"Cửu châm luận" (九鍼論) — bàn về chín loại kim. Đây là thiên tổng kết của Linh Khu về dụng cụ châm, và cũng là một bản tổng hợp các bảng ngũ hành rải rác khắp sách.

Thiên gồm bốn phần.

Phần thứ nhất trả lời câu hỏi vì sao lại là chín loại kim: vì chín là con số lớn của trời đất, bắt đầu từ một mà kết ở chín. Rồi gán mỗi số một ý nghĩa: một ứng trời, hai ứng đất, ba ứng người, bốn ứng thời, năm ứng âm, sáu ứng luật, bảy ứng sao, tám ứng gió, chín ứng dã.

Phần thứ hai giải thích hình dạng và công dụng của từng loại kim theo đúng ý nghĩa của con số ấy — và đây là phần có giá trị thực dụng thật: mỗi kim một hình, một độ dài, một chỉ định.

Phần thứ ba bàn thân thể ứng với chín dã và nêu "thiên kỵ nhật" — ngày kiêng không được rạch mụn nhọt.

Phần thứ tư, và là phần được trích dẫn nhiều nhất, là một chuỗi các bảng năm rất gọn: hình chí (bốn kiểu kết hợp giữa thân nhàn/khổ với chí vui/khổ), ngũ tạng khí, ngũ vị, ngũ ố, ngũ dịch, ngũ lao, ngũ tài, ngũ tàng, ngũ chủ… Trong đó bảng "ngũ lao" — lâu nhìn hại huyết, lâu nằm hại khí, lâu ngồi hại thịt, lâu đứng hại xương, lâu đi hại gân — là một trong những câu nổi tiếng nhất của Nội Kinh và vẫn đúng từng chữ đến nay.

释1. Vì sao là chín loại kim

九鍼者，天地之大數也，始於一而終於九，故曰：一以法天，二以法地，三以法人，四以法時，五以法音，六以法律，七以法星，八以法風，九以法野。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta học chín loại kim ở thầy, nhiều và rộng lớn lắm, mà ta vẫn chưa tỏ. Dám hỏi chín loại kim sinh ra từ đâu, nhân đâu mà có tên?"

Kỳ Bá đáp: "Chín loại kim là con số lớn của trời đất, bắt đầu từ một mà kết ở chín.

Cho nên nói: một là phép trời, hai là phép đất, ba là phép người, bốn là phép thời, năm là phép âm, sáu là phép luật, bảy là phép sao, tám là phép gió, chín là phép dã."

Hoàng Đế hỏi: "Lấy kim ứng với số chín thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Thánh nhân dấy lên thì theo số của trời đất: một mà nhân chín, nên lập ra chín dã; chín mà nhân chín, chín chín tám mươi mốt, để dựng nên số Hoàng Chung. Kim ứng với số ấy vậy."

Giảng: Cần đọc đoạn này với sự phân biệt rõ giữa phần lý luận số học và phần thực dụng.

Phần lý luận số học — chín loại kim vì chín là số lớn của trời đất, tám mươi mốt là số Hoàng Chung (âm luật gốc) — thuộc về vũ trụ luận số học của thời Hán, khi người ta tin rằng cấu trúc của vạn vật phải khớp với các con số thiêng.

Thực tế lịch sử có lẽ ngược lại: người ta đã có chín loại dụng cụ khác nhau do nhu cầu thực tế, rồi mới gán chúng vào hệ số chín cho có hệ thống. Đây là kiểu "hợp lý hóa sau" rất thường gặp trong các nền y học cổ, và nhận ra điều đó giúp ta đọc phần sau cho đúng.

Phần thực dụng thì lại rất có giá trị, vì nó cho thấy người xưa đã phân hóa dụng cụ theo công việc — điều mà mọi nghề thủ công tinh xảo đều làm. Chín loại kim là chín dụng cụ khác nhau về hình dạng, độ dài, độ sắc, cho chín loại việc khác nhau: có cái để châm nông, có cái để ấn mạch, có cái để rạch mủ, có cái để châm sâu.

Đây là dấu hiệu của một nghề đã trưởng thành: không dùng một dụng cụ cho mọi việc.

释2. Chín loại kim: hình dạng và công dụng

一曰鑱鍼者……二曰員鍼……三曰鍉鍼……四曰鋒鍼……五曰鈹鍼……六曰員利鍼……七曰毫鍼……八曰長鍼……九曰大鍼。

Dịch:

Số	Tên kim	Hình dạng	Dài	Chủ trị
1	Sàm châm (鑱鍼)	Đầu to mà mũi nhọn, lấy phép ở kim cài khăn; để không vào được sâu	1 tấc 6 phân	Nhiệt ở đầu và mình
2	Viên châm (員鍼)	Thân tròn ống, mũi tròn như quả trứng	1 tấc 6 phân	Khí ở khe thịt
3	Đê châm (鍉鍼)	Mũi nhọn như hạt kê, thân lớn mũi tròn	3 tấc rưỡi	Ấn mạch lấy khí, khiến tà ra — không đâm vào
4	Phong châm (鋒鍼)	Thân ống, mũi ba cạnh sắc	1 tấc 6 phân	Ung nhọt, nhiệt, ra máu
5	Phi châm (鈹鍼)	Mũi như lưỡi kiếm, rộng 2 phân rưỡi	4 tấc	Ung lớn có mủ, hai thứ nhiệt tranh nhau
6	Viên lợi châm (員利鍼)	Mũi hơi to, thân lại nhỏ, để vào được sâu	1 tấc 6 phân	Ung nhọt và chứng tý
7	Hào châm (毫鍼)	Mảnh như sợi lông, mũi như vòi muỗi	1 tấc 6 phân	Nóng rét, đau tý ở lạc; "để yên mà vào chậm, nhẹ mà giữ lâu"
8	Trường châm (長鍼)	Thân dài	7 tấc	Tà sâu, tý lâu ngày
9	Đại châm (大鍼)	Mũi hơi tròn	4 tấc	Khí lớn không qua được khớp

Giảng: Bảng này là bảng dụng cụ hoàn chỉnh nhất của châm cứu cổ, và nó có một logic thiết kế rất rõ ràng. Có thể xếp chín kim thành bốn nhóm theo công dụng:

Nhóm một — không đâm hoặc đâm rất nông (sàm châm, viên châm, đê châm):

• Sàm châm có đầu to cố ý để kim không vào sâu được — dùng cho nhiệt ở nông, gần như chích da.
• Viên châm đầu tròn như quả trứng — không đâm mà xoa ấn vào khe thịt.
• Đê châm đầu tròn to, dùng để ấn lên mạch chứ không đâm vào.

Ba kim này cho thấy một điều quan trọng: không phải mọi dụng cụ châm đều để đâm xuyên da. Ba loại này thực chất là dụng cụ ấn, day, xoa — tức tiền thân của các dụng cụ vật lý trị liệu.

Nhóm hai — để rạch và tháo (phong châm, phi châm):

• Phong châm mũi ba cạnh — dùng chích ra máu;
• Phi châm mũi như lưỡi kiếm, rộng 2,5 phân, dài 4 tấc — đây thực chất là một con dao mổ nhỏ, dùng rạch tháo mủ.

Đây chính là hai dụng cụ được nhắc ở thiên 60 khi bàn về ung nhọt đã làm mủ, và thiên 75 khi bàn về tràn dịch bìu.

Nhóm ba — để châm thường (viên lợi châm, hào châm):

• Hào châm là kim mảnh nhất, "như sợi lông", "mũi như vòi muỗi" — và đây chính là loại kim được dùng nhiều nhất trong châm cứu hiện nay. Chỉ định của nó rất đặc trưng: "để yên mà vào chậm, nhẹ mà giữ lâu" — tức phép châm điều khí chậm rãi.

Nhóm bốn — để châm sâu (trường châm, đại châm):

• Trường châm dài 7 tấc — kim dài nhất, dùng cho tà sâu, tý lâu ngày;
• Đại châm mũi hơi tròn, dùng thông khớp.

Nhìn chung, bộ chín kim này phủ được gần hết phổ can thiệp: từ xoa ấn không xâm lấn, qua chích nông, châm điều khí, đến châm sâu và rạch tháo mủ. Đây là một bộ dụng cụ được thiết kế có suy nghĩ.

Chi tiết đáng chú ý: hào châm tuy là loại thứ bảy và mảnh nhất, lại trở thành loại được dùng phổ biến nhất về sau — đến mức ngày nay nói "châm cứu" thì hầu như chỉ có nghĩa là dùng hào châm. Các loại khác hoặc đã được thay bằng dụng cụ y tế hiện đại (dao mổ thay phi châm), hoặc chuyển thành dụng cụ xoa bóp.

身宫3. Thân thể ứng chín dã và ngày kiêng

身體有癰腫者，欲治之，無以其所直之日潰治之，是謂天忌日也。

Dịch:

Bộ phận	Ứng với tiết	Ngày
Chân trái	Lập xuân	Mậu Dần, Kỷ Sửu
Sườn trái	Xuân phân	Ất Mão
Tay trái	Lập hạ	Mậu Thìn, Kỷ Tỵ
Ngực họng đầu mặt	Hạ chí	Bính Ngọ
Tay phải	Lập thu	Mậu Thân, Kỷ Mùi
Sườn phải	Thu phân	Tân Dậu
Chân phải	Lập đông	Mậu Tuất, Kỷ Hợi
Lưng mông và khiếu dưới	Đông chí	Nhâm Tý
Sáu phủ, ba tạng dưới cách	Trung châu	Các ngày Mậu Kỷ — đại kỵ

"Phàm chín điều ấy, phải khéo xem tám tiết ở đâu, chủ về trái phải trên dưới.

Thân thể mà có mụn nhọt sưng, muốn chữa thì chớ lấy đúng ngày ứng với chỗ ấy mà rạch — gọi là ngày kiêng của trời."

Giảng: Bảng này chia thân người thành chín phần ứng với chín phương — lại là kiểu tư duy "hình chiếu" đã gặp ở thiên 49 (mặt), 51 (lưng), 74 (cánh tay).

Riêng cấu trúc thì có một điểm hợp lẽ: đầu mặt ứng hạ chí (phần cao nhất ứng với lúc dương cực thịnh), lưng mông và khiếu dưới ứng đông chí (phần thấp nhất ứng với lúc âm cực thịnh). Trục trên dưới của thân ứng với trục dương âm của năm — logic này nhất quán.

Còn "thiên kỵ nhật" — ngày kiêng rạch mụn nhọt — thì thuộc hệ chọn ngày, cùng loại với bảng ngũ cấm ở thiên 61. Như đã bàn, đây là phần ít được thực hành nhất và không có cơ sở.

Điều đáng giữ lại chỉ là tinh thần thận trọng: trước khi làm một thủ thuật, hãy cân nhắc thời điểm. Nhưng "thời điểm" theo nghĩa hiện nay là tình trạng người bệnh, giai đoạn của ổ viêm, điều kiện vô trùng — chứ không phải ngày can chi.

释4. Bốn kiểu hình chí và các bảng năm

形樂志苦，病生於脈，治之以灸刺。形苦志樂，病生於筋，治之以熨引。形樂志樂，病生於肉，治之以鍼石。形苦志苦，病生於咽喝，治之以甘藥。

Dịch:

Bốn kiểu hình chí:

Thân	Chí	Bệnh sinh ở	Chữa bằng
Nhàn	Khổ	Mạch	Cứu và châm
Khổ	Vui	Gân	Chườm và đạo dẫn
Nhàn	Vui	Thịt	Châm và đá châm
Khổ	Khổ	Họng nghẹn	Thuốc ngọt
Nhiều lần kinh sợ, gân mạch không thông		Tê dại	Xoa bóp và rượu thuốc

Các bảng năm:

Bảng	Nội dung
Ngũ tạng khí	Tâm chủ ợ, phế chủ ho, can chủ nói, tỳ chủ nuốt, thận chủ ngáp
Lục phủ khí	Đởm thì giận; vị thì khí nghịch nấc; đại tràng tiểu tràng thì tả; bàng quang không giữ được thì đái dầm; hạ tiêu tràn thì thành thủy
Ngũ vị	Chua vào can, cay vào phế, đắng vào tâm, ngọt vào tỳ, mặn vào thận, nhạt vào vị
Ngũ ố (năm thứ ghét)	Can ghét phong, tâm ghét nhiệt, phế ghét hàn, thận ghét táo, tỳ ghét thấp
Ngũ dịch	Tâm chủ mồ hôi, can chủ nước mắt, phế chủ nước mũi, thận chủ nước bọt đặc, tỳ chủ nước dãi
Ngũ lao	Lâu nhìn hại huyết, lâu nằm hại khí, lâu ngồi hại thịt, lâu đứng hại xương, lâu đi hại gân
Ngũ tẩu	Chua chạy vào gân, cay chạy vào khí, đắng chạy vào huyết, mặn chạy vào xương, ngọt chạy vào thịt
Ngũ tài (năm điều tiết chế)	Bệnh ở gân chớ ăn chua; ở khí chớ ăn cay; ở xương chớ ăn mặn; ở huyết chớ ăn đắng; ở thịt chớ ăn ngọt. Miệng thèm mà muốn ăn thì cũng không được ăn nhiều — phải tự tiết chế lấy
Ngũ tàng	Tâm tàng thần, phế tàng phách, can tàng hồn, tỳ tàng ý, thận tàng tinh và chí
Ngũ chủ	Tâm chủ mạch, phế chủ da, can chủ gân, tỳ chủ cơ, thận chủ xương

Bảng khí huyết sáu kinh:

Kinh	Khí huyết	Khi châm
Dương minh	Nhiều huyết nhiều khí	Ra cả huyết lẫn khí
Thái dương	Nhiều huyết ít khí	Ra huyết, kiêng làm mất khí
Thiếu dương	Nhiều khí ít huyết	Ra khí, kiêng làm mất huyết
Thái âm	Nhiều huyết ít khí	Ra huyết, kiêng mất khí
Quyết âm	Nhiều huyết ít khí	Ra huyết, kiêng mất khí
Thiếu âm	Nhiều khí ít huyết	Ra khí, kiêng mất huyết

Giảng: Phần này là kho bảng ngũ hành của Nội Kinh, và ba bảng đáng bàn riêng.

Thứ nhất, bảng "hình chí" — bốn kiểu kết hợp giữa thân thể nhàn hay khổ với tinh thần vui hay khổ — là một trong những bảng hay nhất của Nội Kinh, và nó rất hiện đại về tinh thần:

• Thân nhàn mà lòng khổ → bệnh ở mạch. Đây là kiểu người ngồi nhiều, ít vận động, nhưng đầu óc căng thẳng lo nghĩ — và bệnh của họ là bệnh mạch máu. Nhận định này khớp đáng kinh ngạc với hiểu biết hiện nay: lối sống tĩnh tại cộng căng thẳng mạn tính chính là bộ đôi nguy cơ hàng đầu của bệnh tim mạch.
• Thân khổ mà lòng vui → bệnh ở gân. Người lao động chân tay nặng nhưng tinh thần thoải mái — bệnh của họ là bệnh cơ xương khớp. Cũng rất đúng.
• Thân nhàn lòng vui → bệnh ở thịt. Người sung sướng nhàn hạ — béo phì và các bệnh chuyển hóa.
• Thân khổ lòng khổ → bệnh ở họng nghẹn, chữa bằng thuốc ngọt. Người vừa vất vả vừa u uất — và điều đáng chú ý là phép chữa được chọn là thuốc ngọt (cam dược), tức thuốc hòa hoãn bồi bổ, chứ không phải châm. Vì người ấy đã kiệt cả thân lẫn tâm, không chịu nổi phép công.

Bảng này là một mô hình sức khỏe nghề nghiệp và lối sống rất sớm, và nó nhắc rằng cả sự vất vả lẫn sự nhàn rỗi đều có cái giá của nó, chỉ khác loại bệnh.

Thứ hai, bảng "ngũ lao" là câu nổi tiếng nhất của thiên, và có lẽ là một trong những câu được trích dẫn nhiều nhất của cả Nội Kinh:

"Cửu thị thương huyết, cửu ngọa thương khí, cửu tọa thương nhục, cửu lập thương cốt, cửu hành thương cân." Lâu nhìn hại huyết, lâu nằm hại khí, lâu ngồi hại thịt, lâu đứng hại xương, lâu đi hại gân.

Điều làm câu này bất hủ là nguyên lý đằng sau nó: bất cứ tư thế hay hoạt động nào kéo dài quá mức cũng gây hại — kể cả nằm nghỉ.

Và từng vế đều đúng đến mức đáng kinh ngạc theo hiểu biết hiện nay:

Nội Kinh	Hiểu biết hiện nay
Lâu nhìn hại huyết	Nhìn màn hình lâu gây mỏi mắt, khô mắt, đau đầu; can chủ mắt mà can tàng huyết
Lâu nằm hại khí	Nằm lâu gây teo cơ, giảm dung tích phổi, loãng xương, huyết khối — y học hiện nay gọi là hội chứng nằm lâu
Lâu ngồi hại thịt	Ngồi lâu gây teo cơ mông đùi, tăng cân, rối loạn chuyển hóa — "ngồi là thuốc lá mới"
Lâu đứng hại xương	Đứng lâu gây đau lưng, thoái hóa khớp, giãn tĩnh mạch
Lâu đi hại gân	Đi bộ hoặc chạy quá nhiều gây viêm gân, chấn thương do lặp lại

Năm vế, năm đều đúng. Và điều đáng khâm phục hơn cả là vế "lâu nằm hại khí" — người xưa đã nhận ra rằng nghỉ ngơi quá nhiều cũng có hại, trong một thời đại mà nghỉ ngơi là thứ xa xỉ. Y học hiện nay phải mất rất lâu mới từ bỏ quan niệm "bệnh thì phải nằm yên" và chuyển sang vận động sớm sau phẫu thuật và sau đột quỵ.

Thứ ba, bảng "ngũ ố" — năm thứ mà mỗi tạng ghét:

Can ghét phong, tâm ghét nhiệt, phế ghét hàn, thận ghét táo, tỳ ghét thấp.

Bảng này rất gọn và có ứng dụng thực tế trong dưỡng sinh: người yếu về tạng nào thì tránh điều kiện ấy. Người phế yếu (hay ho, hen) thì tránh lạnh; người tỳ yếu (tiêu hóa kém) thì tránh ẩm thấp và đồ sống lạnh; người can vượng (hay cáu, đau đầu) thì tránh gió lùa.

Bảng "ngũ dịch" cũng đáng ghi vì nó gắn năm loại dịch tiết với năm tạng — mồ hôi thuộc tâm, nước mắt thuộc can, nước mũi thuộc phế. Đây là căn cứ cho những nhận định lâm sàng quen thuộc: ra mồ hôi nhiều thì hao tâm khí (nên người vã mồ hôi nhiều hay hồi hộp mệt), khóc nhiều thì hao can huyết.

Và bảng "ngũ tài" là bản bổ sung cho thiên 56 và 63, với một lời dặn rất người: "miệng thèm mà muốn ăn thì cũng không được ăn nhiều — phải tự tiết chế lấy." Nội Kinh thừa nhận rằng cấm tuyệt thì khó, nên chỉ dặn đừng ăn nhiều. Đây là lời khuyên thực tế hơn nhiều so với cấm đoán triệt để.

• 九鍼者，天地之大數也，始於一而終於九 · Cửu châm giả, thiên địa chi đại số dã, thủy ư nhất nhi chung ư cửu · Chín loại kim là con số lớn của trời đất, bắt đầu từ một kết ở chín.
• 七曰毫鍼，取法於毫毛……靜以徐往，微以久留 · Thất viết hào châm, thủ pháp ư hào mao… tĩnh dĩ từ vãng, vi dĩ cửu lưu · Hào châm mảnh như sợi lông: để yên mà vào chậm, nhẹ mà giữ lâu.
• 形樂志苦，病生於脈……形苦志苦，病生於咽喝，治之以甘藥 · Hình lạc chí khổ, bệnh sinh ư mạch… hình khổ chí khổ, bệnh sinh ư yết hát, trị chi dĩ cam dược · Bốn kiểu hình chí và bệnh của mỗi kiểu.
• 久視傷血，久臥傷氣，久坐傷肉，久立傷骨，久行傷筋 · Cửu thị thương huyết, cửu ngọa thương khí, cửu tọa thương nhục, cửu lập thương cốt, cửu hành thương cân · Ngũ lao — năm thứ làm lâu thì hại.
• 肝惡風，心惡熱，肺惡寒，腎惡燥，脾惡濕 · Can ố phong, tâm ố nhiệt, phế ố hàn, thận ố táo, tỳ ố thấp · Năm thứ mà mỗi tạng ghét.
• 心主汗，肝主泣，肺主涕，腎主唾，脾主涎 · Tâm chủ hãn, can chủ khấp, phế chủ thế, thận chủ thóa, tỳ chủ tiên · Năm loại dịch tiết ứng với năm tạng.
• 口嗜而欲食之，不可多也，必自裁也 · Khẩu thị nhi dục thực chi, bất khả đa dã, tất tự tài dã · Miệng thèm mà muốn ăn thì cũng không được ăn nhiều — phải tự tiết chế lấy.
• 心藏神，肺藏魄，肝藏魂，脾藏意，腎藏精志 · Tâm tàng thần, phế tàng phách, can tàng hồn, tỳ tàng ý, thận tàng tinh chí · Năm tạng tàng năm thứ.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Cửu châm	九针	Chín loại kim, từ dụng cụ xoa ấn đến dao rạch mủ.
Hào châm	毫针	Kim mảnh nhất, dùng phổ biến nhất trong châm cứu đến nay.
Phi châm	铍针	Kim mũi như lưỡi kiếm, thực chất là dao mổ nhỏ để rạch mủ.
Hình chí	形志	Bốn kiểu kết hợp giữa thân nhàn/khổ với chí vui/khổ.
Ngũ lao	五劳	Năm thứ làm lâu thì hại: nhìn, nằm, ngồi, đứng, đi.
Ngũ ố	五恶	Năm thứ mỗi tạng ghét: phong, nhiệt, hàn, táo, thấp.
Ngũ dịch	五液	Mồ hôi, nước mắt, nước mũi, nước bọt đặc, nước dãi.
Ngũ tài	五裁	Năm điều tiết chế trong ăn uống theo chỗ bệnh.
Thiên kỵ nhật	天忌日	Ngày kiêng không rạch mụn nhọt theo bộ vị.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh bàn kỹ về hình dạng và công dụng chín kim, cho rằng đây là chỗ cần thuộc lòng của người học châm: dùng sai kim thì dù đúng huyệt cũng không hiệu quả. Ông đặc biệt lưu ý ba loại kim đầu vốn không đâm sâu, nhiều người đời sau không hiểu mà dùng nhầm.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi rất tâm đắc với bảng ngũ lao, bình rằng năm chữ "cửu" ấy là lời răn thiết thân nhất: người đời chỉ biết sợ lao lực mà không biết lao dật cũng hại — "cửu ngọa thương khí" là chỗ ít ai nghĩ tới.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về bảng hình chí, cho rằng đó là chỗ Nội Kinh xét cả thân lẫn tâm: bốn kiểu ấy bao trùm mọi hạng người trong thiên hạ, và mỗi kiểu một bệnh một phép chữa, không lẫn nhau được.

Bảng ngũ lao được chép lại trong hầu hết các sách dưỡng sinh đời sau. Tôn Tư Mạo trong Thiên Kim Phương dẫn nguyên văn và thêm lời bình rằng phép giữ mình cốt ở chữ "vừa phải": làm gì cũng đừng quá lâu, đừng quá sức.

Về bảng khí huyết sáu kinh, thiên này chép hơi khác với thiên 65 ở hai dòng, và các nhà chú giải nói chung theo bản của thiên 78 và Tố Vấn thiên 24 vì nhất quán hơn.

• Bảng "ngũ lao" là phần đáng mang theo nhất, và nó gói gọn lời khuyên về lối sống hiện đại: đừng làm gì quá lâu, kể cả nghỉ. Ngồi lâu thì đứng dậy đi lại; nhìn màn hình lâu thì nhìn ra xa; đứng lâu thì đổi chân; nằm nhiều thì phải vận động.
• Cụ thể với "lâu nhìn hại huyết": quy tắc 20-20-20 được khuyến nghị hiện nay — cứ mỗi 20 phút nhìn màn hình thì nhìn ra xa khoảng 6 mét trong 20 giây — chính là ứng dụng trực tiếp.
• Với "lâu ngồi hại thịt": nghiên cứu hiện nay cho thấy ngồi liên tục trên một giờ đã bắt đầu ảnh hưởng chuyển hóa, bất kể có tập thể dục hay không. Đứng dậy đi lại vài phút mỗi giờ quan trọng hơn người ta tưởng.
• Với "lâu nằm hại khí": đây là lời khuyên quan trọng cho người ốm và người nhà chăm sóc — vận động sớm sau phẫu thuật, sau sinh, sau đột quỵ là khuyến cáo chuẩn hiện nay, và nó ngược với bản năng "để cho nghỉ ngơi".
• Bảng "hình chí" đáng suy ngẫm: kiểu "thân nhàn mà lòng khổ" — ngồi nhiều, ít vận động, nhưng căng thẳng lo nghĩ — chính là kiểu phổ biến nhất của đời sống văn phòng hiện nay, và Nội Kinh nói bệnh của họ ở mạch. Nhận định ấy trùng với thực tế: đây đúng là nhóm nguy cơ cao của bệnh tim mạch.
• Bảng "ngũ ố" hữu ích để tự điều chỉnh: người hay ho hen thì giữ ấm cổ ngực, tránh gió lạnh và đồ uống lạnh; người tiêu hóa kém thì tránh đồ sống lạnh và nơi ẩm thấp; người hay đau đầu cáu gắt thì tránh gió lùa và ngủ đủ.
• Lời dặn "miệng thèm mà muốn ăn thì cũng không được ăn nhiều — phải tự tiết chế lấy" là lời khuyên thực tế nhất về ăn uống: không cấm tuyệt, chỉ đừng nhiều. Cách này bền hơn nhiều so với kiêng khem triệt để.
• Chín loại kim cho thấy một nguyên tắc chung: dùng đúng dụng cụ cho đúng việc. Ba loại kim đầu vốn không dùng để đâm — nhắc rằng không phải mọi can thiệp đều cần xâm lấn.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 7 · Quan châm — giới thiệu chín loại kim và cách dùng; thiên 78 là bản tổng kết chi tiết nhất.
• Thiên 60 · Ngọc bản và Thiên 75 · Thích tiết chân tà — dùng phi châm và phong châm để rạch tháo mủ và tháo dịch.
• Thiên 56 · Ngũ vị và Thiên 63 · Ngũ vị luận — bảng ngũ vị và ngũ tài hô ứng trực tiếp.
• Thiên 65 · Ngũ âm ngũ vị — bảng khí huyết sáu kinh, có vài chỗ khác đáng đối chiếu.
• Thiên 8 · Bản thần — năm tạng tàng thần hồn phách ý chí, trùng với bảng ngũ tàng ở đây.
• Thiên 77 · Cửu cung bát phong — cùng dùng hệ tám phương và chín dã.
• Thiên 61 · Ngũ cấm — bảng cấm châm theo ngày, cùng loại với "thiên kỵ nhật".
• Tố Vấn thiên 24 · Huyết khí hình chí — chép cả bảng hình chí lẫn bảng khí huyết sáu kinh, đọc kèm để đối chiếu.