"Thuận khí nhất nhật phân vi tứ thời" (顺气一日分为四时) nghĩa là thuận theo khí, chia một ngày thành bốn mùa. Thiên trả lời một câu hỏi mà bất cứ ai từng chăm người bệnh cũng nhận ra:

"Trăm bệnh phần nhiều sáng thì tỉnh táo, trưa thì yên, chiều thì nặng thêm, đêm thì nặng nhất — vì sao?"

Câu trả lời của Kỳ Bá rất gọn và rất đẹp: "Khí bốn mùa khiến thế." Vì xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng là lẽ thường của khí, mà người cũng ứng theo. Đem một ngày chia làm bốn mùa: sáng là xuân, giữa trưa là hạ, chiều tối là thu, nửa đêm là đông.

Từ đó mà giải thích được cả bốn giai đoạn:

• Sáng — khí người mới sinh, bệnh khí suy → tỉnh táo;
• Giữa trưa — khí người lớn mạnh, thắng được tà → yên;
• Chiều — khí người bắt đầu suy, tà khí bắt đầu dấy → nặng thêm;
• Nửa đêm — khí người vào trong tạng, tà khí một mình chiếm lấy thân → nặng nhất.

Phần sau thiên chuyển sang năm biến của năm tạng và cách ghép chúng với ngũ du huyệt: tạng chủ mùa đông nên đông châm tỉnh; sắc chủ mùa xuân nên xuân châm huỳnh; thời chủ mùa hạ nên hạ châm du; âm chủ trưởng hạ nên trưởng hạ châm kinh; vị chủ mùa thu nên thu châm hợp.

Và phần cuối là chỗ hay nhất: Hoàng Đế hỏi tại sao lại ghép như vậy, và Kỳ Bá trả lời bằng năm chỉ định lâm sàng rất cụ thể — không dựa vào mùa mà dựa vào biểu hiện của bệnh.

释1. Một ngày chia làm bốn mùa

以一日分为四时，朝则为春，日中为夏，日入为秋，夜半为冬。朝则人气始生，病气衰，故旦慧；日中人气长，长则胜邪，故安；夕则人气始衰，邪气始生，故加；夜半人气入藏，邪气独居于身，故甚也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Trăm bệnh lúc mới sinh ra tất khởi từ khô ẩm, lạnh nóng, gió mưa, âm dương, mừng giận, ăn uống, ở đâu; khí hợp lại mà có hình, gặp tạng mà có tên — ta biết là như vậy. Nhưng trăm bệnh phần nhiều sáng thì tỉnh táo, trưa thì yên, chiều thì nặng thêm, đêm thì nặng nhất — vì sao?"

Kỳ Bá đáp: "Khí bốn mùa khiến thế."

Hoàng Đế nói: "Xin nghe về khí bốn mùa."

Kỳ Bá đáp: "Xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng — ấy là lẽ thường của khí, người cũng ứng theo. Đem một ngày mà chia thành bốn mùa: sáng là xuân, giữa trưa là hạ, chiều tối là thu, nửa đêm là đông.

Thời điểm	Mùa	Khí người	Tà khí	Bệnh
Sáng sớm	Xuân	Mới sinh ra	Suy	Tỉnh táo
Giữa trưa	Hạ	Lớn mạnh, thắng được tà	Bị chế	Yên
Chiều tối	Thu	Bắt đầu suy	Bắt đầu dấy	Nặng thêm
Nửa đêm	Đông	Vào trong tạng	Một mình chiếm lấy thân	Nặng nhất

Giảng: Đây là một trong những đoạn hay nhất của Linh Khu, vì nó giải thích một hiện tượng mà ai cũng quan sát được bằng một mô hình đơn giản và nhất quán.

Hiện tượng: bệnh nặng lên về chiều và đêm. Đây là điều mọi người chăm bệnh đều biết — sốt thường cao hơn về chiều, ho nhiều hơn về đêm, đau tăng lên khi trời tối, và những giờ khó khăn nhất là rạng sáng.

Mô hình: thu nhỏ một năm thành một ngày. Nếu khí trong năm có bốn giai đoạn sinh – trưởng – thu – tàng, thì khí trong ngày cũng vậy. Và sức chống đỡ của người đi theo nhịp ấy.

Điểm tinh vi nằm ở chỗ: kinh văn không nói tà khí mạnh lên về đêm, mà nói "nhân khí nhập tạng, tà khí độc cư ư thân" — khí người rút vào trong tạng, nên tà khí một mình chiếm lấy thân. Nghĩa là tà không mạnh thêm; chính khí rút đi. Cán cân nghiêng không phải vì bên kia lớn lên mà vì bên này lui về.

Đây là cách nhìn nhất quán với toàn bộ Nội Kinh: bệnh nặng nhẹ là chuyện tương quan giữa chính và tà, và phần lớn thời gian thì biến số thay đổi là chính khí chứ không phải tà khí.

Ý nghĩa thực hành rất lớn và vẫn đúng: giai đoạn nguy hiểm nhất của người bệnh nặng là nửa đêm về sáng, và đó là lúc cần theo dõi sát nhất.

释2. Khi bệnh không theo quy luật ấy

是不应四时之气，藏独主其病者，是必以藏气之所不胜时者甚，以其所胜时者起也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Có khi lại ngược lại — vì sao?"

Kỳ Bá đáp: "Ấy là không ứng với khí bốn mùa, mà riêng một tạng chủ lấy bệnh ấy. Như vậy thì tất nặng lên vào thời mà tạng khí ấy không thắng được, và đỡ đi vào thời mà nó thắng được."

Hoàng Đế hỏi: "Chữa thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Thuận theo thời của trời thì có thể hẹn được kỳ khỏi bệnh. Thuận là thầy giỏi, nghịch là thầy thô."

Giảng: Đoạn này rất quan trọng vì nó xử lý trường hợp ngoại lệ, và cách xử lý ấy cho thấy mô hình không phải giáo điều.

Quy luật chung là nặng về đêm. Nhưng có người lại nặng vào giờ khác — ví dụ nặng vào buổi trưa, hoặc nặng vào sáng sớm. Kỳ Bá giải thích: đó là vì bệnh không theo nhịp chung của bốn mùa mà bị chi phối bởi một tạng cụ thể.

Và quy luật lúc này chuyển sang ngũ hành: tạng ấy sẽ nặng lên vào giờ của hành khắc nó, và đỡ đi vào giờ của hành nó khắc.

Ví dụ: bệnh ở can (mộc) thì nặng vào buổi chiều (giờ Thân Dậu, thuộc kim — kim khắc mộc) và đỡ vào sáng sớm (thuộc mộc). Bệnh ở phế (kim) thì nặng vào giữa trưa (thuộc hỏa — hỏa khắc kim).

Nghĩa là có hai mô hình song song: mô hình bốn mùa cho bệnh chung, và mô hình ngũ hành cho bệnh khu trú ở một tạng. Người thầy phải nhận ra người bệnh thuộc loại nào bằng cách hỏi giờ nào nặng nhất.

Đây là một chỉ dẫn thực hành rất hay: hỏi "bệnh nặng nhất vào lúc nào trong ngày" là một câu hỏi có giá trị chẩn đoán, vì câu trả lời cho biết bệnh theo nhịp chung hay bị một tạng chi phối.

Câu "thuận giả vi công, nghịch giả vi thô" — thuận là thầy giỏi, nghịch là thầy thô — lặp lại tinh thần của thiên 29 và thiên 33.

释3. Năm biến của năm tạng

肝为牡藏，其色青，其时春，其音角，其味酸，其日甲乙。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Ta nghe phép châm có năm biến, để chủ năm du huyệt — xin nghe về số ấy."

Kỳ Bá đáp: "Người có năm tạng, năm tạng có năm biến, năm biến có năm du — nên năm lần năm là hai mươi lăm du, để ứng với năm mùa."

Tạng	Loại	Sắc	Mùa	Âm	Vị	Ngày
Can	Mẫu tạng (đực)	Xanh	Xuân	Giốc	Chua	Giáp Ất
Tâm	Mẫu tạng (đực)	Đỏ	Hạ	Chủy	Đắng	Bính Đinh
Tỳ	Tẫn tạng (cái)	Vàng	Trưởng hạ	Cung	Ngọt	Mậu Kỷ
Phế	Tẫn tạng (cái)	Trắng	Thu	Thương	Cay	Canh Tân
Thận	Tẫn tạng (cái)	Đen	Đông	Vũ	Mặn	Nhâm Quý

"Ấy là năm biến."

Giảng: Bảng này là bảng ngũ hành quy loại cơ bản của Đông y, và ở đây nó được dùng cho một mục đích cụ thể: làm cơ sở để chọn huyệt.

Năm "biến" là năm phương diện mà mỗi tạng biểu hiện ra: sắc, mùa, âm, vị, và tạng thể của nó. Mỗi phương diện sẽ được gán cho một loại huyệt ở đoạn sau.

Cách gọi "mẫu tạng" (牡藏, đực) và "tẫn tạng" (牝藏, cái) đáng chú ý: can và tâm thuộc đực (dương), còn tỳ phế thận thuộc cái (âm). Cách phân này dựa trên vị trí: can tâm ở phần trên hoặc thiên về dương, tỳ phế thận thiên về âm. Một số bản chép khác đôi chút về việc xếp phế vào bên nào, và các nhà chú giải có bàn.

释4. Ghép năm biến với ngũ du huyệt

藏主冬，冬刺井；色主春，春刺荥；时主夏，夏刺俞；音主长夏，长夏刺经；味主秋，秋刺合。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Lấy đó mà chủ năm du thì thế nào?"

Biến	Chủ mùa	Châm huyệt
Tạng	Đông	Tỉnh
Sắc	Xuân	Huỳnh
Thời	Hạ	Du
Âm	Trưởng hạ	Kinh
Vị	Thu	Hợp

"Ấy gọi là năm biến chủ năm du."

Hoàng Đế hỏi: "Các nguyên huyệt hợp vào đâu, để thành sáu du?"

Kỳ Bá đáp: "Riêng nguyên huyệt không ứng với năm mùa; lấy huyệt kinh mà hợp vào để ứng với số của nó — nên sáu lần sáu là ba mươi sáu du."

Giảng: Cách ghép này thoạt nhìn có vẻ tùy tiện, nhưng đoạn sau sẽ cho thấy nó có lý do lâm sàng.

Điểm cần chú ý về mặt hệ thống: kinh âm có năm huyệt, kinh dương có sáu (thêm nguyên huyệt). Nên khi ghép năm biến với năm du thì nguyên huyệt thừa ra. Kỳ Bá giải quyết bằng cách nói "nguyên độc bất ứng ngũ thời" — riêng nguyên huyệt không ứng với năm mùa, nên gộp nó vào huyệt kinh. Nhờ đó mà "sáu lần sáu là ba mươi sáu du" (sáu kinh dương × sáu huyệt).

Đây là một cách xử lý rất thành thật: thay vì gượng ép tìm cho nguyên huyệt một mùa, kinh văn thừa nhận nó nằm ngoài hệ thống ngũ hành. Điều này hợp với bản chất của nguyên huyệt: nó là chỗ nguyên khí trú, không thuộc về một hành nào.

释5. Năm chỉ định thật sự của ngũ du huyệt

病在藏者，取之井；病变于色者，取之荥；病时间时甚者，取之俞；病变于音者，取之经；经满而血者，病在胃，及以饮食不节得病者，取之于合。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là tạng chủ đông, thời chủ hạ, âm chủ trưởng hạ, vị chủ thu, sắc chủ xuân — xin nghe duyên cớ."

Kỳ Bá đáp:

Biểu hiện của bệnh	Lấy huyệt
Bệnh ở tạng	Tỉnh
Bệnh biến hiện ra ở sắc	Huỳnh
Bệnh lúc đỡ lúc nặng	Du
Bệnh biến hiện ra ở tiếng nói	Kinh
Kinh mạch đầy mà có huyết; bệnh ở vị; hoặc do ăn uống không điều độ mà thành	Hợp

"Cho nên gọi là vị chủ hợp. Ấy là năm biến vậy."

Giảng: Đây là phần có giá trị thực hành cao nhất của thiên, và nó cho thấy bảng ghép ở trên không phải trò chơi tượng số mà có nội dung lâm sàng thật.

Năm chỉ định này vẫn được dùng trong châm cứu đến ngày nay, và mỗi cái đều có lý:

Bệnh ở tạng → huyệt tỉnh. Tỉnh huyệt ở đầu ngón, là nơi khí bắt đầu xuất ra, cũng là nơi có tác dụng mạnh nhất và nhanh nhất. Dùng cho bệnh sâu ở tạng, nhất là các chứng cấp — chích tỉnh huyệt vẫn là phép cấp cứu (hôn mê, sốt cao co giật) đến nay.

Bệnh hiện ra ở sắc → huyệt huỳnh. Huỳnh huyệt chủ về nhiệt; mà thay đổi sắc mặt phần lớn liên quan tới nhiệt hoặc hàn. Câu ca đời sau "huỳnh chủ thân nhiệt" chính là từ đây.

Bệnh lúc đỡ lúc nặng → huyệt du. Đây là chỉ định tinh tế nhất. Bệnh có tính chất lên xuống thất thường — như sốt rét, như các chứng đau từng cơn — thì dùng du huyệt. Câu ca "du chủ thể trọng tiết thống" và việc du huyệt được dùng cho các chứng có tính chu kỳ đều bắt nguồn từ đây.

Bệnh hiện ra ở tiếng nói → huyệt kinh. Tiếng nói thuộc phế và liên quan tới khí; kinh huyệt nằm ở đoạn khí đi mạnh nhất. Câu ca "kinh chủ suyễn khái hàn nhiệt" nối với chỉ định này.

Bệnh ở vị, do ăn uống không điều độ → huyệt hợp. Đây là chỉ định rõ ràng nhất và trùng khớp hoàn toàn với "hợp trị nội phủ" ở thiên 4. Câu ca "hợp chủ nghịch khí nhi tiết" cũng vậy.

Năm chỉ định này về sau được cô lại thành bài ca quen thuộc trong Nan Kinh nạn 68: "Tỉnh chủ tâm hạ mãn, huỳnh chủ thân nhiệt, du chủ thể trọng tiết thống, kinh chủ suyễn khái hàn nhiệt, hợp chủ nghịch khí nhi tiết." So sánh hai bảng thì thấy chúng không trùng khít nhưng cùng một tinh thần.

Điều đáng học nhất: chỉ định thật không dựa vào mùa mà dựa vào biểu hiện của bệnh. Bảng mùa chỉ là cách sắp xếp cho dễ nhớ; cái quyết định là bệnh hiện ra ở đâu — ở sắc, ở tiếng, ở nhịp lên xuống, hay ở tiêu hóa.

• 夫百病者，多以旦慧，昼安，夕加，夜甚 · Phù bách bệnh giả, đa dĩ đán tuệ, trú an, tịch gia, dạ thậm · Trăm bệnh phần nhiều sáng thì tỉnh táo, trưa thì yên, chiều thì nặng thêm, đêm thì nặng nhất.
• 以一日分为四时，朝则为春，日中为夏，日入为秋，夜半为冬 · Dĩ nhất nhật phân vi tứ thời, triêu tắc vi xuân, nhật trung vi hạ, nhật nhập vi thu, dạ bán vi đông · Đem một ngày chia thành bốn mùa.
• 夜半人气入藏，邪气独居于身，故甚也 · Dạ bán nhân khí nhập tạng, tà khí độc cư ư thân, cố thậm dã · Nửa đêm khí người vào trong tạng, tà khí một mình chiếm lấy thân nên bệnh nặng nhất. — Cán cân nghiêng vì chính khí rút đi, không phải vì tà mạnh lên.
• 顺天之时，而病可与期；顺者为工，逆者为粗 · Thuận thiên chi thời, nhi bệnh khả dữ kỳ; thuận giả vi công, nghịch giả vi thô · Thuận theo thời của trời thì hẹn được kỳ khỏi bệnh; thuận là thầy giỏi, nghịch là thầy thô.
• 原独不应五时，以经合之 · Nguyên độc bất ứng ngũ thời, dĩ kinh hợp chi · Riêng nguyên huyệt không ứng với năm mùa, phải gộp vào huyệt kinh. — Thừa nhận nguyên huyệt nằm ngoài hệ ngũ hành.
• 病在藏者取之井，病变于色者取之荥，病时间时甚者取之俞，病变于音者取之经，经满而血者、病在胃、及以饮食不节得病者取之于合 · Năm chỉ định thật sự của ngũ du huyệt, dựa vào biểu hiện của bệnh chứ không dựa vào mùa.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Nhất nhật phân vi tứ thời	一日分为四时	Chia một ngày thành bốn mùa nhỏ: sáng xuân, trưa hạ, chiều thu, đêm đông.
Đán tuệ · Trú an · Tịch gia · Dạ thậm	旦慧 · 昼安 · 夕加 · 夜甚	Bốn giai đoạn diễn biến của bệnh trong ngày.
Ngũ biến	五变	Năm phương diện biểu hiện của mỗi tạng: sắc, mùa, âm, vị, và tạng thể.
Mẫu tạng · Tẫn tạng	牡藏 · 牝藏	Tạng thuộc đực (can, tâm) và tạng thuộc cái (tỳ, phế, thận).
Ngũ biến chủ ngũ du	五变主五输	Ghép năm biến với năm loại huyệt tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp.
Bệnh thời gian thời thậm	病时间时甚	Bệnh lúc đỡ lúc nặng, có tính chu kỳ — chỉ định của huyệt du.
Tàng chủ đông · Sắc chủ xuân	藏主冬 · 色主春	Cách ghép biến với mùa, dùng làm khung ghi nhớ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh khen đoạn "một ngày chia làm bốn mùa" là chỗ Nội Kinh thu cái lớn vào cái nhỏ mà vẫn giữ được lý. Ông nhấn mạnh câu "tà khí độc cư ư thân", cho rằng đây mới là chỗ tinh: ban đêm không phải tà mạnh lên mà là chính khí lui vào; người thầy hiểu được thế thì biết đêm là lúc phải trông nom cẩn thận nhất.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý đoạn về trường hợp ngoại lệ, cho rằng đây là chỗ Nội Kinh cho hai mô hình song song: bệnh chung theo bốn mùa, bệnh khu trú ở tạng thì theo ngũ hành. Ông khuyên người thầy phải hỏi cho ra giờ nào bệnh nặng nhất, vì câu trả lời ấy phân biệt được hai loại.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về việc nguyên huyệt không ứng với năm mùa, khen chỗ kinh văn không gượng ép: nguyên huyệt là nơi nguyên khí trú, vốn không thuộc hành nào, nên xếp riêng là phải. Ông cho rằng đây là dấu hiệu của sự trung thực trong việc xây dựng hệ thống.

Tần Việt Nhân (tác giả được gán cho Nan Kinh) trong nạn 68 cô lại chỉ định của ngũ du huyệt thành năm câu ngắn — "tỉnh chủ tâm hạ mãn, huỳnh chủ thân nhiệt, du chủ thể trọng tiết thống, kinh chủ suyễn khái hàn nhiệt, hợp chủ nghịch khí nhi tiết" — và chính năm câu ấy trở thành công thức được học thuộc trong mọi trường châm cứu. Gốc của chúng nằm ở đoạn cuối thiên 44.

• Quan sát bệnh nặng lên về chiều tối và nửa đêm vẫn đúng với rất nhiều chứng: sốt, ho, đau khớp, khó thở, lo âu. Với người chăm sóc, đây là lý do cần theo dõi sát nhất vào ban đêm và rạng sáng.
• Câu hỏi "bệnh nặng nhất vào lúc nào trong ngày" là câu đáng tự trả lời và đáng nói với thầy thuốc. Nếu nặng vào đêm thì theo nhịp chung; nếu nặng vào một giờ khác thì gợi ý một cơ quan cụ thể đang chi phối.
• Ý "không phải tà mạnh lên mà là chính khí lui đi" đáng nhớ: khi thấy mình yếu đi vào cuối ngày, đó thường không phải bệnh nặng thêm mà là sức đã cạn. Cách xử lý là nghỉ sớm, không phải cố gắng thêm.
• Mô hình sáng sinh – trưa trưởng – chiều thu – đêm tàng gợi cách sắp xếp một ngày hợp lý: việc cần đầu óc tỉnh táo làm buổi sáng; việc nặng làm buổi trưa; chiều tối giảm cường độ; đêm thì nghỉ. Đây là nguyên tắc rất cổ mà vẫn hợp với nhịp sinh học hiện đại.
• Với người bệnh mạn tính, biết trước giờ khó chịu nhất giúp chủ động sắp xếp: uống thuốc trước giờ ấy, tránh lên kế hoạch việc quan trọng vào lúc ấy, và chuẩn bị sẵn cách xử trí.
• Câu "thuận theo thời của trời thì hẹn được kỳ khỏi bệnh" nhắc rằng hồi phục có nhịp của nó — không nên nóng vội, cũng không nên bỏ lỡ những lúc cơ thể đang ở thế thuận.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — nhịp ngày đêm của vệ khí, cùng một mô hình với việc chia ngày thành bốn mùa.
• Thiên 2 · Bản du — kê ngũ du huyệt và phép chọn theo bốn mùa; thiên 44 bổ sung chỉ định theo biểu hiện bệnh.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — "hợp trị nội phủ", trùng khớp với chỉ định huyệt hợp cho bệnh ở vị.
• Thiên 19 · Tứ thời khí và Thiên 21 · Hàn nhiệt bệnh — hai bảng chọn huyệt theo mùa khác, đọc đối chiếu.
• Thiên 8 · Bản thần — bảng ngũ tạng ứng ngũ hành, nền của "năm biến".
• Thiên 76 · Vệ khí hành — bàn kỹ về đường đi của vệ khí theo giờ, bổ sung cho nhịp ngày đêm ở đây.
• Nan Kinh nạn 68 — cô lại chỉ định của ngũ du huyệt thành năm câu, gốc từ đoạn cuối thiên này.