"Đại hoặc luận" (大惑論) — bàn về chứng mê hoặc choáng váng. Thiên mở đầu bằng một trải nghiệm cá nhân của chính Hoàng Đế — chuyện hiếm thấy trong Nội Kinh:

"Ta từng lên đài Thanh Lãnh, đến giữa bậc thang thì quay đầu lại nhìn, phải bò mà tiến lên, thấy choáng váng. Ta lấy làm lạ, riêng lòng thấy quái. Nhắm mắt lại rồi nhìn, an lòng định khí, mà lâu vẫn không hết. Bỏ tóc xõa quỳ xuống, cúi mà nhìn, hồi lâu vẫn không thôi. Chợt tự nhiên hết — là khí gì khiến nên thế?"

Đây là mô tả về chóng mặt khi nhìn xuống từ trên cao — một trải nghiệm mà rất nhiều người có, và cách Hoàng Đế kể lại chi tiết từng bước mình đã thử (nhắm mắt, định thần, quỳ xuống, cúi nhìn) làm cho đoạn văn rất sống.

Câu trả lời của Kỳ Bá dẫn tới một bài giải phẫu và sinh lý về mắt rất đáng chú ý: năm tạng sáu phủ đều dồn tinh khí lên mắt; mỗi phần của mắt thuộc về một tạng; và mắt nối với não qua "mục hệ". Từ đó giải thích được cả chóng mặt lẫn nhìn một thành hai.

Phần sau thiên bàn liên tiếp năm chứng thường gặp: hay quên, mau đói mà không muốn ăn, mất ngủ, nhắm mắt không nhìn được, và ngủ nhiều.

Câu kết là một lời dặn về nguyên tắc điều trị, và nó rất đáng ghi: "Phải biết rõ trước cái khổ vui của hình và chí, rồi mới định mà lấy huyệt."

释1. Mắt và não

五藏六府之精氣，皆上於目，而為之精……裹擷筋骨血氣之精而與脈并為系，上屬於腦，後出於項中。

Dịch: Kỳ Bá đáp: "Tinh khí của năm tạng sáu phủ đều dồn lên mắt mà làm nên cái tinh của nó.

Phần của mắt	Thuộc tinh của
Cái tổ chứa tinh	Con mắt
Tinh của xương	Con ngươi
Tinh của gân	Tròng đen
Tinh của huyết	Mạch máu (tròng đỏ)
Tinh của khí	Tròng trắng
Tinh của cơ nhục	Mí mắt

Bao gói tinh của gân, xương, huyết, khí lại, cùng với mạch hợp thành cái hệ; trên thì thuộc vào não, sau thì ra ở giữa gáy.

Cho nên tà trúng vào gáy, gặp lúc thân thể đang hư, nó vào sâu thì theo mục hệ mà vào não. Vào não thì não xoay; não xoay thì kéo mục hệ căng; mục hệ căng thì mắt hoa mà quay cuồng.

Tà làm hại cái tinh; chỗ tinh bị trúng thì không còn hợp nhau nữa, thì tinh tán; tinh tán thì nhìn thành hai — nhìn một vật thấy hai vật.

Mắt là tinh của năm tạng sáu phủ, là chỗ doanh vệ hồn phách thường vận hành, là chỗ thần khí sinh ra. Cho nên thần mệt thì hồn phách tán, chí ý loạn.

Vì thế con ngươi và tròng đen lấy phép ở âm, tròng trắng và mạch đỏ lấy phép ở dương; cho nên âm dương hợp truyền mà mắt mới sáng.

Mắt là cái sứ của tâm; tâm là chỗ trú của thần. Cho nên thần và tinh loạn mà không chuyển được, chợt thấy chỗ khác thường, tinh thần hồn phách tán không hợp được với nhau — cho nên gọi là hoặc."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên về mặt tri thức, và nó chứa mấy điểm rất đáng khâm phục.

Thứ nhất, mô tả cấu trúc của mắt theo các phần. Bảng phân chia này khá chính xác về mặt giải phẫu:

Nội Kinh	Tương ứng
Con ngươi (đồng tử)	Đồng tử
Tròng đen	Mống mắt và giác mạc
Mạch đỏ	Mạch máu kết mạc
Tròng trắng	Củng mạc
Mí mắt	Mi mắt

Việc phân chia mắt thành các phần riêng biệt và gán mỗi phần cho một tạng là nền tảng của học thuyết "ngũ luân" (五輪) trong nhãn khoa Đông y đời sau — một hệ thống vẫn được dùng để phân loại bệnh mắt.

Thứ hai, và đây là điểm xuất sắc nhất: mắt nối với não.

"Bao gói tinh của gân xương huyết khí lại, cùng với mạch hợp thành cái hệ; trên thì thuộc vào não, sau thì ra ở giữa gáy."

Đây là mô tả về thần kinh thị giác và đường dẫn truyền thị giác — cấu trúc nối mắt với não. Và Nội Kinh gọi nó là "mục hệ" (目系).

Nhưng điều đáng kinh ngạc hơn là cơ chế chóng mặt mà Kỳ Bá suy ra từ đó:

Tà vào não  →  "não chuyển" (não xoay)
        ↓
Kéo mục hệ căng
        ↓
Mắt hoa mà quay cuồng

Nghĩa là: chóng mặt được quy về não, chứ không phải về mắt.

Đây là một nhận định đúng về căn bản. Chóng mặt kiểu quay cuồng là vấn đề của hệ tiền đình — mà hệ tiền đình nằm ở tai trong và được xử lý ở thân não và tiểu não. Cảm giác "mọi thứ quay" đúng là do não xử lý sai tín hiệu về vị trí và chuyển động, chứ không phải do mắt hỏng.

Và chi tiết "mục hệ căng thì mắt hoa mà quay cuồng" cũng gợi đúng một hiện tượng có thật: khi chóng mặt tiền đình, mắt xuất hiện rung giật nhãn cầu — chuyển động giật không tự chủ — và chính nó tạo ra cảm giác cảnh vật trôi đi.

Thứ ba, giải thích chứng nhìn đôi.

"Chỗ tinh bị trúng thì không còn hợp nhau nữa, thì tinh tán; tinh tán thì nhìn thành hai — nhìn một vật thấy hai vật."

Đây là mô tả chính xác về song thị (nhìn đôi), và cơ chế được nêu — hai bên không còn hợp nhau nữa — cũng đúng về nguyên lý: nhìn đôi xảy ra khi hai mắt không còn phối hợp được, do liệt cơ vận nhãn hoặc tổn thương thần kinh sọ. Hai hình ảnh không chồng khít lên nhau nữa nên não thấy hai vật.

Việc Nội Kinh quy song thị về sự mất phối hợp chứ không về "một mắt hỏng" là một nhận định rất đúng chỗ.

Thứ tư, câu về thần: "thần lao tắc hồn phách tán, chí ý loạn" — thần mệt thì hồn phách tán, chí ý loạn. Và "mắt là cái sứ của tâm" (目者，心使也). Hai câu này đặt thị giác vào mối liên hệ với trạng thái tinh thần, và nó có tương ứng thực: mệt mỏi và căng thẳng quả thật ảnh hưởng đến thị giác — mắt mỏi, khó tập trung nhìn, thậm chí nhìn mờ tạm thời.

释2. Hoặc và mê

心有所喜，神有所惡，卒然相惑，則精氣亂，視誤，故惑，神移乃復，是故間者為迷，甚者為惑。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta ngờ là thế. Mỗi lần ta đến vườn Đông thì chưa lần nào không thấy choáng; rời khỏi đó thì lại như thường. Chẳng lẽ riêng ở vườn Đông ta mới nhọc thần sao? Sao lại khác thế?"

Kỳ Bá đáp: "Không phải vậy. Trong lòng có chỗ ưa thích, mà thần lại có chỗ ghét; hai cái chợt làm rối nhau thì tinh khí loạn, nhìn sai, cho nên thành hoặc. Thần chuyển đi rồi thì lại hồi phục.

Cho nên nhẹ thì gọi là mê, nặng thì gọi là hoặc."

Giảng: Đoạn đối thoại này rất người, và rất tinh tế.

Hoàng Đế nêu một quan sát tự thân: ông chỉ bị choáng ở một nơi nhất định — vườn Đông — và rời khỏi đó thì hết. Ông tự hỏi vì sao lại chỉ riêng chỗ ấy.

Và câu trả lời của Kỳ Bá rất sắc:

"Tâm hữu sở hỷ, thần hữu sở ố, tốt nhiên tương hoặc, tắc tinh khí loạn, thị ngộ, cố hoặc." Trong lòng có chỗ ưa thích, mà thần lại có chỗ ghét; hai cái chợt làm rối nhau thì tinh khí loạn, nhìn sai.

Nghĩa là: triệu chứng gắn với địa điểm là vì địa điểm ấy gắn với một mâu thuẫn trong lòng — một chỗ mà người ta vừa thích vừa ghét, vừa muốn đến vừa sợ. Sự giằng co ấy làm "tinh khí loạn" và sinh ra triệu chứng thật.

Đây là một nhận xét rất hiện đại về tâm thể học: triệu chứng thực thể có thể được khởi phát bởi một hoàn cảnh cụ thể mang ý nghĩa cảm xúc, và nó lặp lại đúng ở hoàn cảnh ấy. Ngày nay ta gọi đây là phản ứng có điều kiện hoặc triệu chứng gắn với tình huống — và nó rất thường gặp: người chóng mặt chỉ khi lên cao, người đau bụng chỉ trước khi đến cơ quan, người khó thở chỉ trong đám đông.

Và chi tiết "thần chuyển đi rồi thì lại hồi phục" cũng đúng: rời khỏi tình huống thì triệu chứng hết — đặc điểm phân biệt quan trọng với bệnh thực thể.

Sự phân biệt "nhẹ thì gọi là mê, nặng thì gọi là hoặc" cho thấy người xưa nhận ra đây là một phổ mức độ, không phải có hay không.

释3. Năm chứng thường gặp

上氣不足，下氣有餘，腸胃實而心肺虛，虛則營衛留於下，久之不以時上，故善忘也。

Dịch:

Hay quên — Hoàng Đế hỏi: "Người hay quên là khí gì khiến nên thế?"

Kỳ Bá đáp: "Khí ở trên không đủ, khí ở dưới có thừa; trường vị thực mà tâm phế hư. Hư thì doanh vệ lưu lại ở dưới, lâu mà không lên đúng lúc, cho nên hay quên."

Mau đói mà không muốn ăn — Kỳ Bá đáp: "Tinh khí dồn về tỳ, nhiệt khí lưu ở vị. Vị nhiệt thì tiêu thóc, thóc tiêu nên mau đói. Nhưng vị khí nghịch lên thì quản vị lạnh, cho nên không muốn ăn."

Mất ngủ — Kỳ Bá đáp: "Vệ khí không vào được phần âm, thường lưu ở phần dương. Lưu ở dương thì dương khí đầy; dương khí đầy thì mạch Dương kiểu thịnh. Không vào được âm thì âm khí hư, cho nên mắt không nhắm lại được."

Nhắm mắt không nhìn được — Kỳ Bá đáp: "Vệ khí lưu ở phần âm, không đi được ra dương. Lưu ở âm thì âm khí thịnh; âm khí thịnh thì mạch Âm kiểu đầy. Không vào được dương thì dương khí hư, cho nên mắt nhắm lại."

Ngủ nhiều — Kỳ Bá đáp: "Người ấy trường vị to mà da ẩm ướt, khe thịt không thông lợi.

Trường vị to thì vệ khí lưu lại lâu; da ẩm ướt thì khe thịt không thông, nên nó đi chậm.

Vệ khí thì ban ngày thường đi ở dương, ban đêm đi ở âm; cho nên dương khí hết thì nằm, âm khí hết thì tỉnh.

Vậy trường vị to thì vệ khí lưu lại lâu; da ẩm, khe thịt không thông thì đi chậm, lưu ở âm lâu; khí nó không trong thì muốn nhắm mắt, cho nên ngủ nhiều.

Người trường vị nhỏ, da trơn mà chùng, khe thịt thông lợi, thì vệ khí lưu ở dương lâu, cho nên ít ngủ."

Ngủ nhiều đột ngột — Kỳ Bá đáp: "Tà khí lưu ở thượng tiêu; thượng tiêu bế không thông. Ăn xong hoặc uống nước nóng thì vệ khí lưu ở âm lâu mà không đi, cho nên chợt nhiên ngủ nhiều."

Giảng: Năm chứng này đều được giải thích bằng một mô hình duy nhất: sự phân bố của khí giữa trên và dưới, giữa âm và dương. Đây là điểm đáng khen về tính nhất quán.

Chứng hay quên — "khí ở trên không đủ, khí ở dưới có thừa; trường vị thực mà tâm phế hư" — là một mô tả rất gợi: khí không lên được đến đầu. Và về mặt thực tế, nhận định này có tương ứng: trí nhớ kém quả thật liên quan đến tuần hoàn não kém, và cũng liên quan đến tình trạng sau bữa ăn no (máu dồn về tiêu hóa, người uể oải khó tập trung).

Chứng mau đói mà không muốn ăn là chứng tinh tế nhất trong năm, vì nó có hai vế mâu thuẫn: vừa đói nhanh vừa không muốn ăn. Và cách giải thích rất khéo: vị nhiệt thì tiêu thóc nhanh nên mau đói; nhưng vị khí nghịch lên thì quản vị lạnh nên không muốn ăn. Hai cơ chế cùng tồn tại ở hai tầng khác nhau.

Đây là mô tả về một tình trạng có thật và khá thường gặp: cảm giác đói cồn cào nhưng nhìn thức ăn lại không muốn ăn — hay gặp ở người có bệnh dạ dày, trào ngược, hoặc rối loạn lo âu.

Cặp mất ngủ và nhắm mắt không nhìn được là một cặp đối xứng rất đẹp:

	Mất ngủ	Mắt nhắm không mở
Vệ khí	Kẹt ở dương	Kẹt ở âm
Mạch kiểu	Dương kiểu thịnh	Âm kiểu đầy
Kết quả	Mắt không nhắm được	Mắt không mở được

Đây là ứng dụng trực tiếp của mô hình ở thiên 71 và 76, và sự đối xứng hoàn hảo cho thấy mô hình có tính hệ thống cao.

Chứng ngủ nhiều thì có một mô tả rất đáng chú ý:

"Người ấy trường vị to mà da ẩm ướt, khe thịt không thông lợi."

Và ngược lại: "người trường vị nhỏ, da trơn mà chùng, khe thịt thông lợi thì ít ngủ."

Đây là mối liên hệ giữa thể trạng và nhu cầu ngủ, và nó có tương ứng thực rất đáng chú ý: người thừa cân, nhất là béo bụng, có tỷ lệ buồn ngủ ban ngày cao hơn hẳn — phần lớn do ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, một tình trạng rất phổ biến mà ít được chẩn đoán. Người mắc nó ngủ đủ giờ mà vẫn buồn ngủ cả ngày.

Việc Nội Kinh nối thể trạng to nặng với chứng ngủ nhiều là một quan sát dịch tễ đúng, dù cơ chế giải thích khác hẳn.

Còn "ngủ nhiều đột ngột sau khi ăn" thì ai cũng trải: ăn no xong thì buồn ngủ. Nội Kinh giải là "vệ khí lưu ở âm lâu mà không đi" — ngày nay ta nói máu dồn về hệ tiêu hóa và các tín hiệu nội tiết sau ăn gây buồn ngủ. Hiện tượng thì một, cách giải thì hai.

释4. Phải biết trước cái khổ vui của hình và chí

先其藏府，誅其小過，後調其氣，盛者寫之，虛者補之，必先明知其形志之苦樂，定乃取之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Chữa các tà ấy thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Trước hết xét tạng phủ, trừ đi chỗ lỗi nhỏ của nó; sau mới điều hòa khí: thịnh thì tả, hư thì bổ.

Phải biết rõ trước cái khổ vui của hình và của chí, định rồi mới lấy huyệt."

Giảng: Câu kết của thiên, và cũng là một trong những câu kết hay nhất của Linh Khu.

Ba bước điều trị được nêu theo đúng thứ tự:

1. Xét tạng phủ — tìm cho ra gốc;
2. Trừ chỗ lỗi nhỏ — sửa những sai lệch nhỏ trước khi chúng thành lớn. Chữ "tru kỳ tiểu quá" hô ứng với "tích vi" của thiên 60 và "cứu từ lúc mới nhú mầm" của thiên 73;
3. Điều hòa khí — bổ tả theo hư thực.

Nhưng chỗ đắt nhất là câu cuối:

"Tất tiên minh tri kỳ hình chí chi khổ lạc, định nãi thủ chi." Phải biết rõ trước cái khổ vui của hình và của chí, định rồi mới lấy huyệt.

Đây là sự trở lại của bảng "hình chí" ở thiên 78 — bốn kiểu kết hợp giữa thân nhàn hay khổ với lòng vui hay khổ. Và ở đây nó được nâng lên thành điều kiện tiên quyết của điều trị.

Nghĩa là: trước khi châm một mũi kim nào, phải biết người này sống thế nào — thân thể vất vả hay nhàn hạ, tinh thần vui vẻ hay u uất.

Và điều này rất hợp với nội dung của cả thiên. Thiên 80 bàn về những chứng mà ranh giới giữa thân và tâm rất mờ: choáng váng gắn với một địa điểm, hay quên, mất ngủ, ngủ nhiều, ăn uống thất thường. Những chứng ấy không thể chữa bằng kỹ thuật đơn thuần — phải hiểu hoàn cảnh sống của người bệnh.

Đây cũng là chỗ hô ứng với thiên 68: "điềm đạm vô vi thì mới hành được khí", và với thiên 58: "trong lòng có điều ghét, có điều mong".

Ba thiên cùng một nhận thức, và nó vẫn là một trong những điều đúng đắn nhất mà y học cổ truyền để lại: muốn chữa người thì phải biết người ấy sống ra sao.

• 五藏六府之精氣，皆上於目，而為之精 · Ngũ tạng lục phủ chi tinh khí, giai thượng ư mục, nhi vi chi tinh · Tinh khí của năm tạng sáu phủ đều dồn lên mắt.
• 裹擷筋骨血氣之精而與脈并為系，上屬於腦，後出於項中 · Khỏa hiệt cân cốt huyết khí chi tinh nhi dữ mạch tính vi hệ, thượng thuộc ư não, hậu xuất ư hạng trung · Mục hệ nối mắt với não.
• 入於腦則腦轉，腦轉則引目系急，目系急則目眩以轉矣 · Nhập ư não tắc não chuyển; não chuyển tắc dẫn mục hệ cấp; mục hệ cấp tắc mục huyễn dĩ chuyển hĩ · Vào não thì não xoay, kéo mục hệ căng, mắt hoa mà quay cuồng. — Quy chóng mặt về não.
• 精散則視歧，視歧見兩物 · Tinh tán tắc thị kỳ, thị kỳ kiến lưỡng vật · Tinh tán thì nhìn một vật thấy hai vật.
• 目者，心使也，心者，神之舍也 · Mục giả, tâm sứ dã; tâm giả, thần chi xá dã · Mắt là cái sứ của tâm; tâm là chỗ trú của thần.
• 心有所喜，神有所惡，卒然相惑，則精氣亂，視誤，故惑 · Tâm hữu sở hỷ, thần hữu sở ố, tốt nhiên tương hoặc, tắc tinh khí loạn, thị ngộ, cố hoặc · Lòng có chỗ thích mà thần có chỗ ghét, hai cái rối nhau thì nhìn sai.
• 是故間者為迷，甚者為惑 · Thị cố gian giả vi mê, thậm giả vi hoặc · Nhẹ thì gọi là mê, nặng thì gọi là hoặc.
• 陽氣盡則臥，陰氣盡則寤 · Dương khí tận tắc ngọa, âm khí tận tắc ngụ · Dương khí hết thì nằm, âm khí hết thì tỉnh.
• 必先明知其形志之苦樂，定乃取之 · Tất tiên minh tri kỳ hình chí chi khổ lạc, định nãi thủ chi · Phải biết rõ trước cái khổ vui của hình và chí, rồi mới lấy huyệt.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Đại hoặc	大惑	Chứng choáng váng mê hoặc, nhìn sai, mất định hướng.
Mục hệ	目系	Cái hệ nối mắt với não — tương ứng đường dẫn truyền thị giác.
Não chuyển	脑转	Não xoay — cách Nội Kinh gọi cảm giác chóng mặt quay cuồng.
Thị kỳ	视歧	Nhìn một vật thấy hai vật — chứng song thị.
Mê · Hoặc	迷 · 惑	Hai mức độ nhẹ và nặng của cùng một chứng.
Dương kiểu · Âm kiểu	阳跷 · 阴跷	Hai mạch kỳ kinh; Dương kiểu thịnh thì mất ngủ, Âm kiểu đầy thì mắt nhắm.
Thiện vong	善忘	Hay quên — do khí ở trên không đủ.
Hình chí khổ lạc	形志苦乐	Cái khổ vui của thân thể và tinh thần — điều phải biết trước khi điều trị.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem đoạn bàn về mắt là chỗ tinh vi nhất, và đặc biệt chú ý câu "vào não thì não xoay, kéo mục hệ căng". Ông bình rằng người đời thấy hoa mắt thì chỉ lo chữa mắt, nào biết gốc ở não và ở khí của năm tạng dồn lên.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi tâm đắc với đoạn Hoàng Đế kể chuyện vườn Đông, cho rằng đó là chỗ rất thật: bệnh có khi gắn với một nơi, một việc, mà rời khỏi đó thì hết — ấy là bệnh ở thần chứ không ở hình.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về cặp mất ngủ với mắt nhắm không mở, khen sự đối xứng của hai cơ chế, và cho rằng đó là chỗ cho thấy mô hình doanh vệ có thể giải thích cả hai đầu của một trục.

Đoạn phân chia các phần của mắt theo tạng về sau được phát triển thành học thuyết "ngũ luân bát quách" (五輪八廓) của nhãn khoa Đông y, với năm vòng ứng năm tạng — vẫn được dùng để phân loại bệnh mắt đến nay.

Về câu kết, các nhà chú giải đều xem là lời dặn quan trọng, và nối nó với bảng hình chí của thiên 78 cùng Tố Vấn thiên 24.

• Nhận định chóng mặt quay cuồng là vấn đề của não chứ không phải của mắt là đúng về căn bản. Ngày nay ta biết đó thường là rối loạn tiền đình. Chóng mặt quay cuồng dữ dội, nhất là khi kèm buồn nôn, ù tai, hoặc yếu liệt, là lý do đi khám chứ không phải "thiếu máu não" như nhiều người tự chẩn đoán.
• Nhìn một thành hai (song thị) xuất hiện đột ngột là dấu hiệu cấp cứu — có thể là đột quỵ, phình mạch, hoặc tổn thương thần kinh sọ. Đây là triệu chứng không bao giờ nên chờ đợi.
• Chóng mặt khi nhìn xuống từ trên cao, như Hoàng Đế mô tả, là hiện tượng rất phổ biến và phần lớn lành tính — do xung đột giữa tín hiệu thị giác và tín hiệu tiền đình. Cách xử lý đúng là nhìn vào một điểm cố định gần, tránh nhìn xuống xa, và bám vững.
• Nhận xét về triệu chứng gắn với một địa điểm hay tình huống nhất định rất đáng nhớ: nếu triệu chứng lặp lại đúng ở một hoàn cảnh và biến mất khi rời khỏi đó, thì yếu tố tâm lý nhiều khả năng đóng vai trò lớn. Điều này không có nghĩa là triệu chứng "giả" — nó rất thật — mà nghĩa là hướng xử lý cần khác.
• Buồn ngủ ban ngày quá mức ở người thừa cân là dấu hiệu quan trọng, có thể là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn — một tình trạng phổ biến, ít được chẩn đoán, và điều trị được. Dấu hiệu gợi ý: ngáy to, ngừng thở khi ngủ (người nhà thấy), ngủ đủ giờ mà vẫn buồn ngủ, đau đầu buổi sáng.
• Hay quên tăng lên rõ rệt ở người có tuổi không nên bỏ qua như "chuyện tuổi tác" — cần khám để loại trừ thiếu máu, thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, và các nguyên nhân khác chữa được.
• Cảm giác đói cồn cào mà không muốn ăn là một tình trạng có thật, hay gặp ở người có bệnh dạ dày, trào ngược, hoặc lo âu kéo dài — nên khám thay vì tự nhịn hoặc tự ép ăn.
• Lời dặn cuối — "phải biết rõ trước cái khổ vui của hình và chí" — đáng giữ như một nguyên tắc: muốn hiểu một triệu chứng thì phải biết người ấy sống ra sao. Điều này đúng với người thầy thuốc, và cũng đúng khi ta quan tâm đến sức khỏe của người thân.

• Thiên 71 · Tà khách — cơ chế mất ngủ dựa trên vệ khí không vào được âm; thiên 80 chép lại và bổ sung cặp đối xứng.
• Thiên 76 · Vệ khí hành — chu kỳ ngày dương đêm âm, nền cho các chứng mất ngủ và ngủ nhiều.
• Thiên 78 · Cửu châm luận — bảng "hình chí", chính là điều mà câu kết thiên 80 đòi hỏi phải biết trước.
• Thiên 17 · Mạch độ — năm tạng thông ra bảy khiếu, nền cho việc tinh khí năm tạng dồn lên mắt.
• Thiên 8 · Bản thần — thần, hồn, phách, chí ý; nền cho câu "thần mệt thì hồn phách tán".
• Thiên 58 · Tặc phong — "trong lòng có điều ghét, có điều mong"; hô ứng với chuyện vườn Đông.
• Thiên 68 · Thượng cách — "điềm đạm vô vi thì mới hành được khí", cùng tinh thần chữa cả thân lẫn tâm.
• Thiên 60 · Ngọc bản và Thiên 73 · Quan năng — "trừ chỗ lỗi nhỏ" hô ứng với "tích vi" và "cứu từ lúc mới nhú mầm".