"Bản tạng" (本藏) nghĩa là cái gốc của tạng. Thiên dài và có bố cục rất chặt, trả lời một câu hỏi day dứt mà Hoàng Đế nêu hai lần:

Có người sống trọn tuổi trời, không mắc bệnh tà lệch nào, trăm tuổi vẫn không suy, dẫu phạm gió mưa rét đột ngột nắng gắt cũng không hại được. Lại có người chẳng rời khỏi buồng kín, chẳng có gì kinh sợ, vậy mà vẫn không tránh khỏi bệnh — vì sao?

Đây chính là câu hỏi mà thiên 46 (Ngũ biến) đã chạm tới nhưng chưa trả lời tận gốc. Ở đó, Thiếu Du nói bệnh tùy thể chất; ở đây Kỳ Bá đi sâu hơn một tầng: thể chất ấy bắt nguồn từ hình thái của chính tạng phủ.

Câu trả lời gồm ba phần.

Phần thứ nhất định nghĩa bốn điều kiện của sức khỏe: huyết hòa, vệ khí hòa, chí ý hòa, hàn ôn hòa — và gọi đó là "cái thường bình của con người".

Phần thứ hai là trung tâm: năm tạng mỗi tạng có sáu cách biến đổi — nhỏ hay lớn, cao hay thấp, chắc hay giòn, ngay ngắn hay lệch. Năm tạng nhân với năm cặp thành hai mươi lăm biến, mỗi biến kèm một bộ chứng riêng. Rồi Kỳ Bá kê cách nhìn bên ngoài mà biết từng biến ấy: xem sắc và thớ da để biết tạng lớn nhỏ, xem xương ức biết tim, xem vai lưng biết phổi, xem sườn biết gan, xem môi biết tỳ, xem tai biết thận.

Phần thứ ba bàn sáu phủ, và đưa ra một hệ đối ứng khác: phế ứng với da, tâm ứng với mạch, can ứng với móng, tỳ ứng với thịt, thận ứng với tấu lý và lông. Nhìn những thứ ấy mà biết đại tràng, tiểu tràng, đởm, vị, tam tiêu bàng quang dày mỏng dài ngắn ra sao.

Câu kết của thiên gói lại toàn bộ phương pháp: "Xem chỗ ứng ra ngoài để biết tạng bên trong, thì biết được bệnh ở đâu."

释1. Bốn điều kiện của "thường bình"

血和则经脉流行，荣覆阴阳，筋骨劲强，关节清利矣。卫气和则分肉解利，皮肤调柔，腠理致密矣。志意和则精神专直，魂魄不散，悔怒不起，五藏不受邪矣。寒温和则六府化谷，风痹不作，经脉通利，肢节得安矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Huyết khí tinh thần của con người là cái phụng dưỡng sự sống và chu toàn cho tính mệnh.

• Kinh mạch là cái làm cho huyết khí lưu hành, nuôi khắp âm dương, thấm nhuần gân xương, làm khớp trơn tru.
• Vệ khí là cái làm ấm khe thịt, làm đầy da dẻ, làm tấu lý nở nang, coi việc đóng mở.
• Chí ý là cái cai quản tinh thần, thu nhiếp hồn phách, thích nghi với nóng lạnh, điều hòa mừng giận.

Cho nên:

Điều kiện	Kết quả
Huyết hòa	Kinh mạch lưu hành, nuôi khắp âm dương, gân xương cứng mạnh, khớp trơn tru
Vệ khí hòa	Khe thịt thông lợi, da dẻ mềm mại, tấu lý kín chắc
Chí ý hòa	Tinh thần chuyên nhất ngay thẳng, hồn phách không tán, hối giận không dấy, năm tạng không nhận tà
Nóng lạnh hòa	Sáu phủ hóa được thóc, chứng phong tý không phát, kinh mạch thông lợi, tay chân yên ổn

Ấy là cái thường bình của con người.

Năm tạng là cái cất giữ tinh thần huyết khí hồn phách; sáu phủ là cái hóa nước thóc và vận hành tân dịch. Đó là thứ con người ai cũng được trời cho, không kể khôn hay ngu, hiền hay kém, không ai hơn ai."

Giảng: Bảng bốn điều kiện này là một trong những định nghĩa hoàn chỉnh nhất về sức khỏe trong Nội Kinh, và điều đáng chú ý là cả bốn đều dùng chữ "hòa" (和) — không phải "nhiều", không phải "mạnh", mà là điều hòa.

Bốn điều kiện phủ bốn mặt khác nhau:

• Huyết hòa — mặt nuôi dưỡng, biểu hiện ở gân xương và khớp;
• Vệ khí hòa — mặt phòng vệ, biểu hiện ở da dẻ và tấu lý;
• Chí ý hòa — mặt tinh thần, biểu hiện ở sự chuyên nhất và việc "hối giận không dấy";
• Hàn ôn hòa — mặt thích nghi với môi trường, biểu hiện ở tiêu hóa và ở việc không mắc phong tý.

Định nghĩa về chí ý rất đáng ghi: "ngự tinh thần, thu hồn phách, thích hàn ôn, hòa hỷ nộ" — cai quản tinh thần, thu nhiếp hồn phách, thích nghi nóng lạnh, điều hòa mừng giận. Nghĩa là chí ý không phải một thứ tình cảm mà là năng lực điều tiết — thứ giữ cho cả tinh thần lẫn phản ứng với môi trường ở trong mức.

Và câu quan trọng nhất của đoạn là câu kết: "vô trí ngu hiền bất tiếu, vô dĩ tương ỷ dã" — không kể khôn ngu hiền kém, không ai hơn ai. Tức cái vốn trời cho là như nhau; sự khác biệt nằm ở chỗ khác, và đó là điều thiên sắp bàn.

释2. Câu hỏi: vì sao người tránh mãi vẫn bệnh

然有其独尽天寿，而无邪僻之病，百年不衰，虽犯风雨卒寒大暑，犹有弗能害也；有其不离屏蔽室内，无怵惕之恐，然犹不免于病，何也？

Dịch: "Thế nhưng có người sống trọn tuổi trời, không mắc bệnh tà lệch nào, trăm tuổi vẫn không suy; dẫu phạm phải gió mưa, rét đột ngột, nắng gắt, cũng không hại được họ. Lại có người chẳng rời khỏi buồng kín có màn che, chẳng có nỗi kinh sợ nào, vậy mà vẫn không tránh khỏi bệnh — là vì sao? Xin nghe duyên cớ."

Kỳ Bá đáp: "Khó thay câu hỏi! Năm tạng là cái sánh cùng trời đất, phụ trợ âm dương, vận hành theo bốn mùa, hóa theo năm tiết.

Năm tạng vốn có lớn nhỏ, cao thấp, chắc giòn, ngay ngắn hay lệch; sáu phủ cũng có lớn nhỏ, dài ngắn, dày mỏng, kết thẳng, chùng gấp. Hai mươi lăm thứ ấy mỗi thứ mỗi khác, có thứ lành có thứ dữ, có thứ tốt có thứ xấu — xin nói về phép của nó."

Giảng: Câu hỏi này rất sắc vì nó nêu hai trường hợp trái ngược đều khó giải thích:

• Người phạm đủ mọi thứ — gió mưa rét nắng — mà vẫn không việc gì;
• Người tránh đủ mọi thứ — không ra khỏi buồng, không có gì kinh sợ — mà vẫn bệnh.

Nếu bệnh chỉ do tà khí bên ngoài thì hai trường hợp này đều vô lý. Vậy phải có một yếu tố khác.

Và câu trả lời của Kỳ Bá là: hình thái của chính tạng phủ. Mỗi tạng có thể nhỏ hay lớn, ở cao hay thấp, chắc hay giòn, ngay ngắn hay lệch — bốn cặp thành tám trạng thái, nhưng vì "ngay ngắn / lệch" là một cặp riêng nên thực ra là năm cặp cho mỗi tạng, nhân năm tạng thành hai mươi lăm biến.

Đây là bước tiến so với thiên 46: ở đó nói "chỗ xương khớp da dẻ tấu lý không vững chắc là nơi tà trú"; ở đây truy sâu hơn vào chính tạng.

Cần đọc phần này với hiểu biết đúng: đây không phải giải phẫu học theo nghĩa hiện đại, mà là một mô hình về sự khác biệt thể chất bẩm sinh. Điều cổ nhân muốn nói là: người ta sinh ra đã khác nhau ở tầng sâu nhất, và sự khác nhau ấy quyết định ai dễ mắc bệnh gì.

释3. Hai mươi lăm biến của năm tạng

心小则安，邪弗能伤，易伤以忧；心大则忧不能伤，易伤于邪。

Dịch:

Tâm:

Trạng thái	Chứng
Nhỏ	Yên ổn, tà không hại được, nhưng dễ bị nỗi lo làm tổn
Lớn	Nỗi lo không làm tổn được, nhưng dễ bị tà hại
Cao	Đầy tức trong phổi, hay cúi và hay quên, khó mở lời
Thấp	Tạng lộ ra ngoài, dễ bị hàn hại, dễ bị lời nói làm sợ
Chắc	Tạng yên, giữ vững
Giòn	Dễ mắc tiêu đan, nhiệt trung
Ngay ngắn	Hòa thuận, khó bị hại
Lệch	Giữ ý không nhất quán, không có chỗ chủ trì

Phế: nhỏ thì ít uống, không bị suyễn; lớn thì uống nhiều, hay mắc hung tý, hầu tý, khí nghịch; cao thì khí bốc lên, suyễn và ho; thấp thì ép vào tâm vị, hay đau dưới sườn; chắc thì không mắc ho và khí nghịch; giòn thì khổ vì tiêu đan, dễ bị tổn; ngay ngắn thì hòa thuận khó hại; lệch thì đau lệch một bên ngực.

Can: nhỏ thì tạng yên, không đau dưới sườn; lớn thì ép vào vị, chèn họng nên khổ vì nghẹn giữa ngực, lại đau dưới sườn; cao thì chống lên tâm vị, cấn vào sườn, thành chứng tức bôn; thấp thì ép vào vị, dưới sườn trống, trống thì dễ nhận tà; chắc thì tạng yên khó hại; giòn thì hay mắc tiêu đan, dễ tổn; ngay ngắn thì hòa thuận khó hại; lệch thì đau dưới sườn.

Tỳ: nhỏ thì tạng yên, khó bị tà hại; lớn thì khổ vì đau vùng sườn cụt, không đi nhanh được; cao thì sườn cụt bị kéo mà đau; thấp thì đè xuống đại tràng, đè xuống đại tràng thì tạng khổ vì nhận tà; chắc thì tạng yên khó hại; giòn thì hay mắc tiêu đan, dễ tổn; ngay ngắn thì hòa thuận khó hại; lệch thì hay đầy, hay trướng.

Thận: nhỏ thì tạng yên khó hại; lớn thì hay đau lưng, không cúi ngửa được, dễ bị tà hại; cao thì khổ vì đau lưng và khối cơ cạnh sống, không cúi ngửa được; thấp thì đau lưng và xương cùng, không cúi ngửa được, thành chứng hồ sán; chắc thì không mắc đau lưng đau lưng; giòn thì khổ vì tiêu đan, dễ tổn; ngay ngắn thì hòa thuận khó hại; lệch thì khổ vì đau lưng và xương cùng.

"Phàm hai mươi lăm biến ấy là những bệnh thường khiến người ta khổ sở."

Giảng: Bảng này có mấy quy luật rất rõ và rất đáng học.

Quy luật thứ nhất — "nhỏ thì yên, lớn thì dễ bệnh". Tạng nhỏ thì kín đáo, tà khó vào; tạng lớn thì chiếm chỗ, chèn ép các tạng lân cận. Nhìn qua bảng thì thấy hầu hết các chứng của "tạng lớn" đều là chèn ép: can lớn thì ép vào vị và họng; phế lớn thì hung tý hầu tý; tỳ lớn thì đau sườn cụt; thận lớn thì đau lưng.

Quy luật thứ hai — "cao thì bốc lên, thấp thì hạ xuống". Tạng ở cao thì chứng biểu hiện ở phần trên (phế cao thì suyễn ho; tâm cao thì đầy tức và hay quên); tạng ở thấp thì chứng ở phần dưới (thận thấp thì đau xương cùng và hồ sán; tỳ thấp thì đè xuống đại tràng).

Quy luật thứ ba — "chắc thì yên, giòn thì mắc tiêu đan". Điều đáng chú ý: cả năm tạng khi "giòn" đều dẫn tới tiêu đan. Đây hô ứng chính xác với thiên 46 ("ngũ tạng giai nhu nhược giả, thiện bệnh tiêu đan" — năm tạng đều mềm yếu thì dễ mắc tiêu đan) và với thiên 4 (cả năm tạng mạch nhỏ nhẹ đều dẫn tới tiêu đan). Ba thiên cùng một kết luận: tiêu đan là bệnh của thể chất yếu toàn diện, không riêng một tạng.

Quy luật thứ tư — "ngay ngắn thì hòa, lệch thì rối". Và chứng của "lệch" luôn là sự bất nhất: tâm lệch thì "giữ ý không nhất quán, không có chỗ chủ trì"; tỳ lệch thì hay đầy hay trướng; phế lệch thì đau lệch một bên.

Cặp đối lập tinh tế nhất nằm ở tâm: tâm nhỏ thì tà không hại được nhưng dễ bị nỗi lo làm tổn; tâm lớn thì nỗi lo không làm tổn được nhưng dễ bị tà hại. Đây là một nhận xét rất sâu về sự đánh đổi: không có thể chất nào toàn ưu — mạnh trước cái này thì yếu trước cái kia. Nó lặp lại đúng bài học của ví von về nghề mộc ở thiên 46.

释4. Nhìn bên ngoài mà biết từng biến

赤色小理者，心小；粗理者，心大。……黑色小理者，肾小；粗理者，肾大。高耳者，肾高；耳后陷者，肾下。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Làm sao biết được như thế?" Kỳ Bá đáp:

Tạng	Nhỏ / Lớn	Cao / Thấp	Chắc / Giòn	Ngay ngắn / Lệch
Tâm	Sắc đỏ, thớ da mịn / thớ thô	Không có xương ức nhô / xương ức nhỏ ngắn nhô lên	Xương ức dài / xương ức yếu nhỏ mà mỏng	Xương ức thẳng xuống không nhô / xương ức lệch một bên
Phế	Sắc trắng, thớ mịn / thớ thô	Vai to, ngực ưỡn, hõm cổ sâu / nách khép, sườn xòe	Vai lưng đẹp và dày / vai lưng mỏng	Lưng ngực dày / sườn lệch thưa
Can	Sắc xanh, thớ mịn / thớ thô	Ngực rộng, xương sườn cụt ưỡn / sườn khép, sườn cụt thụt	Ngực sườn đẹp / xương sườn yếu	Ngực bụng cân đối / xương sườn nhô lệch
Tỳ	Sắc vàng, thớ mịn / thớ thô	Môi vén lên / môi trễ xuống	Môi chắc / môi to mà không chắc	Môi trên dưới đều đẹp / môi nhô lệch
Thận	Sắc đen, thớ mịn / thớ thô	Tai cao / sau tai hõm xuống	Tai chắc / tai mỏng không chắc	Tai đẹp nằm trước xương hàm / tai lệch cao

"Phàm các biến ấy: giữ được thì yên, suy giảm đi thì bệnh."

Giảng: Bảng này là ứng dụng trực tiếp của nguyên lý "ty ngoại suỷ nội" ở thiên 45, và mỗi cột có một logic riêng.

Cột "nhỏ / lớn" dùng chung một quy tắc cho cả năm tạng: xem sắc của tạng ấy cộng với thớ da. Thớ da mịn thì tạng nhỏ, thớ thô thì tạng lớn. Quy tắc này hô ứng với thiên 46, nơi "thớ da thô" được dùng làm dấu hiệu của thịt không chắc.

Ba cột còn lại thì mỗi tạng xem một chỗ riêng, và chỗ ấy đều có lý:

• Tâm xem xương ức — vì tim nằm ngay sau xương ức;
• Phế xem vai lưng và ngực — vì phổi chiếm cả lồng ngực trên;
• Can xem sườn và sườn cụt — vì gan nằm dưới sườn phải;
• Tỳ xem môi — vì "tỳ khai khiếu ở miệng, vinh nhuận ở môi";
• Thận xem tai — vì "thận khai khiếu ở tai".

Hai cặp cuối (tỳ – môi, thận – tai) dựa trên học thuyết khai khiếu ở thiên 17 và thiên 37, nên có cơ sở lý luận vững. Ba cặp đầu thì dựa trên vị trí giải phẫu thật — đây là chỗ hiếm hoi Nội Kinh suy từ vị trí tạng phủ.

Câu chốt "trì tắc an, giảm tắc bệnh" — giữ được thì yên, suy giảm thì bệnh — rất quan trọng, và nó làm dịu đi tính định mệnh của cả bảng. Dù tạng bẩm sinh thế nào, điều quyết định vẫn là có giữ được không. Tạng lớn hay nhỏ là cái trời cho; giữ gìn hay để suy giảm là phần của người.

释5. Năm tạng đều nhỏ, đều lớn, đều lệch

五藏皆小者，少病，苦焦心，大愁忧；五藏皆大者，缓于事，难使以忧。……五藏皆端正者，和利得人心；五藏皆偏倾者，邪心而善盗，不可以为人，平反覆言语也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Nhưng đó không phải điều ta hỏi. Ta muốn nghe vì sao có người không thể mắc bệnh, sống trọn tuổi trời; dẫu có nỗi lo sâu nỗi sợ lớn cũng không làm suy giảm được; rét dữ nóng gắt cũng không hại được. Lại có người chẳng rời buồng kín, chẳng có gì kinh sợ, mà vẫn không tránh khỏi bệnh — là vì sao?"

Kỳ Bá đáp: "Năm tạng sáu phủ là chỗ tà trú. Xin nói duyên cớ:

Trạng thái	Biểu hiện
Năm tạng đều nhỏ	Ít bệnh, nhưng khổ vì lòng nóng như đốt, hay sầu não lo lắng
Năm tạng đều lớn	Thong thả với công việc, khó bị nỗi lo làm phiền
Năm tạng đều cao	Ưa cử chỉ cao vời
Năm tạng đều thấp	Ưa ở dưới người khác
Năm tạng đều chắc	Không bệnh
Năm tạng đều giòn	Không lúc nào rời khỏi bệnh
Năm tạng đều ngay ngắn	Hòa thuận, được lòng người
Năm tạng đều lệch	Lòng tà mà hay trộm cắp, không thể làm người ngay, nói năng tráo trở

Giảng: Đây là câu trả lời trực tiếp cho câu hỏi mở đầu, và nó rất dứt khoát: "ngũ tạng giai kiên giả, vô bệnh; ngũ tạng giai thúy giả, bất ly ư bệnh" — năm tạng đều chắc thì không bệnh, năm tạng đều giòn thì không lúc nào rời khỏi bệnh.

Vậy người "phạm đủ thứ mà không sao" là người năm tạng đều chắc; người "tránh đủ thứ mà vẫn bệnh" là người năm tạng đều giòn. Câu hỏi được giải bằng một yếu tố nằm ngoài cả tà khí lẫn lối sống: nền tảng bẩm sinh.

Cặp "năm tạng đều nhỏ / đều lớn" lặp lại sự đánh đổi đã thấy ở tâm: người tạng nhỏ thì ít bệnh nhưng hay lo nghĩ đến mức "tiêu tâm" — lòng nóng như đốt; người tạng lớn thì thong thả, khó bị lo phiền. Đây là mô tả hai kiểu người mà ai cũng nhận ra: người cẩn thận hay lo và người xuề xòa thư thả.

Riêng mục "năm tạng đều lệch" thì cần nói rõ. Kinh văn chép rằng người ấy "lòng tà hay trộm cắp, không thể làm người ngay, nói năng tráo trở" — tức quy tính cách xấu về hình thái tạng phủ. Đây là chỗ Nội Kinh trượt sang một thứ gần với tướng số và định mệnh luận, và không nên mang theo. Nó phản ánh định kiến xã hội của thời đại chứ không phải quan sát y học; các nhà chú giải đời sau cũng phần lớn lướt qua mục này.

Điều đáng giữ là ba mục trước đó, vốn chỉ mô tả khuynh hướng tâm lý chứ không phán xét đạo đức: người tạng nhỏ hay lo, người tạng lớn thư thả, người tạng cao ưa vươn lên, người tạng thấp ưa khiêm nhường.

释6. Sáu phủ ứng ra ngoài

肺合大肠，大肠者，皮其应；心合小肠，小肠者，脉其应；肝合胆，胆者，筋其应；脾合胃，胃者，肉其应；肾合三焦膀胱，三焦膀胱者，腠理毫毛其应。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe chỗ ứng của sáu phủ." Kỳ Bá đáp:

Tạng hợp phủ	Phủ ấy ứng ra ở
Phế hợp đại tràng	Da
Tâm hợp tiểu tràng	Mạch
Can hợp đởm	Gân (và móng tay)
Tỳ hợp vị	Thịt
Thận hợp tam tiêu, bàng quang	Tấu lý và lông

Và cách xem cụ thể:

• Đại tràng: da dày thì đại tràng dày, da mỏng thì mỏng; da chùng và bụng lớn thì đại tràng to và dài; da căng thì đại tràng gấp và ngắn; da trơn thì đại tràng thẳng; da và thịt dính không tách nhau thì đại tràng kết.
• Tiểu tràng: da dày thì mạch dày, mạch dày thì tiểu tràng dày; da mỏng thì mạch mỏng, tiểu tràng mỏng; da chùng thì mạch chùng, tiểu tràng to và dài; da mỏng mà mạch nhỏ yếu thì tiểu tràng nhỏ và ngắn; các kinh dương nhiều chỗ quanh co thì tiểu tràng kết.
• Vị: khối thịt chắc và to thì vị dày; khối thịt nhỏ mảnh thì vị mỏng; khối thịt nhỏ mà mảnh thì vị không chắc; khối thịt không tương xứng với thân thì vị thấp — vị thấp thì hạ quản bị bó không thông lợi; khối thịt không chắc thì vị chùng; khối thịt không có ngấn nhỏ thì vị gấp; khối thịt nhiều ngấn nhỏ thì vị kết — vị kết thì thượng quản bị bó không thông lợi.
• Đởm: móng dày sắc vàng thì đởm dày; móng mỏng sắc hồng thì đởm mỏng; móng chắc sắc xanh thì đởm gấp; móng mềm sắc đỏ thì đởm chùng; móng thẳng sắc trắng không có ngấn thì đởm thẳng; móng xấu sắc đen nhiều vằn thì đởm kết.
• Tam tiêu, bàng quang: thớ da kín và dày thì tam tiêu bàng quang dày; thớ thô da mỏng thì mỏng; tấu lý thưa thì chùng; da căng mà không có lông tơ thì gấp; lông tơ đẹp mà thô thì thẳng; lông tơ thưa thì kết.

Hoàng Đế nói: "Dày mỏng tốt xấu đều có hình trạng; xin nghe về bệnh của chúng."

Kỳ Bá đáp: "Xem chỗ ứng ra ngoài để biết tạng bên trong, thì biết được bệnh ở đâu."

Giảng: Phần này lập một hệ đối ứng phủ – ngũ thể song song với hệ tạng – ngũ thể đã quen thuộc, và nguyên tắc rất nhất quán: phủ ứng ra ở chính cái mà tạng cặp với nó chủ quản. Phế chủ bì mao nên đại tràng xem ở da; tâm chủ huyết mạch nên tiểu tràng xem ở mạch; can chủ cân nên đởm xem ở gân và móng; tỳ chủ cơ nhục nên vị xem ở thịt; thận chủ cốt và tấu lý nên tam tiêu bàng quang xem ở tấu lý và lông.

Riêng đởm xem ở móng tay là chi tiết đặc sắc nhất, vì móng là "phần thừa của gân" theo quan niệm Đông y. Và bảng móng ở đây rất chi tiết: dày vàng, mỏng hồng, chắc xanh, mềm đỏ, thẳng trắng, xấu đen nhiều vằn — sáu trạng thái ứng sáu tình trạng của đởm. Xem móng tay vẫn là một phần của vọng chẩn đến nay.

Mục vị có một chi tiết rất đáng chú ý về lâm sàng: vị thấp thì hạ quản bị bó không thông lợi; vị kết thì thượng quản bị bó không thông lợi. Đây là hai tình huống tắc nghẽn ở hai đầu của dạ dày, và chúng hô ứng với thiên 19 (Tứ thời khí), nơi kinh văn dặn phân biệt bệnh ở thượng quản với bệnh ở hạ quản mà xử trí ngược nhau.

Câu kết "thị kỳ ngoại ứng, dĩ tri kỳ nội tạng, tắc tri sở bệnh hĩ" — xem chỗ ứng ra ngoài để biết tạng bên trong thì biết bệnh ở đâu — là phát biểu cô đọng nhất của nguyên lý "ty ngoại suỷ nội" trong toàn bộ Linh Khu, và chính câu này được trích dẫn ở đầu phần lý luận của hầu hết các sách chẩn đoán học Đông y.

释7. Đọc thiên này thế nào cho đúng

Giảng: Thiên 47 là một trong những thiên dễ bị hiểu sai nhất, nên cần nói rõ ba điều.

Thứ nhất, đây không phải giải phẫu học. Người xưa không đo được tim to nhỏ hay gan cao thấp trong người sống. Cái họ làm là xây một mô hình để giải thích sự khác biệt thể chất — vì sao cùng điều kiện mà người này bệnh người kia không. "Tạng lớn nhỏ cao thấp" là ngôn ngữ mô tả thể chất, không phải kết quả đo đạc.

Thứ hai, đây cũng không phải tướng số. Trừ mục "năm tạng đều lệch" đã nói ở trên, toàn bộ phần còn lại đều nhằm một mục đích thực dụng: biết trước người bệnh dễ mắc gì để phòng trước và để chọn cường độ điều trị cho phù hợp. Đây là cùng một mối quan tâm với thiên 37 ("chịu được cái khổ của cây kim"), thiên 38 (châm cho người béo khác người gầy), thiên 46 (mỗi thể chất một chỗ yếu).

Thứ ba, và quan trọng nhất, là câu "trì tắc an, giảm tắc bệnh" — giữ được thì yên, suy giảm thì bệnh. Câu này giữ cho cả thiên không rơi vào định mệnh luận. Vốn liếng bẩm sinh là cái đã định; nhưng giữ gìn hay phung phí là phần của mỗi người. Nó hô ứng với "đức toàn bất nguy" của Tố Vấn thiên 1 và với "ai tránh được thì không nguy" của thiên 46.

Điều còn dùng được cho hôm nay, vì thế, nằm ở nguyên tắc chứ không ở bảng đối chiếu: con người khác nhau ở tầng nền, sự khác nhau ấy quyết định ai dễ mắc gì, và có thể nhận ra nó qua những dấu hiệu bên ngoài — da dày hay mỏng, thịt chắc hay nhão, môi và tai ra sao, móng tay thế nào.

• 血和则经脉流行……卫气和则分肉解利……志意和则精神专直，魂魄不散，悔怒不起，五藏不受邪矣……此人之常平也 · Huyết hòa tắc kinh mạch lưu hành… vệ khí hòa tắc phân nhục giải lợi… chí ý hòa tắc tinh thần chuyên trực, hồn phách bất tán, hối nộ bất khởi, ngũ tạng bất thụ tà hĩ… thử nhân chi thường bình dã · Bốn điều kiện của sức khỏe, cả bốn đều là "hòa".
• 志意者，所以御精神，收魂魄，适寒温，和喜怒者也 · Chí ý giả, sở dĩ ngự tinh thần, thu hồn phách, thích hàn ôn, hòa hỷ nộ giả dã · Chí ý là cái cai quản tinh thần, thu nhiếp hồn phách, thích nghi nóng lạnh, điều hòa mừng giận. — Chí ý là năng lực điều tiết.
• 无智愚贤不肖，无以相倚也 · Vô trí ngu hiền bất tiếu, vô dĩ tương ỷ dã · Không kể khôn ngu hiền kém, không ai hơn ai. — Cái vốn trời cho là như nhau.
• 心小则安，邪弗能伤，易伤以忧；心大则忧不能伤，易伤于邪 · Tâm tiểu tắc an, tà phất năng thương, dị thương dĩ ưu; tâm đại tắc ưu bất năng thương, dị thương ư tà · Tim nhỏ thì tà không hại được nhưng dễ bị nỗi lo làm tổn; tim lớn thì ngược lại. — Không có thể chất nào toàn ưu.
• 五藏皆坚者，无病；五藏皆脆者，不离于病 · Ngũ tạng giai kiên giả, vô bệnh; ngũ tạng giai thúy giả, bất ly ư bệnh · Năm tạng đều chắc thì không bệnh; năm tạng đều giòn thì không lúc nào rời khỏi bệnh.
• 凡此诸变者，持则安，减则病也 · Phàm thử chư biến giả, trì tắc an, giảm tắc bệnh dã · Phàm các biến ấy, giữ được thì yên, suy giảm thì bệnh. — Câu giữ cho cả thiên không rơi vào định mệnh luận.
• 视其外应，以知其内藏，则知所病矣 · Thị kỳ ngoại ứng, dĩ tri kỳ nội tạng, tắc tri sở bệnh hĩ · Xem chỗ ứng ra ngoài để biết tạng bên trong thì biết được bệnh ở đâu. — Phát biểu cô đọng nhất của nguyên lý "ty ngoại suỷ nội".

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Bản tạng	本藏	Cái gốc của tạng — hình thái bẩm sinh của năm tạng quyết định thể chất và bệnh tật.
Thường bình	常平	Trạng thái bình thường khỏe mạnh, gồm bốn điều kiện đều là "hòa".
Chí ý	志意	Năng lực cai quản tinh thần, thu nhiếp hồn phách, thích nghi nóng lạnh, điều hòa mừng giận.
Nhị thập ngũ biến	二十五变	Năm tạng nhân với năm cặp biến đổi: nhỏ/lớn, cao/thấp, chắc/giòn, ngay/lệch.
Kiên · Thúy	坚 · 脆	Chắc và giòn — cặp quyết định nhất: đều chắc thì không bệnh, đều giòn thì luôn bệnh.
Đoan chính · Thiên khuynh	端正 · 偏倾	Ngay ngắn và lệch nghiêng; lệch thì chứng luôn là sự bất nhất.
Trì tắc an, giảm tắc bệnh	持则安，减则病	Giữ được thì yên, suy giảm thì bệnh — phần chủ động của mỗi người.
Ngoại ứng	外应	Chỗ tạng phủ biểu hiện ra ngoài: da, mạch, gân móng, thịt, tấu lý và lông.
Thượng quản · Hạ quản	上脘 · 下脘	Hai đầu của vị; vị kết thì thượng quản bó, vị thấp thì hạ quản bó.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là chỗ Nội Kinh trả lời tận gốc câu hỏi vì sao người ta mắc bệnh khác nhau. Ông nhấn mạnh câu "trì tắc an, giảm tắc bệnh", cho rằng đây mới là chỗ cốt: tạng bẩm sinh thế nào là việc đã rồi, nhưng giữ gìn được hay không thì ở người. Ai đọc bảng hai mươi lăm biến mà bỏ câu ấy thì hóa ra mê tín số mệnh.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý cặp "tâm nhỏ thì dễ bị lo làm tổn, tâm lớn thì dễ bị tà hại", khen đó là chỗ tinh nhất của bảng: nó cho thấy mọi thể chất đều có được có mất, không có kiểu người nào hơn hẳn. Ông cũng lưu ý rằng cả năm tạng khi "giòn" đều dẫn tới tiêu đan, và nối điều này với thiên 46 và thiên 4.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về phần sáu phủ, chỉ rõ quy luật: phủ ứng ra ở chính cái mà tạng cặp với nó chủ quản. Ông khen chỗ "đởm xem ở móng tay", cho rằng móng là phần thừa của gân nên xem móng là xem gân, mà gân thuộc can đởm — lý ấy rất thông.

Hoàng Phủ Mật thu nhận câu kết "thị kỳ ngoại ứng, dĩ tri kỳ nội tạng" vào Giáp Ất Kinh như một nguyên tắc tổng quát của chẩn đoán; từ đó câu này được dẫn ở đầu phần chẩn pháp của hầu hết sách y đời sau.

Về mục "năm tạng đều lệch thì lòng tà hay trộm cắp", phần lớn các nhà chú giải đều lướt qua hoặc chỉ ghi nhận mà không bàn — một sự dè dặt đáng lưu ý.

• Định nghĩa sức khỏe bằng bốn chữ "hòa" — huyết hòa, vệ khí hòa, chí ý hòa, nóng lạnh hòa — đáng dùng làm bảng tự kiểm: gân xương khớp có trơn tru không, da dẻ có mềm mại không, tinh thần có chuyên nhất không, ăn uống có tiêu và có chịu được thời tiết không.
• Nhận xét "không có thể chất nào toàn ưu" rất đáng nhớ: người ít ốm vặt có thể lại hay lo nghĩ đến mất ngủ; người thư thả dễ chịu có thể lại hay cảm cúm. Biết chỗ mạnh chỗ yếu của mình để giữ đúng chỗ, thay vì so bì với người khác.
• Câu "giữ được thì yên, suy giảm thì bệnh" là phần đáng giữ nhất của thiên: dù vốn liếng bẩm sinh thế nào, điều quyết định vẫn là có giữ gìn hay không.
• Xem móng tay là một cách tự theo dõi đơn giản: móng dày, hồng nhuận, mặt móng nhẵn là dấu hiệu tốt; móng mỏng dễ gãy, xỉn màu, nhiều vằn dọc kéo dài là điều nên để ý và đi khám.
• Dấu hiệu da dày hay mỏng, thớ da mịn hay thô, thịt chắc hay nhão là những thứ tự sờ được, và theo hệ thống này thì chúng phản ánh sức bền của cơ thể. Thay đổi rõ rệt về những thứ ấy trong thời gian ngắn mới là điều đáng lo, chứ không phải hình dáng vốn có.
• Phần "năm tạng đều lệch thì lòng tà hay trộm cắp" nên đọc như định kiến của thời đại, không phải tri thức y học — và không nên dùng để nhận xét về ai.

• Thiên 46 · Ngũ biến — nêu nguyên tắc "nhân hình nhi sinh bệnh"; thiên 47 truy sâu hơn vào hình thái tạng phủ.
• Thiên 45 · Ngoại suỷ — nguyên lý "ty ngoại suỷ nội"; câu kết của thiên 47 là phát biểu cô đọng nhất của nguyên lý ấy.
• Thiên 29 · Sư truyền — nhắc đích danh thiên Bản tạng và cách xem hình thể mà đoán tạng phủ.
• Thiên 37 · Ngũ duyệt ngũ sứ — xem năm quan mà biết năm tạng, cùng một phương pháp với bảng ở đây.
• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu", cơ sở cho việc xem môi biết tỳ, xem tai biết thận.
• Thiên 8 · Bản thần — định nghĩa chí ý trong chuỗi tinh – thần – hồn – phách – tâm – ý – chí, đọc kèm định nghĩa chí ý ở đây.
• Thiên 14 · Cốt độ — ba nhận xét suy kích thước tạng phủ từ tỷ lệ bên ngoài, tiền thân của bảng ở thiên 47.
• Thiên 19 · Tứ thời khí — phân biệt bệnh ở thượng quản với hạ quản, hô ứng với mục "vị kết" và "vị thấp".