"Ung thư" (癰疽) — các chứng nhọt mủ. Đây là thiên cuối cùng của Linh Khu, và nó khép lại bộ sách bằng một chủ đề rất cụ thể: bệnh ngoại khoa.

Thiên gồm ba phần.

Phần thứ nhất giải thích cơ chế sinh ung nhọt bằng một chuỗi rất mạch lạc: hàn tà trú trong kinh lạc → huyết đọng lại → không thông → vệ khí dồn về không trở ra được → hàn khí hóa thành nhiệt → nhiệt thắng thì thịt nát → thịt nát thì thành mủ. Và nếu mủ không được tháo ra thì: nát gân → tổn xương → tiêu tủy → khí huyết khô kiệt → hun vào năm tạng, tạng tổn thì chết.

Phần thứ hai là một bảng gần hai mươi loại ung nhọt theo vị trí, mỗi loại một tên, một hình dạng, một tiên lượng và cách chữa. Từ mãnh thư ở cổ họng (nửa ngày chết nếu không chữa) đến thoát ung ở ngón chân (nếu sắc đỏ đen thì chết, không đỏ đen mà không đỡ thì phải cắt bỏ ngay, không thì chết).

Phần thứ ba, và là phần quan trọng nhất về lý luận, phân biệt ung với thư:

	Ung (癰)	Thư (疽)
Độ sâu	Nông	Sâu, lan tới gân tủy, liên với năm tạng
Da phía trên	Mỏng và bóng	Dày và cứng, như da cổ trâu
Tiên lượng	Nhẹ hơn	Nặng

释1. Ung nhọt sinh ra thế nào

寒邪客經絡之中，則血泣，血泣則不通，不通則衛氣歸之，不得復反，故癰腫寒氣化為熱，熱勝則腐肉，肉腐則為膿。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe trường vị nhận thóc; thượng tiêu ra khí để làm ấm khe thịt, nuôi xương khớp, thông tấu lý. Trung tiêu ra khí như sương móc, rót lên khe suối mà thấm vào tôn mạch; tân dịch hòa điều, biến hóa mà đỏ lên thành huyết.

Huyết hòa thì tôn mạch đầy trước, tràn ra rồi rót vào lạc mạch; đều đầy rồi mới rót vào kinh mạch. Âm dương đã mở, nhân hơi thở mà đi; đi có phép tắc, vòng quanh có đường lối, hợp cùng với trời, không được ngừng nghỉ.

Ta đã biết khí huyết bình hay không bình, nhưng chưa biết ung nhọt từ đâu sinh ra, lúc nào thành lúc nào bại, kỳ hạn sống chết có xa có gần — lấy gì mà đo? Có thể nghe được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Kinh mạch lưu hành không ngừng, cùng độ với trời, hợp mối với đất. Cho nên sao trên trời sai độ thì mặt trời mặt trăng bị che khuất; đường của đất sai mối thì nước tràn ra, cỏ không mọc, năm thứ thóc không sinh sôi, đường sá không thông, dân không qua lại được, xóm làng tụ họp phải lìa nhau mà ở nơi khác. Khí huyết cũng như thế vậy — xin nói duyên cớ.

Huyết mạch doanh vệ chảy khắp không nghỉ, trên ứng với các vì sao, dưới ứng với số của kinh.

Hàn tà trú trong kinh lạc thì huyết đọng lại; huyết đọng thì không thông; không thông thì vệ khí dồn về đó mà không trở ra được, cho nên thành ung sưng.

Hàn khí hóa thành nhiệt; nhiệt thắng thì thịt nát; thịt nát thì thành mủ.

Mủ không tháo ra thì nát gân; gân nát thì tổn xương; xương tổn thì tủy tiêu.

Không đúng chỗ lỗ xương thì không tiết tháo ra được; huyết khô rỗng không thì gân xương cơ nhục không nuôi nhau được; kinh mạch bại rò, hun vào năm tạng — tạng tổn cho nên chết vậy."

Giảng: Đây là một trong những chuỗi bệnh lý mạch lạc nhất trong toàn bộ Nội Kinh, và nó đáng được so sánh từng bước với hiểu biết hiện nay:

Nội Kinh	Tương ứng hiện nay
Hàn tà trú kinh lạc → huyết đọng, không thông	Ứ trệ tuần hoàn tại chỗ
Vệ khí dồn về mà không trở ra	Bạch cầu tập trung tới ổ viêm
Hàn khí hóa thành nhiệt	Phản ứng viêm — sưng, nóng, đỏ, đau
Nhiệt thắng thì thịt nát	Hoại tử mô do viêm
Thịt nát thì thành mủ	Tạo mủ — xác bạch cầu và mô hoại tử
Mủ không tháo → nát gân, tổn xương, tiêu tủy	Lan sâu: viêm gân, viêm xương tủy
Hun vào năm tạng, tạng tổn thì chết	Nhiễm khuẩn huyết, suy đa tạng

Bảy bước, và cả bảy đều khớp.

Điều đáng kinh ngạc nhất là bước "hàn khí hóa thành nhiệt" (寒氣化為熱). Người xưa nhận ra rằng một chỗ ban đầu do lạnh gây ra lại chuyển thành nóng — và đó chính là phản ứng viêm: mô bị tổn thương thì cơ thể đáp ứng bằng giãn mạch, tăng tưới máu, tăng nhiệt độ tại chỗ. Việc gọi tên đúng sự chuyển pha này là một quan sát xuất sắc.

Và bước "vệ khí dồn về đó mà không trở ra được" cũng rất gợi: vệ khí là thứ phòng vệ, nó tập trung về chỗ có tà — đúng như bạch cầu di chuyển tới ổ viêm. Nhưng nó kẹt lại ở đó, và chính sự tích tụ ấy tạo ra khối sưng.

Còn chuỗi cuối — mủ không tháo ra thì lan sâu dần đến chết — là mô tả chính xác về diễn tiến của nhiễm trùng sâu không được dẫn lưu, và nó là lý do vì sao nguyên tắc "có mủ thì phải tháo" là bất biến trong ngoại khoa.

Câu "tạng tổn cho nên chết" chính là mô tả về nhiễm khuẩn huyết và suy đa tạng — nguyên nhân tử vong thực sự của những ca nhiễm trùng nặng.

Phép ví von ở đầu đoạn cũng rất đẹp: sao trên trời sai độ thì nhật nguyệt bị che; đường đất sai mối thì nước tràn, cỏ không mọc, đường sá không thông, xóm làng phải lìa nhau. Rồi kết: "khí huyết cũng như thế vậy." Một xã hội tan rã khi đường sá tắc nghẽn — cũng như cơ thể hỏng khi mạch máu tắc nghẽn.

释2. Bảng các loại ung nhọt

癰發於嗌中，名曰猛疽……發於足指，名脫癰，其狀赤黑，死不治。

Dịch:

Vị trí	Tên	Đặc điểm và xử trí
Cổ họng	Mãnh thư	Không chữa thì hóa mủ; mủ không tháo, nghẽn họng, nửa ngày chết. Nếu đã hóa mủ thì tháo ra rồi hợp với mỡ lợn, ăn nguội, ba ngày khỏi
Cổ	Yểu thư	Nhọt to, sắc đỏ đen; không chữa gấp thì nhiệt xuống hố nách, trước làm tổn mạch Nhâm, trong hun can phế — mười mấy ngày thì chết
Gáy (dương khí lưu phát)	Não thước	Sắc mặt không vui, gáy đau như kim châm, bứt rứt trong lòng — chết, không chữa được
Vai và cánh tay	Tỳ ung	Sắc đỏ đen; chữa gấp thì khiến ra mồ hôi tới chân, không hại năm tạng; nhọt phát bốn năm ngày thì mau cứu
Dưới nách, đỏ và cứng	Mễ thư	Chữa bằng đá châm, muốn nhỏ mà dài, châm thưa; bôi mỡ lợn, sáu ngày khỏi, đừng băng lại
Nhọt cứng mà không vỡ	Mã đao hiệp anh	Chữa gấp
Ngực	Tỉnh thư	Hình như hạt đậu lớn, ba bốn ngày thì nổi; không chữa sớm thì xuống vào bụng, không chữa thì bảy ngày chết
Trước ngực	Cam thư	Sắc xanh, hình như hạt thóc, thường khổ vì nóng rét; chữa gấp thì trừ được nóng rét
Sườn	Bại tỳ	Bệnh của đàn bà; cứu nó; dùng rễ cỏ lăng và cỏ kiều mỗi thứ một thăng, nấu với một đấu sáu thăng nước còn ba thăng, uống nhiều, mặc áo dày, ngồi trên nồi cho ra mồ hôi tới chân
Đùi và cẳng chân	Cổ kính thư	Hình không nặng lắm, nhưng biến thành mủ bám vào xương; không chữa gấp thì ba mươi ngày chết
Mông	Nhuệ thư	Đỏ, cứng, to; chữa gấp, không chữa thì ba mươi ngày chết
Mặt trong đùi	Xích thi	Không chữa gấp thì sáu mươi ngày chết; ở cả hai bên đùi trong thì mười ngày chết
Đầu gối	Tỳ ung	To, sắc không đổi, nóng rét, cứng như đá; chớ dùng đá châm — dùng đá châm thì chết. Phải đợi nó mềm rồi mới dùng đá châm thì sống
Nhọt phát ở khớp mà đối ứng nhau	—	Không chữa được. Phát ở phần dương thì trăm ngày chết, phát ở phần âm thì ba mươi ngày chết
Cẳng chân	Thố khiết (chuột cắn)	Đỏ thấu tới xương; chữa gấp, không chữa thì hại người
Mắt cá trong	Tẩu hoãn	Hình như nhọt, sắc không đổi; châm nhiều lần vào huyệt du, dứt được nóng rét thì không chết
Trên dưới bàn chân	Tứ dâm	Nhọt lớn; chữa gấp, không thì trăm ngày chết
Bên bàn chân	Lệ ung	Hình không lớn, ban đầu như ngón út; chữa gấp, bỏ chỗ đen đi; nếu không tiêu mà cứ lan thêm, không chữa thì trăm ngày chết
Ngón chân	Thoát ung	Sắc đỏ đen thì chết không chữa được; không đỏ đen thì không chết; nếu không đỡ thì phải cắt bỏ ngay, không thì chết

Giảng: Bảng này là danh mục bệnh ngoại khoa sớm nhất và đầy đủ nhất của y học phương Đông, và nó có ba đặc điểm đáng chú ý.

Thứ nhất, nguyên tắc phân bố tiên lượng rất rõ:

Càng gần thân trên và đầu cổ  →  càng nguy, chết càng nhanh
        Cổ họng: nửa ngày
        Cổ: mười mấy ngày
        Ngực: bảy ngày

Càng xa ở tứ chi  →  tiên lượng dài hơn
        Đùi, mông: ba mươi ngày
        Bàn chân: trăm ngày

Và điều này hợp lý về mặt bệnh học: nhiễm trùng vùng cổ họng và mặt đúng là nguy hiểm nhất, vì đường thở có thể bị tắc, và vì máu tĩnh mạch vùng mặt đổ về xoang tĩnh mạch trong sọ — nhiễm trùng dễ lan vào não. Vùng "tam giác nguy hiểm" của mặt là khái niệm vẫn được dạy trong y khoa.

Thứ hai, ba lời dặn về xử trí rất đáng khen:

(a) "Đừng băng lại" (勿裹之) với mễ thư ở nách. Đây là lời dặn rất đúng: ổ mủ đã rạch thì phải để thoát dịch, băng kín sẽ làm ứ lại. Nguyên tắc dẫn lưu mở vẫn là nguyên tắc ngoại khoa cơ bản.

(b) "Chớ dùng đá châm — dùng đá châm thì chết. Phải đợi nó mềm rồi mới dùng" với tỳ ung ở đầu gối. Đây là lời dặn xuất sắc nhất trong cả thiên, và nó là nguyên tắc ngoại khoa còn nguyên giá trị:

Ổ viêm chưa hóa mủ thì không được rạch; phải đợi nó "chín" — tức đã hóa mủ và khu trú — thì rạch mới đúng.

Rạch vào một ổ viêm cứng chưa hóa mủ thì không tháo được gì mà lại phá vỡ hàng rào khu trú, làm nhiễm trùng lan rộng — và trước thời kháng sinh thì điều đó đúng là có thể gây tử vong. Ngày nay ta xác định "đã chín" bằng dấu hiệu ba động và bằng siêu âm; người xưa xác định bằng cách sờ thấy mềm. Tiêu chí khác, nguyên tắc một.

(c) "Nếu không đỡ thì phải cắt bỏ ngay, không thì chết" với thoát ung ở ngón chân.

Đây là chỉ định cắt cụt chi — và đáng chú ý là nó được nêu dứt khoát, không do dự. Chứng "thoát ung" (脫癰 — nhọt làm rụng ngón) với đặc điểm ngón chân đen lại chính là mô tả của hoại tử chi, và ngày nay ta biết nguyên nhân phổ biến nhất là biến chứng bàn chân do tiểu đường và bệnh động mạch chi dưới.

Và nguyên tắc xử trí cũng đúng: khi hoại tử đã lan và không đáp ứng điều trị, cắt cụt kịp thời là cách cứu mạng — để muộn thì nhiễm trùng lan lên và gây nhiễm khuẩn huyết. Đây là một quyết định khó mà y học hiện nay vẫn phải đưa ra, và người xưa đã nêu đúng.

Thứ ba, hai bài thuốc được chép:

• Mỡ lợn (豕膏) dùng bôi và ăn — đây là chất làm dịu và bảo vệ mô, dùng sau khi tháo mủ.
• Bài cỏ lăng và cỏ kiều sắc uống rồi mặc áo dày, ngồi trên nồi cho ra mồ hôi tới chân — đây là phép phát hãn bằng xông hơi kết hợp uống thuốc.

Chi tiết "ra mồ hôi tới chân" (汗出至足) xuất hiện hai lần trong thiên, và nó là tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả: mồ hôi phải ra khắp người đến tận bàn chân thì mới đủ, ra nửa chừng thì chưa đạt. Đây là một tiêu chí quan sát được, rất thực dụng.

Về các con số ngày chết — nửa ngày, bảy ngày, ba mươi ngày, trăm ngày — thì cần đọc như thang mức độ nguy cấp, không phải tiên đoán chính xác. Điều chúng muốn nói là: nhọt ở cổ họng nguy hơn nhọt ở ngực rất nhiều, và nhọt ở ngực nguy hơn nhọt ở chân. Thứ tự thì đúng; con số thì không.

Và cần nói rõ với người đọc hôm nay: những con số ấy thuộc về thời chưa có kháng sinh và chưa có phẫu thuật vô trùng. Ngày nay, phần lớn các ổ nhiễm trùng trong bảng này chữa khỏi hoàn toàn nếu được phát hiện và xử trí đúng.

释3. Phân biệt ung với thư

疽者，上之皮大以堅，上如牛領之皮，癰者，其皮上薄以澤，此其候也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thầy nói về ung thư — lấy gì mà phân biệt?"

Kỳ Bá đáp: "Doanh vệ đọng lại trong kinh mạch thì huyết đọng mà không đi; không đi thì vệ khí theo đó mà không thông; ùn tắc lại mà không đi được, cho nên sinh nhiệt.

Nhiệt lớn không dứt, nhiệt thắng thì thịt nát; thịt nát thì thành mủ. Nhưng nó không lún sâu được vào xương tủy, không làm cho khô cháy, năm tạng không bị tổn — cho nên gọi là ung."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là thư?"

Kỳ Bá đáp: "Nhiệt khí đậm đặc thịnh, lún sâu xuống da thịt; gân tủy khô, trong liên với năm tạng, khí huyết cạn kiệt. Ngay dưới chỗ nhọt ấy thì gân xương thịt lành đều không còn gì — cho nên gọi là thư.

Thư thì da phía trên dày và cứng, như da cổ trâu. Ung thì da phía trên mỏng và bóng.

Ấy là dấu hiệu của chúng vậy."

Giảng: Đây là phần kết của thiên, và cũng là câu cuối cùng của toàn bộ Linh Khu — và Nội Kinh khép lại bộ sách bằng một bài chẩn đoán phân biệt rất gọn gàng.

Hai chứng được phân biệt theo ba tiêu chí:

Tiêu chí	Ung (癰)	Thư (疽)
Độ sâu	Ở nông, không lún vào xương tủy	Lún sâu, gân tủy khô
Ảnh hưởng toàn thân	Năm tạng không bị tổn	Trong liên với năm tạng, khí huyết cạn
Da phía trên	Mỏng và bóng	Dày và cứng, như da cổ trâu

Tiêu chí thứ ba — sờ vào da phía trên — là tiêu chí thực dụng nhất, và nó là một dấu hiệu khám bệnh có thật:

• Da mỏng, căng bóng, đỏ là hình ảnh của ổ áp xe nông đã chín — mủ nằm ngay dưới da, đẩy da lên mỏng ra.
• Da dày, cứng, sẫm màu, không bóng — như da cổ trâu — là hình ảnh của tổn thương sâu và hoại tử: mô bên dưới đã chết, da mất nuôi dưỡng nên dày lên và chai cứng.

Hình ảnh "như da cổ trâu" (如牛領之皮) là một so sánh cực kỳ sinh động và ai cũng hình dung được: chỗ cổ trâu bị ách đè lâu ngày thì da dày, chai, sạm.

Về mặt bệnh học hiện nay, sự phân biệt này tương ứng khá sát với:

• Ung ≈ áp xe nông, nhọt — khu trú, chữa bằng dẫn lưu, tiên lượng tốt;
• Thư ≈ nhiễm trùng mô sâu, viêm mô hoại tử, viêm xương tủy — lan rộng, ảnh hưởng toàn thân, tiên lượng nặng.

Và điều Nội Kinh nhấn mạnh — thư thì "trong liên với năm tạng", tức có ảnh hưởng toàn thân — chính là điểm phân biệt quan trọng nhất trên lâm sàng hiện nay: một ổ nhiễm trùng tại chỗ khác hẳn với một ổ nhiễm trùng đã gây phản ứng toàn thân (sốt cao, mạch nhanh, tụt huyết áp). Cái sau là cấp cứu.

Về việc Linh Khu kết thúc ở đây: có một điều đáng suy ngẫm. Bộ sách mở đầu ở thiên 1 bằng lời Hoàng Đế muốn dùng cây kim nhỏ thay cho thuốc độc và đá châm, để "thông kinh mạch, điều khí huyết" — tức bắt đầu từ cái tinh vi nhất. Và nó kết thúc ở thiên 81 bằng những ổ mủ, những vết hoại tử, những quyết định cắt bỏ chi — tức cái thô nặng nhất, cấp bách nhất.

Từ cây kim mảnh như sợi lông đến con dao cắt cụt chi. Từ việc điều khí cho người chưa bệnh đến việc cứu mạng người đã nguy. Cả phổ của nghề y nằm giữa hai đầu ấy — và có lẽ không có cách kết thúc nào phù hợp hơn cho một bộ sách đã dành tám mươi thiên để nhắc đi nhắc lại rằng thượng công trị vị bệnh: thiên cuối cùng cho thấy rất rõ cái giá phải trả khi không kịp trị từ lúc chưa thành.

• 寒邪客經絡之中，則血泣，血泣則不通，不通則衛氣歸之，不得復反，故癰腫 · Hàn tà khách kinh lạc chi trung, tắc huyết sáp; huyết sáp tắc bất thông; bất thông tắc vệ khí quy chi, bất đắc phục phản, cố ung thũng · Cơ chế sinh ung nhọt.
• 寒氣化為熱，熱勝則腐肉，肉腐則為膿 · Hàn khí hóa vi nhiệt, nhiệt thắng tắc hủ nhục, nhục hủ tắc vi nùng · Hàn khí hóa thành nhiệt; nhiệt thắng thì thịt nát, thịt nát thì thành mủ. — Mô tả phản ứng viêm.
• 膿不寫則爛筋，筋爛則傷骨，骨傷則髓消 · Nùng bất tả tắc lạn cân, cân lạn tắc thương cốt, cốt thương tắc tủy tiêu · Mủ không tháo thì nát gân, tổn xương, tiêu tủy.
• 經脈敗漏，薰於五藏，藏傷故死矣 · Kinh mạch bại lậu, huân ư ngũ tạng, tạng thương cố tử hĩ · Kinh mạch bại rò, hun vào năm tạng, tạng tổn cho nên chết.
• 勿石，石之者死。須其柔，乃石之者，生 · Vật thạch, thạch chi giả tử; tu kỳ nhu, nãi thạch chi giả, sinh · Chớ rạch khi còn cứng; phải đợi nó mềm rồi mới rạch. — Nguyên tắc ngoại khoa còn nguyên giá trị.
• 不衰，急斬之，不則死矣 · Bất suy, cấp trảm chi, bất tắc tử hĩ · Nếu không đỡ thì phải cắt bỏ ngay, không thì chết.
• 疽者，上之皮大以堅，上如牛領之皮，癰者，其皮上薄以澤 · Thư giả, thượng chi bì đại dĩ kiên, thượng như ngưu lĩnh chi bì; ung giả, kỳ bì thượng bạc dĩ trạch · Thư thì da dày cứng như da cổ trâu; ung thì da mỏng và bóng. — Câu cuối cùng của Linh Khu.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ung	痈	Nhọt mủ ở nông, không lún vào xương tủy, năm tạng không tổn; da phía trên mỏng và bóng.
Thư	疽	Nhọt sâu, gân tủy khô, liên với năm tạng; da phía trên dày cứng như da cổ trâu.
Mãnh thư	猛疽	Nhọt ở cổ họng — nguy nhất, mủ nghẽn họng thì nửa ngày chết.
Thoát ung	脱痈	Nhọt ở ngón chân làm ngón đen và rụng — tương ứng hoại tử chi.
Hoại tử · Hoại thư	坏疽	Thuật ngữ hiện nay cho tình trạng mô chết, có gốc từ chữ "thư" của thiên này.
Thỉ cao	豕膏	Mỡ lợn, dùng bôi và ăn sau khi tháo mủ.
Hãn xuất chí túc	汗出至足	Mồ hôi ra tới bàn chân — tiêu chuẩn đánh giá phép phát hãn đã đủ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem đoạn phân biệt ung với thư là chỗ cốt của cả thiên, và nhấn mạnh tiêu chí sờ da: da mỏng bóng thì bệnh ở nông, dễ chữa; da dày cứng như da cổ trâu thì bệnh đã vào sâu, phải lo. Ông cho rằng chỉ một cái sờ mà định được nặng nhẹ, ấy là chỗ giản mà tinh.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt khen lời dặn về tỳ ung ở đầu gối — "chớ dùng đá châm khi còn cứng, đợi nó mềm mới rạch". Ông bình rằng đây là lời cứu mạng: người mới học thấy sưng thì muốn rạch ngay, nào biết rạch sớm thì tà tán ra mà người chết.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về chuỗi cơ chế sinh ung, khen rằng từ huyết đọng đến thành mủ, từ mủ không tháo đến tổn tạng mà chết, cả chuỗi không thiếu một mắt — người học nắm được chuỗi ấy thì biết phải chặn ở khâu nào.

Thiên này là nguồn gốc của cả ngành ngoại khoa Đông y (ngoại khoa, sang dương khoa). Các sách lớn đời sau — Lưu Quyên Tử Quỷ Di Phương, Ngoại Khoa Chính Tông của Trần Thực Công, Ngoại Khoa Toàn Sinh Tập của Vương Duy Đức — đều lấy sự phân biệt ung với thư ở đây làm nền, rồi khai triển thành hệ thống phân loại chi tiết hơn nhiều.

Về việc Linh Khu kết thúc bằng thiên này, các nhà chú giải ít bàn, nhưng nhiều người cho rằng thứ tự các thiên trong truyền bản hiện nay là do Sử Tung đời Tống sắp xếp lại, chứ không phải thứ tự gốc.

• Nguyên tắc "mủ đã thành thì phải tháo ra" là bất biến trong ngoại khoa, nhưng đi kèm với nó là nguyên tắc thứ hai cũng quan trọng không kém: chưa chín thì chưa rạch. Vì vậy không nên tự nặn nhọt, nhất là khi chỗ ấy còn cứng và đau.
• Tuyệt đối không nặn mụn nhọt ở vùng quanh mũi và môi trên — đây là "tam giác nguy hiểm" của mặt, nơi tĩnh mạch đổ về xoang tĩnh mạch trong sọ. Nội Kinh xếp nhọt vùng đầu cổ vào loại nguy nhất, và lý do ngày nay ta biết rõ.
• Tiêu chí sờ da phía trên vẫn dùng được: da mỏng, căng bóng, đỏ, ấn thấy mềm và có cảm giác dịch bên trong là ổ mủ nông đã chín, cần được rạch dẫn lưu tại cơ sở y tế. Da dày, cứng, sẫm màu, lan rộng, kèm sốt là dấu hiệu nhiễm trùng sâu — đây là cấp cứu.
• Dấu hiệu nhiễm trùng đã ảnh hưởng toàn thân — sốt cao rét run, mạch nhanh, mệt lả, lú lẫn — là lý do đi cấp cứu ngay, không chờ. Đây chính là điều Nội Kinh gọi là "hun vào năm tạng".
• Chứng "thoát ung" — ngón chân đen lại — ngày nay hay gặp nhất ở người tiểu đường. Người tiểu đường cần kiểm tra bàn chân mỗi ngày: vết xước, vết chai, chỗ đổi màu, chỗ mất cảm giác. Một vết thương nhỏ ở bàn chân người tiểu đường có thể dẫn tới cắt cụt nếu bỏ qua.
• Vết thương lâu lành trên hai tuần ở bất kỳ ai cũng là lý do đi khám — có thể là dấu hiệu của tiểu đường chưa phát hiện, tuần hoàn kém, hoặc nhiễm trùng sâu.
• Lời dặn "đừng băng lại" sau khi tháo mủ nhắc một nguyên tắc: ổ mủ đã mở cần được thoát dịch, băng kín quá chặt làm ứ lại. Việc thay băng và chăm sóc vết thương nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Tin tốt mà thiên này chưa biết: với kháng sinh và phẫu thuật hiện nay, phần lớn những chứng trong bảng này chữa khỏi hoàn toàn nếu đến sớm. Các con số "bảy ngày chết", "ba mươi ngày chết" thuộc về một thời đại khác — nhưng chúng nhắc rất rõ một điều vẫn đúng: đến sớm thì khác hẳn đến muộn.

• Thiên 60 · Ngọc bản — "ung nhọt do cái rất nhỏ tích lại mà sinh"; "mủ đã thành thì mười phần chết chín"; và chỉ định dùng phi châm, phong châm để rạch. Hai thiên là cặp đọc cùng nhau.
• Thiên 75 · Thích tiết chân tà — các loại u bướu và ung nhọt sâu ở xương, ở thịt; bổ sung cho bảng ở đây.
• Thiên 68 · Thượng cách — phép châm và chườm cho ung nhọt, kèm lời dặn "điềm đạm vô vi mới hành được khí".
• Thiên 70 · Hàn nhiệt — chứng loa lịch và thử lũ, "gốc ở tạng ngọn ở cổ".
• Thiên 66 · Bách bệnh thủy sinh — tà lưu lại không đi mà thành tích; cùng một cách hiểu về bệnh mạn tính.
• Thiên 57 · Thủy trướng — nguyên tắc phân biệt khối bằng sờ mềm hay cứng.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — "thượng công trị vị bệnh"; thiên cuối cùng này cho thấy cái giá khi không kịp trị từ lúc chưa thành.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — thiên mở đầu của Linh Khu, nơi Hoàng Đế mong dùng cây kim nhỏ thay cho thuốc độc và đá châm; đọc cùng thiên cuối này để thấy trọn phổ của nghề y.