"Dâm tà phát mộng" (淫邪发梦) nghĩa là tà khí lan tràn sinh ra giấc mộng. Đây là văn bản sớm nhất và hệ thống nhất của y học phương Đông về giấc mơ, và điều đáng chú ý nhất là lập trường của nó: mộng không phải điềm báo, không phải thông điệp từ thần linh, mà là biểu hiện của trạng thái khí trong thân.

Cơ chế được nêu rất gọn: tà khí từ ngoài vào mà chưa có chỗ trú nhất định, nên quay sang lan tràn trong tạng phủ; không tìm được chỗ ở, nó đi cùng với doanh vệ, khiến hồn phách bay tán — người nằm không yên mà hay mộng.

Từ đó thiên chia mộng làm hai nhóm lớn.

Nhóm thứ nhất — mười hai thứ "thịnh" (khí thừa): âm thịnh thì mộng lội nước lớn mà sợ hãi; dương thịnh thì mộng lửa cháy; âm dương đều thịnh thì mộng chém giết nhau; phần trên thịnh thì mộng bay, phần dưới thịnh thì mộng rơi; đói quá thì mộng lấy, no quá thì mộng cho. Rồi năm tạng: can thịnh mộng giận, phế thịnh mộng sợ hãi khóc lóc, tâm thịnh mộng cười, tỳ thịnh mộng ca hát, thận thịnh mộng lưng như rời ra.

Nhóm thứ hai — mười lăm thứ "bất túc" (khí ở trọ): tà khí trú ở tạng phủ nào thì mộng thấy cảnh tương ứng. Trú ở tim thì mộng núi gò khói lửa; ở phổi thì mộng bay và thấy đồ kim loại; ở gan thì mộng rừng cây; ở thận thì mộng đứng bên vực, chìm trong nước; ở bàng quang thì mộng đi chơi; ở vị thì mộng ăn uống.

Phép chữa rất gọn: thịnh thì tả, bất túc thì bổ — làm là khỏi ngay.

释1. Vì sao có mộng

正邪从外袭内，而未有定舍，反淫于藏，不得定处，与营卫俱行，而与魂魄飞扬，使人卧不得安而喜梦。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về tà lệch lan tràn là thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Chính tà từ ngoài xâm vào trong mà chưa có chỗ trú nhất định, trái lại lan tràn trong tạng phủ; không tìm được chỗ ở, nó đi cùng với doanh vệ, khiến hồn phách bay tán — làm người ta nằm không yên mà hay mộng.

Khí lan tràn ở phủ thì thừa ở ngoài mà thiếu ở trong; khí lan tràn ở tạng thì thừa ở trong mà thiếu ở ngoài."

Giảng: Cơ chế này rất đáng phân tích, vì nó quyết định toàn bộ cách hiểu về mộng trong Đông y.

Điểm mấu chốt là "vị hữu định xá" — tà khí chưa có chỗ trú nhất định. Nếu tà đã trú hẳn vào một tạng thì sinh bệnh của tạng ấy, có chứng trạng rõ ràng. Nhưng khi nó còn lơ lửng, chưa định cư, thì nó lang thang khắp nơi, đi theo doanh vệ, và quấy động hồn phách.

Nhớ lại định nghĩa ở thiên 8: hồn là "cái đi lại theo thần", thuộc dương, chủ phần hoạt động của tinh thần; phách là "cái ra vào cùng tinh", thuộc âm, chủ phần bản năng. Khi hồn phách bị quấy động mà "bay tán", thì ban đêm chúng không yên vị — sinh mộng.

Đây là một cách giải thích hoàn toàn nội tại: mộng không đến từ bên ngoài, không mang thông điệp, mà là tiếng động của một hệ thống đang mất yên.

Hệ quả rất quan trọng: mộng nhiều là một triệu chứng, ngang hàng với mất ngủ, hồi hộp, đau đầu. Và nó là triệu chứng của giai đoạn tà chưa định chỗ — tức giai đoạn sớm, khi bệnh chưa thành hình. Đây là lý do Đông y coi trọng việc hỏi về giấc mơ khi thăm khám.

Cặp mệnh đề về phủ và tạng cũng đáng ghi: tà ở phủ thì "thừa ngoài thiếu trong", tà ở tạng thì "thừa trong thiếu ngoài". Đây là cơ sở để phân biệt hai nhóm mộng ở dưới.

释2. Mười hai thứ "thịnh"

阴气盛，则梦涉大水而恐惧；阳气盛，则梦大火而燔焫；阴阳俱盛，则梦相杀。上盛则梦飞，下盛则梦堕，甚饥则梦取，甚饱则梦予。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thừa hay thiếu có hình trạng chăng?" Kỳ Bá đáp:

Trạng thái	Mộng thấy
Âm khí thịnh	Lội qua nước lớn mà sợ hãi
Dương khí thịnh	Lửa lớn cháy rực
Âm dương đều thịnh	Chém giết nhau
Phần trên thịnh	Bay lên
Phần dưới thịnh	Rơi xuống
Đói quá	Lấy của người
No quá	Cho người
Can khí thịnh	Giận dữ
Phế khí thịnh	Sợ hãi, khóc lóc, bay bổng
Tâm khí thịnh	Cười vui, sợ hãi
Tỳ khí thịnh	Ca hát vui vẻ; mình nặng không nhấc lên được
Thận khí thịnh	Lưng và cột sống như rời ra không dính vào nhau

"Phàm mười hai thứ thịnh ấy, đến thì tả đi — khỏi ngay."

Giảng: Bảng này có logic rất chặt, và có thể chia làm ba nhóm.

Nhóm âm dương — mộng theo tính chất của khí:

• Âm thịnh → mộng nước: âm thuộc thủy, nên khí âm thừa thì mộng thấy nước. Và "khủng cụ" (sợ hãi) vì thủy ứng với thận, mà thận chủ khủng.
• Dương thịnh → mộng lửa: dương thuộc hỏa.
• Cả hai đều thịnh → mộng chém giết: hai bên đều mạnh thì xung đột.

Ba mục này cho thấy cách người xưa nghĩ: hình ảnh trong mộng mang tính chất của khí đang thừa.

Nhóm trên dưới — mộng theo hướng:

• Trên thịnh → mộng bay (khí dồn lên trên);
• Dưới thịnh → mộng rơi (khí dồn xuống dưới).

Hai mục này rất dễ kiểm chứng và khá tương ứng với quan sát hiện đại: cảm giác bay và cảm giác rơi trong mơ là hai loại mộng phổ biến nhất, và đều liên quan tới trạng thái cơ thể lúc ngủ.

Nhóm đói no — mộng theo nhu cầu:

• Đói quá → mộng lấy;
• No quá → mộng cho.

Đây là quan sát tinh tế nhất trong bảng, và hoàn toàn dễ hiểu: cơ thể thiếu thì mơ thấy thu vào, thừa thì mơ thấy cho đi. Điều này gần với nhận thức hiện đại rằng trạng thái sinh lý ảnh hưởng nội dung giấc mơ — người khát mơ thấy nước, người lạnh mơ thấy tuyết.

Nhóm năm tạng — mộng theo tình chí của tạng:

• Can thịnh → mộng giận (can chủ nộ);
• Phế thịnh → mộng sợ, khóc (phế chủ bi);
• Tâm thịnh → mộng cười (tâm chủ hỷ; thiên 8: "tâm khí thực tắc tiếu bất hưu");
• Tỳ thịnh → mộng ca hát, mình nặng (tỳ chủ cơ nhục nên mình nặng);
• Thận thịnh → mộng lưng rời ra (thận chủ cốt, ở vùng thắt lưng).

Năm mục này ăn khớp hoàn toàn với bảng "ngũ chí" ở thiên 8 và Tố Vấn thiên 5. Nghĩa là cảm xúc trong mộng phản ánh tạng nào đang thừa khí.

释3. Mười lăm thứ "bất túc"

厥气客于心，则梦见丘山烟火；客于肺，则梦飞扬，见金铁之奇物；客于肝，则梦山林树木；客于脾，则梦见丘陵大泽，坏屋风雨；客于肾，则梦临渊，没居水中。

Dịch:

Tà khí trú ở	Mộng thấy
Tim	Núi gò, khói lửa
Phổi	Bay bổng; thấy đồ kim loại lạ
Gan	Rừng núi cây cối
Tỳ	Gò đồi, đầm lớn; nhà đổ, mưa gió
Thận	Đứng bên vực sâu; chìm ngập trong nước
Bàng quang	Đi chơi rong ruổi
Vị	Ăn uống
Đại tràng	Đồng ruộng
Tiểu tràng	Làng xóm, ngã tư đường lớn
Đởm	Đánh nhau kiện tụng, tự mổ bụng mình
Bộ sinh dục	Giao hợp
Gáy	Bị chém đầu
Cẳng chân	Đi mà không bước tới được; ở trong hầm sâu vườn kín
Đùi và cánh tay	Lễ nghi lạy đứng
Bàng quang và trực tràng	Đi đại tiểu tiện

"Phàm mười lăm thứ bất túc ấy, đến thì bổ vào — khỏi ngay."

Giảng: Bảng này khác bảng trên ở chỗ: bảng trên là khí của mình thừa, bảng này là tà khí trú vào chỗ nào. Và nguyên tắc tạo hình ảnh cũng khác: mộng ở đây mang đặc tính của nơi tà trú.

Có mấy nhóm rất rõ:

Năm tạng theo ngũ hành:

• Tim (hỏa) → khói lửa, núi gò — hình ảnh của hỏa;
• Phổi (kim) → đồ kim loại — hình ảnh của kim; kèm "bay bổng" vì phế ở cao nhất;
• Gan (mộc) → rừng núi cây cối — hình ảnh của mộc;
• Tỳ (thổ) → gò đồi, đầm lớn, nhà đổ — hình ảnh của thổ;
• Thận (thủy) → vực sâu, chìm trong nước — hình ảnh của thủy.

Năm mục này hoàn toàn nhất quán: mỗi tạng gọi ra hình ảnh của hành mình.

Các phủ theo chức năng:

• Vị → mộng ăn uống (vị là kho chứa thức ăn);
• Đại tràng → đồng ruộng (nơi rộng và là chỗ tống ra);
• Tiểu tràng → làng xóm ngã tư (nơi phân chia đường đi, ứng với chức năng phân thanh trọc);
• Bàng quang → đi chơi rong ruổi (thuộc kinh Thái dương đi khắp thân);
• Đởm → đánh nhau kiện tụng (đởm chủ quyết đoán, nên mộng về tranh chấp).

Các bộ vị theo vị trí:

• Gáy → mộng bị chém đầu;
• Cẳng chân → mộng đi mà không bước tới được — đây là mô tả cực kỳ chính xác loại mộng ai cũng từng trải: muốn chạy mà chân nặng không nhấc lên nổi. Và cổ nhân quy nó về khí ở cẳng chân bị trở ngại — một suy luận rất hợp lý;
• Đùi cánh tay → mộng lạy đứng (động tác dùng tới tay chân);
• Bộ sinh dục → mộng giao hợp;
• Bàng quang trực tràng → mộng đi tiểu đi ngoài — quan sát này quá đúng: người buồn tiểu trong lúc ngủ thì mơ thấy đi tìm nhà vệ sinh.

Nhóm cuối này đặc biệt đáng giá, vì nó cho thấy cổ nhân đã nhận ra rằng kích thích từ chính cơ thể trong lúc ngủ tạo ra nội dung giấc mơ — điều hoàn toàn khớp với hiểu biết hiện đại.

释4. Giá trị và giới hạn của thiên

Giảng: Cần nhìn thiên này từ hai phía.

Về giá trị, đây là một văn bản đáng chú ý trong lịch sử tư tưởng, vì ba lẽ:

Thứ nhất, nó thế tục hóa giấc mơ. Trong một thời đại mà mộng phổ biến được xem là điềm trời hoặc lời thần linh, Nội Kinh xếp nó vào phạm trù triệu chứng y học, có nguyên nhân là khí, có cách chữa là bổ tả. Đây là một bước chuyển lập trường quan trọng.

Thứ hai, nó nhận ra mối liên hệ giữa trạng thái cơ thể và nội dung mộng. Các mục "đói thì mộng lấy, no thì mộng cho", "buồn tiểu thì mộng đi tiểu", "cẳng chân bị trở ngại thì mộng chạy không được" đều là quan sát chính xác về hiện tượng mà ngày nay gọi là kích thích thân thể xen vào giấc mơ.

Thứ ba, nó biến mộng thành công cụ chẩn đoán. Hỏi người bệnh mơ thấy gì là một cách thăm dò trạng thái khí — và đến nay, câu hỏi "ngủ có mơ nhiều không, mơ thấy gì" vẫn nằm trong bộ câu hỏi chuẩn của Đông y.

Về giới hạn, cần nói rõ: các bảng đối ứng cụ thể (mộng thấy rừng cây thì gan có tà, mộng thấy kim loại thì phổi có tà) là xây trên hệ thống biểu tượng ngũ hành, không phải trên quan sát thống kê. Chúng nên được đọc như tư liệu về hệ biểu tượng y học cổ, không phải bảng tra để tự chẩn.

Điều đáng giữ lại là nguyên tắc chung: mộng nhiều, mộng dữ, ngủ không yên là một triệu chứng thật, thường gắn với trạng thái khí huyết và tình chí — và đáng được để ý chứ không nên bỏ qua.

• 正邪从外袭内，而未有定舍，反淫于藏，不得定处，与营卫俱行，而与魂魄飞扬，使人卧不得安而喜梦 · Chính tà tòng ngoại tập nội, nhi vị hữu định xá, phản dâm ư tạng, bất đắc định xứ, dữ doanh vệ câu hành, nhi dữ hồn phách phi dương, sử nhân ngọa bất đắc an nhi hỷ mộng · Cơ chế sinh mộng: tà chưa có chỗ trú, đi cùng doanh vệ, quấy động hồn phách.
• 阴气盛，则梦涉大水而恐惧；阳气盛，则梦大火而燔焫 · Âm khí thịnh, tắc mộng thiệp đại thủy nhi khủng cụ; dương khí thịnh, tắc mộng đại hỏa nhi phần nhiệt · Âm thịnh mộng nước, dương thịnh mộng lửa.
• 上盛则梦飞，下盛则梦堕 · Thượng thịnh tắc mộng phi, hạ thịnh tắc mộng đọa · Phần trên thịnh thì mộng bay, phần dưới thịnh thì mộng rơi.
• 甚饥则梦取，甚饱则梦予 · Thậm cơ tắc mộng thủ, thậm bão tắc mộng dữ · Đói quá thì mộng lấy, no quá thì mộng cho. — Quan sát tinh tế về ảnh hưởng của trạng thái sinh lý lên nội dung mộng.
• 客于胫，则梦行走而不能前 · Khách ư hĩnh, tắc mộng hành tẩu nhi bất năng tiền · Tà trú ở cẳng chân thì mộng thấy đi mà không bước tới được.
• 客于胞植，则梦泄便 · Khách ư bào thực, tắc mộng tiết tiện · Tà trú ở bàng quang trực tràng thì mộng thấy đi đại tiểu tiện.
• 凡此十二盛者，至而泻之立已；凡此十五不足者，至而补之立已也 · Phàm thử thập nhị thịnh giả, chí nhi tả chi lập dĩ; phàm thử thập ngũ bất túc giả, chí nhi bổ chi lập dĩ dã · Mười hai thứ thịnh thì tả, mười lăm thứ bất túc thì bổ.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Dâm tà phán diễn	淫邪泮衍	Tà khí lan tràn không có chỗ trú nhất định — nguyên nhân sinh mộng.
Vị hữu định xá	未有定舍	Chưa có chỗ trú; giai đoạn tà còn lơ lửng, bệnh chưa thành hình.
Hồn phách phi dương	魂魄飞扬	Hồn phách bay tán, không yên vị — hệ quả trực tiếp gây mộng.
Thập nhị thịnh	十二盛	Mười hai trạng thái khí thừa, mỗi trạng thái một loại mộng; chữa bằng tả.
Thập ngũ bất túc	十五不足	Mười lăm nơi tà trú, mỗi nơi một loại mộng; chữa bằng bổ.
Quyết khí khách	厥气客	Tà khí nghịch trú lại ở một tạng phủ hoặc bộ vị.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh rằng thiên này xếp mộng vào phạm trù bệnh chứ không phải điềm, và khen đó là chỗ y học tách khỏi bói toán. Ông viết: người đời gặp mộng dữ thì đi cầu cúng, thầy thuốc thì hỏi xem khí nào thừa khí nào thiếu — ấy là chỗ khác nhau giữa hai đường.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi phân tích bảng mười lăm thứ bất túc, chỉ ra rằng năm tạng gọi ra hình ảnh của hành mình, còn các bộ vị thì gọi ra hình ảnh của chức năng hoặc vị trí. Ông cho rằng đây là một hệ biểu tượng có quy luật, và chính vì có quy luật nên mới dùng làm manh mối chẩn đoán được.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý mấy mục như "đói thì mộng lấy", "buồn tiểu thì mộng đi tiểu", cho rằng đây là những chỗ cổ nhân quan sát rất thật, ai cũng kiểm chứng được trên chính mình. Ông khuyên lấy những mục ấy làm điểm tựa để tin vào phần còn lại.

Đan Ba Nguyên Giản và các nhà hiệu khám Nhật Bản xem thiên này là tư liệu quý về hệ biểu tượng y học cổ, và lưu ý rằng các bảng đối ứng cụ thể phản ánh cách phân loại theo ngũ hành hơn là kết quả quan sát nhiều ca bệnh.

• Mộng nhiều, mộng dữ, ngủ không yên là một triệu chứng thật, đáng nói với thầy thuốc chứ không nên bỏ qua. Đông y xem đây là dấu hiệu của giai đoạn sớm, khi khí đã loạn mà bệnh chưa thành hình.
• Các quan sát về kích thích cơ thể xen vào giấc mơ vẫn đúng và dùng được: mơ thấy đi tìm nhà vệ sinh thường là do buồn tiểu; mơ thấy rơi hoặc giật mình thường xảy ra lúc chuyển giai đoạn ngủ; mơ thấy chạy mà chân nặng thường liên quan tới tư thế nằm hoặc tuần hoàn chi dưới.
• Ăn quá no trước khi ngủ làm mộng nhiều và ngủ không sâu — điều này khớp với cả quan sát cổ ("no quá thì mộng cho") lẫn hiểu biết hiện đại. Nên ăn tối sớm và vừa phải.
• Nếu mộng dữ kèm giật mình, tim đập nhanh, vã mồ hôi lặp lại nhiều đêm thì nên đi khám — đây có thể là biểu hiện của lo âu, rối loạn giấc ngủ, hoặc vấn đề tim mạch.
• Các bảng đối ứng cụ thể trong thiên (mơ thấy rừng cây thì gan có bệnh) nên đọc như tư liệu lịch sử, không dùng để tự chẩn đoán — cũng như không nên dùng mộng để đoán vận mệnh.
• Nguyên tắc chung đáng giữ: nội dung giấc mơ phản ánh trạng thái cơ thể và tâm trí lúc ngủ, nên quan tâm tới giấc ngủ chính là quan tâm tới sức khỏe.

• Thiên 8 · Bản thần — định nghĩa hồn phách và bảng ngũ tạng ứng ngũ chí; nền lý luận trực tiếp của thiên 43.
• Thiên 42 · Bệnh truyền — cụm từ "dâm tà phán diễn" xuất hiện ở cuối thiên 42, mở đầu cho thiên 43.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — nhịp ngày đêm của doanh vệ và cơ chế giấc ngủ; đọc kèm để hiểu vì sao tà đi cùng doanh vệ lại gây mộng.
• Thiên 17 · Mạch độ và Thiên 21 · Hàn nhiệt bệnh — học thuyết hai mạch Kiểu về việc mở nhắm mắt, mảnh còn lại của lý luận về giấc ngủ.
• Thiên 80 · Đại hoặc luận — bàn về mất ngủ và ngủ nhiều, hoàn tất bộ ba thiên về giấc ngủ.
• Tố Vấn thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận — cũng chép một bảng ngắn về mộng theo âm dương thịnh suy, đọc đối chiếu.