luận (汤液醪醴论): cùng với thiên này là hai chỗ hiếm hoi trong Tố Vấn bàn trực tiếp về thuốc uống thay vì châm cứu.
• Linh Khu · Thiên 22 · Điên cuồng (癫狂): bản đối chiếu chuyên sâu về chứng điên và cuồng, nên đọc kèm phần nộ cuồng của thiên này.