"Tuế lộ luận" (歲露論) — bàn về khí hậu của năm và mối liên hệ với dịch bệnh. Thiên gồm ba phần, và giá trị của chúng rất chênh nhau — cần đọc có phân biệt.

Phần thứ nhất giải thích vì sao chứng sốt rét phát có giờ nhất định, và mỗi ngày lại muộn dần: tà trú ở huyệt Phong phủ rồi theo cột sống mà xuống; vệ khí ngày đêm hội lớn ở Phong phủ, mỗi ngày xuống một đốt, cho nên bệnh phát mỗi ngày một muộn hơn. Đây là một trong những nỗ lực giải thích tính chu kỳ của bệnh sớm nhất trong y học.

Phần thứ hai là phần hay nhất, và nó chứa một nhận xét rất đáng chú ý: cơ thể người biến đổi theo tuần trăng.

"Trăng tròn thì nước biển dâng về tây; khí huyết người tích lại, cơ nhục đầy, da kín, lông tóc chắc, tấu lý bít, dẫu gặp tặc phong thì nó vào cũng nông. Đến khi vành trăng trống thì nước biển dâng về đông; khí huyết người hư, vệ khí đi mất, hình thể ở lại một mình… lúc ấy gặp tặc phong thì nó vào sâu, làm người ta bệnh dữ dội."

Rồi nêu "tam hư" và "tam thực" — ba cái hư và ba cái thực, với một câu rất nghiêm: "Bàn mà không biết ba cái hư thì thầy giỏi hóa ra thầy vụng."

Phần thứ ba là một bảng chiêm nghiệm dài về việc xem gió ngày mồng một tháng giêng mà đoán số người chết trong năm — và đây là phần ít giá trị nhất, thuộc về thuật số chứ không phải y học.

释1. Vì sao sốt rét phát muộn dần

衛氣一日一夜，常大會於風府，其明日日下一節，故其日作晏。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Kinh nói mùa hè bị thử làm tổn thì mùa thu mắc sốt rét. Sốt rét phát có giờ nhất định — cớ gì vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Tà trú ở huyệt Phong phủ, bệnh theo cột sống mà xuống. Vệ khí một ngày một đêm thường hội lớn ở Phong phủ; hôm sau thì mỗi ngày xuống một đốt, cho nên ngày phát bệnh mỗi ngày một muộn hơn.

Ấy là vì tà trước hết trú ở lưng và cột sống. Cho nên mỗi khi vệ khí đến Phong phủ thì tấu lý mở; tấu lý mở thì tà khí vào; tà khí vào thì bệnh phát. Đó là vì sao ngày phát bệnh cứ muộn dần.

Vệ khí đi ở Phong phủ, mỗi ngày xuống một đốt; hai mươi mốt ngày thì xuống tới xương cùng; hai mươi hai ngày thì vào trong cột sống, rót vào mạch phục xung; đi chín ngày nữa thì ra ở giữa hố đòn. Khí ấy đi lên, cho nên bệnh dần nặng thêm.

Đến khi nó đánh vào năm tạng bên trong, liên ngang với mạc nguyên, thì đường đi xa, khí ở sâu, đi chậm, không phát được hằng ngày, cho nên phải cách một ngày tích lại rồi mới phát."

Giảng: Đây là một trong những nỗ lực giải thích tính chu kỳ của bệnh sớm nhất trong lịch sử y học, và cấu trúc lập luận rất đáng chú ý.

Hai hiện tượng cần giải thích:

1. Sốt rét phát theo giờ nhất định — tại sao lại có giờ?
2. Giờ phát mỗi ngày một muộn hơn — tại sao lại trôi dần?

Và Kỳ Bá đưa ra một mô hình rất khéo:

Vệ khí hội ở Phong phủ mỗi ngày một lần
        ↓
Khi vệ khí đến → tấu lý mở → tà vào → bệnh phát
        ↓
Nhưng chỗ hội ấy MỖI NGÀY XUỐNG MỘT ĐỐT sống
        ↓
Đường đi dài thêm → đến muộn hơn → bệnh phát muộn hơn

Mô hình này giải thích được cả hai hiện tượng bằng một cơ chế duy nhất — đó là dấu hiệu của một lập luận tốt. Và nó còn giải thích thêm được sốt rét cách nhật (cách một ngày mới phát): khi tà đã vào sâu tới năm tạng và mạc nguyên thì "đường đi xa, khí ở sâu, đi chậm", nên phải tích hai ngày mới đủ phát.

Về mặt sự thật: sốt rét quả thật có tính chu kỳ rất đặc trưng — sốt cách nhật hoặc cách hai ngày, tùy loài ký sinh trùng. Ngày nay ta biết đó là do chu kỳ sinh sản đồng bộ của ký sinh trùng trong hồng cầu: chúng vỡ hồng cầu cùng lúc, giải phóng chất gây sốt, tạo ra cơn sốt đúng hẹn.

Người xưa không thể biết điều đó. Nhưng họ đã làm đúng việc của khoa học: quan sát một quy luật rõ ràng, và xây một mô hình giải thích được nó. Mô hình sai, nhưng vấn đề được đặt đúng, và tính chu kỳ được ghi nhận chính xác.

Câu vặn của Hoàng Đế ở đoạn sau cũng rất sắc: "Vệ khí mỗi ngày xuống một đốt thì đâu còn ở Phong phủ nữa — vậy sao?" Và Kỳ Bá đáp: "Phong phủ không cố định; chỗ nào vệ khí ứng đến mà mở tấu lý, chỗ khí trú lại ở đốt nào, thì đó là phủ của nó." Tức ông định nghĩa lại khái niệm cho khớp với mô hình — một thao tác mà các nhà chú giải đời sau cũng phải thừa nhận là gượng.

释2. Cơ thể biến đổi theo tuần trăng

月滿則海水西盛，人血氣積，肌肉充，皮膚緻……至其月郭空，則海水東盛，人氣血虛，其衛氣去，形獨居。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Thiếu Sư rằng: "Ta nghe gió bốn mùa tám hướng trúng vào người... Rét thì da căng mà tấu lý đóng, nóng thì da chùng mà tấu lý mở. Vậy tặc phong tà khí nhân đó mà vào được chăng? Hay ắt phải đợi hư tà của tám tiết mới hại được người?"

Thiếu Sư đáp: "Không phải thế. Tặc phong tà khí trúng người thì không đợi đúng thời. Nhưng ắt phải nhân lúc tấu lý mở: nó vào sâu, bên trong bệnh rất nặng, làm người ta bệnh dữ dội đột ngột. Nếu nhân lúc tấu lý đóng thì nó vào nông mà lưu lại, bệnh thì chậm rãi từ từ."

Hoàng Đế hỏi: "Có khi nóng lạnh vừa phải, tấu lý không mở, thế mà vẫn có người chợt mắc bệnh — cớ gì vậy?"

Thiếu Sư đáp: "Bệ hạ chẳng biết tà vào sao? Dẫu lúc ở yên bình thường, thì việc tấu lý mở đóng chùng căng cũng vẫn có thời của nó."

Hoàng Đế hỏi: "Có thể nghe được chăng?"

Thiếu Sư đáp: "Người cùng trời đất tham dự với nhau, ứng với mặt trời mặt trăng.

Thời kỳ	Trời đất	Con người
Trăng tròn	Nước biển dâng về tây	Khí huyết tích lại, cơ nhục đầy, da kín, lông tóc chắc, tấu lý bít, cáu ghét bám chặt — dẫu gặp tặc phong thì vào nông không sâu
Vành trăng trống (không trăng)	Nước biển dâng về đông	Khí huyết hư, vệ khí đi mất, hình thể ở lại một mình; cơ nhục giảm, da chùng, tấu lý mở, lông tóc thưa, thớ da mỏng, cáu ghét rụng — gặp tặc phong thì vào sâu, bệnh dữ dội đột ngột

Giảng: Đây là đoạn hay nhất của thiên, và nó đáng đọc kỹ.

Nội Kinh nối ba thứ với nhau: tuần trăng → thủy triều → trạng thái cơ thể người.

Và mối nối đầu tiên thì hoàn toàn đúng: thủy triều quả thật do lực hấp dẫn của mặt trăng và mặt trời gây ra, và biên độ triều lớn nhất vào ngày trăng tròn và trăng non (triều cường), nhỏ nhất vào ngày trăng bán nguyệt. Người xưa quan sát đúng mối liên hệ ấy — dù giải thích bằng lý âm dương chứ không bằng lực hấp dẫn.

Mối nối thứ hai — trăng ảnh hưởng đến cơ thể người — thì cần thận trọng hơn. Các nghiên cứu hiện nay về ảnh hưởng của chu kỳ mặt trăng lên sức khỏe cho kết quả không nhất quán: một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi nhỏ về giấc ngủ quanh ngày trăng tròn, nhưng nhiều nghiên cứu khác không tìm thấy hiệu ứng có ý nghĩa. Đây là lĩnh vực còn tranh luận, và không nên khẳng định quá điều gì.

Nhưng có hai điều đáng giữ lại từ đoạn này.

Thứ nhất, và quan trọng hơn cả: ý tưởng rằng sức đề kháng của cơ thể thay đổi theo chu kỳ. Đây mới là điểm cốt lõi, và nó hoàn toàn đúng — chỉ khác chu kỳ. Sức đề kháng của ta thay đổi theo nhịp ngày đêm (chức năng miễn dịch khác nhau giữa ngày và đêm), theo chu kỳ giấc ngủ, theo chu kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ, theo mùa. Người xưa nắm đúng nguyên lý: cùng một tác nhân, gặp lúc cơ thể đang ở pha yếu thì hậu quả nặng hơn nhiều.

Thứ hai, mô tả về trạng thái "vành trăng trống" — "khí huyết hư, vệ khí đi mất, hình thể ở lại một mình, cơ nhục giảm, da chùng, lông tóc thưa" — là mô tả rất sống động về trạng thái suy giảm sức đề kháng, bất kể nguyên nhân gì. Câu "hình độc cư" (hình thể ở lại một mình) đặc biệt hay: thân xác còn đó mà cái bảo vệ nó đã đi mất.

Trước đó, sự phân biệt của Thiếu Sư cũng rất đáng ghi:

Tấu lý lúc tà vào	Đặc điểm bệnh
Đang mở	Vào sâu, bệnh nặng, phát dữ dội đột ngột
Đang đóng	Vào nông, lưu lại, bệnh chậm rãi từ từ

Đây là một nhận xét rất tinh về mối quan hệ giữa trạng thái hàng rào phòng vệ và kiểu diễn tiến của bệnh — và nó giải thích được vì sao cùng một tác nhân mà có người phát bệnh cấp tính rầm rộ, có người lại âm ỉ kéo dài.

释3. Ba cái hư và ba cái thực

乘年之衰，逢月之空，失時之和，因為賊風所傷，是謂三虛，故論不知三虛，工反為麤。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Có người chợt nhiên chết đột ngột, bệnh dữ dội — là vì sao?"

Thiếu Sư đáp: "Người có ba cái hư thì chết đột ngột bệnh dữ. Người được ba cái thực thì tà không hại được."

Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe về ba cái hư."

Thiếu Sư đáp: "Gặp lúc năm suy, gặp lúc trăng trống, mất sự điều hòa của thời tiết — nhân đó mà bị tặc phong làm hại: ấy gọi là ba cái hư.

Cho nên bàn luận mà không biết ba cái hư thì thầy giỏi hóa ra thầy vụng."

Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe về ba cái thực."

Thiếu Sư đáp: "Gặp lúc năm thịnh, gặp lúc trăng tròn, được sự điều hòa của thời tiết — thì dẫu có tặc phong tà khí cũng không nguy hại được: gọi là ba cái thực."

Hoàng Đế nói: "Hay thay lời luận, sáng thay cái đạo! Xin cất vào hòm vàng. Nhưng đây mới là lời bàn của một người vậy."

Giảng: Khái niệm "tam hư" (三虛) ở đây được định nghĩa rõ hơn nhiều so với thiên 77, và ba yếu tố là:

Cái hư	Nội dung
Niên chi suy	Năm suy — khí hậu của năm bất lợi
Nguyệt chi không	Trăng trống — pha yếu của chu kỳ
Thất thời chi hòa	Mất điều hòa của thời tiết — thời tiết trái khoáy

Và "tam thực" là ba mặt ngược lại.

Điều đáng học nhất ở đây là mô hình cộng hưởng của các yếu tố bất lợi: một cái hư thì chưa sao, ba cái cùng lúc mới thành họa. Đây là bước tiến rõ so với mô hình "hai hư" của thiên 66, và nó rất gần với cách y học hiện nay nói về nguy cơ tích lũy: một yếu tố nguy cơ đơn lẻ thường không đủ gây biến cố, nhưng nhiều yếu tố cùng lúc thì nguy cơ tăng vọt.

Câu "bất tri tam hư, công phản vi thô" — không biết ba cái hư thì thầy giỏi hóa thầy vụng — là lời nhấn mạnh rất mạnh về việc phải xét bối cảnh, không chỉ xét người bệnh trước mặt.

Và có một chi tiết cực kỳ đáng chú ý ở câu cuối của Hoàng Đế:

"Hay thay lời luận, sáng thay cái đạo! Xin cất vào hòm vàng. Nhưng đây mới là lời bàn của một người vậy."

Câu cuối — "thử nhất phu chi luận dã" — nghĩa là: điều này mới giải thích được cho một cá nhân. Nghĩa là Hoàng Đế khen, nhưng đồng thời chỉ ra giới hạn: mô hình ba hư giải thích được vì sao một người chợt mắc bệnh nặng, nhưng chưa giải thích được vì sao cả một vùng, cả một năm, nhiều người cùng mắc một bệnh.

Và chính vì thế mà ông hỏi tiếp câu sau: "Xin nghe vì sao cả năm mọi người đều mắc cùng một bệnh?" — tức câu hỏi về dịch bệnh.

Đây là một thao tác trí tuệ rất đáng khen: phân biệt giữa giải thích ở mức cá thể và giải thích ở mức quần thể — chính là sự phân biệt giữa lâm sàng và dịch tễ học. Việc Nội Kinh nhận ra rằng hai câu hỏi ấy khác nhau và cần hai mức giải thích khác nhau là một điều đáng ghi nhận.

释4. Xem gió mà đoán năm

正月朔日，太一居天留之宮，其日西北風不雨，人多死矣……此所謂候歲之風，殘傷人者也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe vì sao cả năm mọi người đều mắc cùng một bệnh — nhân đâu mà thế?"

Thiếu Sư đáp: "Ấy là dấu hiệu của tám tiết. Xem dấu hiệu ấy thì thường lấy ngày đông chí, khi Thái Nhất đứng ở cung Hiệp Trập; nó đến thì trời ắt ứng lại bằng mưa gió.

Mưa gió từ phương nam đến thì là hư phong, làm hại người.

Nếu nó đến vào nửa đêm thì muôn dân đều đang nằm ngủ nên không phạm phải, cho nên năm ấy dân ít bệnh. Nếu nó đến vào ban ngày thì muôn dân đang lười nhác mà đều trúng phải hư phong, cho nên muôn dân nhiều bệnh.

Hư tà vào trú ở xương mà không phát ra ngoài; đến lập xuân, dương khí phát mạnh, tấu lý mở; nhân ngày lập xuân gió từ phương tây đến, muôn dân lại đều trúng hư phong. Hai thứ tà ấy đánh nhau thì kinh khí kết lại mà thay đổi.

Cho nên gặp gió ấy mà lại gặp mưa ấy thì gọi là gặp "tuế lộ".

Nhân năm được điều hòa mà ít tặc phong thì dân ít bệnh ít chết; năm nhiều tặc phong tà khí, nóng lạnh không điều hòa, thì dân nhiều bệnh mà chết."

Rồi một bảng dài: ngày mồng một tháng giêng có gió tây bắc mà không mưa thì người chết nhiều; rạng sáng có gió bắc thì mùa xuân dân chết nhiều; gió bắc suốt ngày thì bệnh lớn, chết mười phần sáu… và tương tự cho các hướng gió khác.

Giảng: Phần này cần đọc có phân biệt rõ ràng giữa hai tầng.

Tầng thứ nhất — có giá trị: đoạn giải thích vì sao cả năm nhiều người cùng mắc một bệnh.

Ba nhận định đáng ghi nhận:

Thứ nhất, ý tưởng về "phơi nhiễm hàng loạt". Câu về việc gió đến ban đêm hay ban ngày rất thú vị: "đến nửa đêm thì muôn dân đang nằm ngủ nên không phạm phải; đến ban ngày thì muôn dân đều trúng."

Đây là một nhận xét về dịch tễ học rất sơ khai nhưng đúng nguyên lý: số người mắc bệnh phụ thuộc vào bao nhiêu người bị phơi nhiễm — và điều đó lại phụ thuộc vào việc tác nhân xuất hiện lúc mọi người đang làm gì, ở đâu. Đây chính là cách nghĩ nền tảng của dịch tễ học hiện đại.

Thứ hai, ý tưởng về "hai thứ tà đánh nhau". Tà vào mùa đông trú ở xương không phát; đến lập xuân gặp thêm tà mới thì hai thứ cộng lại mà phát bệnh. Đây là sự kết hợp của học thuyết phục tà (thiên 74) với mô hình cộng hưởng (tam hư), và nó giải thích được vì sao có những đợt dịch bùng lên vào đầu mùa.

Thứ ba, nhận định chung: "năm điều hòa thì dân ít bệnh; năm nóng lạnh thất thường thì dân nhiều bệnh mà chết." Đây là một quan sát dịch tễ hoàn toàn hợp lý và vẫn đúng: những năm khí hậu bất thường — rét đậm kéo dài, nắng nóng kỷ lục, mưa lũ lớn — quả thật đi kèm với tăng bệnh tật và tử vong. Đây là điều mà y tế công cộng hiện nay theo dõi rất sát.

Tầng thứ hai — không có giá trị y học: bảng dài về việc xem hướng gió ngày mồng một tháng giêng mà đoán số người chết trong năm, với những con số rất cụ thể ("chết mười phần ba", "chết mười phần sáu") và những tên gọi mang tính điềm báo ("hạn hương", "bạch cốt", "nước có tai ương lớn").

Đây là thuật chiêm nghiệm thuần túy, cùng loại với phần Thái Nhất ở thiên 77. Không có cơ chế nào liên hệ hướng gió của một ngày cụ thể với tỷ lệ tử vong của cả năm, và những con số ấy không dựa trên thống kê nào.

Nên đọc phần này như tài liệu lịch sử về thế giới quan cổ — nó cho thấy người xưa rất muốn dự báo được dịch bệnh, và trong lúc chưa có công cụ, họ dùng những gì có. Mong muốn thì chính đáng; phương pháp thì không dùng được.

Và đáng chú ý là chính Nội Kinh cũng để lộ sự dè dặt: đoạn chiêm nghiệm này được đặt vào miệng Thiếu Sư, không phải Kỳ Bá; và Hoàng Đế đã nhận xét trước đó rằng lời bàn của Thiếu Sư "mới là lời bàn của một người".

• 衛氣一日一夜，常大會於風府，其明日日下一節，故其日作晏 · Vệ khí nhất nhật nhất dạ, thường đại hội ư Phong phủ; kỳ minh nhật nhật hạ nhất tiết, cố kỳ nhật tác yến · Vệ khí mỗi ngày xuống một đốt, cho nên bệnh phát mỗi ngày một muộn.
• 人與天地相參也，與日月相應也 · Nhân dữ thiên địa tương tham dã, dữ nhật nguyệt tương ứng dã · Người cùng trời đất tham dự với nhau, ứng với mặt trời mặt trăng.
• 月滿則海水西盛，人血氣積，肌肉充，皮膚緻……月郭空，則海水東盛，人氣血虛，其衛氣去，形獨居 · Nguyệt mãn tắc hải thủy tây thịnh, nhân huyết khí tích, cơ nhục sung, bì phu trí… nguyệt quách không, tắc hải thủy đông thịnh, nhân khí huyết hư, kỳ vệ khí khứ, hình độc cư · Cơ thể biến đổi theo tuần trăng và thủy triều.
• 乘年之衰，逢月之空，失時之和……是謂三虛 · Thừa niên chi suy, phùng nguyệt chi không, thất thời chi hòa… thị vị tam hư · Định nghĩa ba cái hư.
• 故論不知三虛，工反為麤 · Cố luận bất tri tam hư, công phản vi thô · Bàn luận mà không biết ba cái hư thì thầy giỏi hóa ra thầy vụng.
• 然此一夫之論也 · Nhiên thử nhất phu chi luận dã · Nhưng đây mới là lời bàn của một người vậy. — Phân biệt giữa giải thích cá thể và giải thích quần thể.
• 因歲之和，而少賊風者，民少病而少死；歲多賊風邪氣，寒溫不和，則民多病而死矣 · Nhân tuế chi hòa nhi thiểu tặc phong giả, dân thiểu bệnh nhi thiểu tử; tuế đa tặc phong tà khí, hàn ôn bất hòa, tắc dân đa bệnh nhi tử hĩ · Năm điều hòa thì dân ít bệnh; năm nóng lạnh thất thường thì dân nhiều bệnh mà chết.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Tuế lộ	岁露	Khí hậu của năm và ảnh hưởng của nó lên bệnh tật.
Phong phủ	风府	Huyệt ở gáy, nơi vệ khí hội lớn mỗi ngày; chỗ tà trú trong chứng sốt rét.
Nguyệt mãn · Nguyệt quách không	月满 · 月郭空	Trăng tròn và không trăng — hai pha của chu kỳ.
Hình độc cư	形独居	Hình thể ở lại một mình khi vệ khí đi mất — trạng thái mất phòng vệ.
Tam hư	三虚	Năm suy, trăng trống, thời tiết mất điều hòa.
Tam thực	三实	Năm thịnh, trăng tròn, thời tiết điều hòa.
Nhất phu chi luận	一夫之论	Lời bàn giải thích được cho một cá nhân, chưa giải thích được cho cả quần thể.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh chú ý đoạn giải thích chu kỳ sốt rét, khen rằng lấy vệ khí xuống một đốt mỗi ngày mà giải thích giờ phát muộn dần là chỗ rất khéo, tuy đoạn sau phải định nghĩa lại Phong phủ thì hơi gượng.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về "tam hư", nhấn mạnh câu "không biết ba cái hư thì thầy giỏi hóa thầy vụng", cho rằng chữa bệnh mà chỉ nhìn người trước mặt, không xét năm, xét mùa, xét khí hậu, thì là xét chưa đủ.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú tâm đắc với câu Hoàng Đế nhận xét "đây mới là lời bàn của một người", cho rằng đó là chỗ thánh nhân biết giới hạn của lời mình nghe: giải thích được cho một người chưa phải giải thích được cho muôn người.

Về phần chiêm nghiệm gió ngày mồng một, các nhà chú giải phần lớn chép lại mà bàn rất ít — thái độ dè dặt tương tự như với thiên 77. Nhiều học giả hiện nay cho rằng hai thiên 77 và 79 có chung nguồn gốc và có thể được ghép vào Linh Khu về sau.

• Nguyên lý cốt lõi của thiên — sức đề kháng thay đổi theo chu kỳ, và cùng một tác nhân gặp lúc cơ thể đang yếu thì hậu quả nặng hơn — hoàn toàn đúng, dù chu kỳ mà y học hiện nay xác nhận là ngày đêm, giấc ngủ, mùa, và chu kỳ kinh nguyệt chứ không phải tuần trăng.
• Hệ quả thực tế: thiếu ngủ, làm việc quá sức, hoặc đang trong đợt căng thẳng là lúc dễ mắc bệnh nhất. Đây là lúc nên tránh nơi đông người trong mùa dịch, chú ý ăn uống và giữ ấm hơn.
• Khái niệm "tam hư" đáng nhớ như một mô hình nguy cơ tích lũy: nguy hiểm nhất là khi nhiều yếu tố bất lợi cùng lúc — thời tiết khắc nghiệt, cơ thể đang yếu, và có bệnh nền. Người có tuổi trong đợt rét đậm mà lại đang ốm thì cần được chú ý đặc biệt.
• Nhận định "năm nóng lạnh thất thường thì dân nhiều bệnh" vẫn đúng: các đợt nắng nóng cực đoan và rét đậm kéo dài đều kéo theo tăng nhập viện và tử vong, nhất là ở người già và người có bệnh tim phổi. Đây là điều y tế công cộng theo dõi sát hằng năm.
• Sự phân biệt bệnh phát dữ dội đột ngột (tà vào lúc tấu lý mở) với bệnh âm ỉ kéo dài (tà vào lúc tấu lý đóng) tương ứng với hai kiểu diễn tiến có thật, và nhắc rằng bệnh âm ỉ không nhẹ hơn, chỉ khác kiểu.
• Ý tưởng về phơi nhiễm hàng loạt — nhiều người cùng mắc vì cùng bị phơi nhiễm một lúc — chính là nền của phòng chống dịch hiện nay: xác định nguồn, xác định ai đã tiếp xúc, cắt đường lây.
• Câu "đây mới là lời bàn của một người" là một bài học về tư duy đáng giữ: giải thích được một trường hợp không có nghĩa là giải thích được quy luật chung. Đây là sự phân biệt giữa kinh nghiệm cá nhân và bằng chứng ở quy mô quần thể — điều rất đáng nhớ khi nghe những lời truyền miệng về "tôi dùng cái này thì khỏi".
• Phần chiêm nghiệm gió đoán số người chết nên đọc như tài liệu lịch sử, không dùng để dự báo bất cứ điều gì.

• Thiên 77 · Cửu cung bát phong — cũng nêu khái niệm tam hư và bát phong; hai thiên cùng một nguồn.
• Thiên 66 · Bách bệnh thủy sinh — "hai cái hư gặp nhau"; thiên 79 mở rộng thành ba cái hư với định nghĩa rõ hơn.
• Thiên 74 · Luận tật chẩn xích — "mùa hè bị thử làm tổn thì mùa thu sinh sốt rét", chính là câu mở đầu của thiên này.
• Thiên 76 · Vệ khí hành — chu kỳ vận hành của vệ khí, nền cho lời giải thích về sốt rét.
• Thiên 75 · Thích tiết chân tà — phân biệt chính phong với hư phong.
• Thiên 71 · Tà khách — bảng "người ứng với trời đất", cùng một thế giới quan.
• Thiên 58 · Tặc phong — vì sao người tránh mãi vẫn bệnh; đọc kèm với phần bàn về tấu lý mở đóng.