"Bệnh truyền" (病传) nghĩa là bệnh truyền từ tạng này sang tạng khác. Thiên bàn về diễn biến nặng dần của bệnh khi nó lan theo một trật tự nhất định, và về thời điểm nguy hiểm khi trật tự ấy đi tới cùng.

Đoạn mở đầu lại là một đối thoại hay. Hoàng Đế kể rằng ông có học chín loại kim, nhưng khi đọc các sách phương thuật thì thấy có đủ thứ: đạo dẫn, hành khí, xoa bóp, cứu, chườm, châm, đốt, uống thuốc — vậy nên giữ lấy một phép, hay phải làm hết cả?

Kỳ Bá đáp một câu rất sắc: "Các phương ấy là phương của nhiều người, không phải điều một người có thể làm hết được."

Rồi Kỳ Bá nói về hai trạng thái của người học: "ngày tỉnh" là khi hiểu rõ âm dương, như mối nghi được gỡ, như người say tỉnh lại; "đêm mê" là khi bệnh đến mà lặng không tiếng, mờ không hình, lông rụng thớ da mở, chính khí nghiêng đổ, tà khí lan tràn, "đại khí nhập tạng" — khí lớn vào tới tạng — thì chỉ còn đường chết.

Phần chính của thiên là bảy đường truyền bệnh, mỗi đường bắt đầu từ một tạng phủ, đi qua các tạng khác theo số ngày nhất định, và kết thúc bằng một thời điểm chết cụ thể theo mùa và theo giờ.

Câu kết cho một chỉ dẫn thực hành quan trọng: bệnh truyền theo thứ tự liền kề như vậy thì đều có kỳ hạn chết, không được châm; còn nếu cách một tạng, hai ba bốn tạng thì mới châm được.

释1. Không ai làm hết được mọi phương pháp

诸方者，众人之方也，非一人之所尽行也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nhận chín loại kim ở phu tử, rồi riêng xem các sách phương thuật; thấy có đạo dẫn, hành khí, xoa bóp, cứu, chườm, châm, đốt, uống thuốc — mỗi thứ một phép. Có thể giữ riêng lấy một phép chăng, hay phải làm hết cả?"

Kỳ Bá đáp: "Các phương ấy là phương của nhiều người, không phải điều một người có thể làm hết được."

Hoàng Đế nói: "Ấy chính là điều gọi là giữ lấy một mà không để mất thì muôn vật đều xong. Nay ta đã nghe chỗ cốt yếu của âm dương, cái lý của hư thực, cái lỗi của nghiêng lệch, những chứng có thể chữa được. Xin nghe về sự biến hóa của bệnh, khi nó lan truyền tới chỗ tuyệt bại mà không chữa được — có thể nghe chăng?"

Giảng: Đoạn này chứa một lời khuyên nghề nghiệp rất thực tế và đáng suy ngẫm.

Hoàng Đế liệt kê tám phương pháp — đạo dẫn (vận động), hành khí (thở), xoa bóp, cứu, chườm, châm, đốt, uống thuốc — và hỏi nên chuyên một hay ôm hết.

Câu trả lời "phi nhất nhân chi sở tận hành dã" — không phải điều một người có thể làm hết — là sự thừa nhận về giới hạn của cá nhân. Các phương pháp ấy là thành quả tích lũy của nhiều người qua nhiều đời; một người không thể thành thạo tất cả.

Hoàng Đế tiếp lời bằng một câu rất hay: "thủ nhất vật thất, vạn vật tất giả" — giữ lấy một mà không để mất thì muôn việc đều xong. Đây là tư tưởng "chấp nhất" của Đạo gia, và ở đây nó có nghĩa: nắm chắc cái gốc (âm dương, hư thực) thì dù dùng phương pháp nào cũng đúng.

Hai vế hợp lại cho một lời khuyên cân đối: chuyên sâu vào một hai phương pháp, nhưng phải nắm vững nguyên lý chung.

释2. "Ngày tỉnh" và "đêm mê"

明于阴阳，如惑之解，如醉之醒。……瘖乎其无声，漠乎其无形，折毛发理，正气横倾，淫邪泮衍，血脉传溜，大气入藏，腹痛下淫，可以致死，不可以致生。

Dịch: Kỳ Bá đáp: "Cốt yếu thay, câu hỏi về đạo! Sáng thì như ban ngày tỉnh táo, tối thì như ban đêm mê muội. Ai khoác lấy mà mặc vào được thì thần cùng thành với mình; ai làm trọn mà mặc lấy thì thần tự đắc. Cái lý sinh ra thần thì có thể chép vào thẻ tre lụa, mà không thể truyền cho con cháu."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là ngày tỉnh?"

Kỳ Bá đáp: "Sáng tỏ về âm dương, như mối nghi được gỡ, như người say tỉnh lại."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là đêm mê?"

Kỳ Bá đáp: "Lặng lẽ mà không tiếng, mờ mịt mà không hình; lông rụng thớ da mở ra, chính khí nghiêng đổ, tà lệch lan tràn, theo huyết mạch mà chảy khắp; khí lớn vào tới tạng, bụng đau, xuống dưới mà tràn — có thể đưa tới chết, không thể đưa tới sống."

Giảng: Cặp "nhật tỉnh" và "dạ minh" rất đáng ghi, vì nó mô tả hai trạng thái đối lập.

"Ngày tỉnh" là trạng thái của người thầy hiểu được bệnh: như mối nghi được gỡ, như người say tỉnh lại. Đây là cảm giác rất thật của việc bỗng nhiên nhìn ra bản chất một ca bệnh.

"Đêm mê" thì không phải nói về người thầy, mà về bản thân bệnh khi nó đã tiến triển ngầm. Bốn chữ đầu rất đáng sợ: "âm hồ kỳ vô thanh, mạc hồ kỳ vô hình" — lặng lẽ không tiếng, mờ mịt không hình. Nghĩa là bệnh tiến triển mà không có dấu hiệu rõ ràng, không kêu lên, không hiện hình. Đến khi hiện ra thì đã là "chính khí nghiêng đổ, tà lan tràn, đại khí nhập tạng".

Đây là một mô tả chính xác về những bệnh tiến triển âm thầm — và cũng là lý do vì sao Nội Kinh coi trọng việc nhận ra dấu hiệu sớm đến thế (thiên 4: "chính tà trúng người thì nhẹ, trước hiện ở sắc mặt mà thân chưa biết").

Câu "khả trước ư trúc bạch, bất khả truyền ư tử tôn" — có thể chép vào thẻ tre lụa mà không thể truyền cho con cháu — cũng rất sâu. Nó nói rằng tri thức chép được, nhưng khả năng thì không truyền được; mỗi người phải tự "khoác lấy mà mặc vào".

释3. Bảy đường truyền bệnh

病先发于心，一日而之肺，三日而之肝，五日而之脾，三日不已，死，冬夜半，夏日中。

Dịch:

Giảng: Bảy bảng này có cấu trúc thống nhất: bệnh phát ở một nơi, rồi truyền lần lượt qua các tạng phủ khác, mỗi chặng một số ngày; nếu qua hết các chặng mà vẫn không khỏi thì chết vào một giờ nhất định, và giờ ấy khác nhau giữa mùa đông và mùa hạ.

Về trật tự truyền, phần lớn đi theo quy luật ngũ hành tương khắc — tạng bệnh truyền sang tạng mà nó khắc:

• Tâm (hỏa) → phế (kim): hỏa khắc kim ✓
• Phế (kim) → can (mộc): kim khắc mộc ✓
• Can (mộc) → tỳ (thổ): mộc khắc thổ ✓
• Tỳ (thổ) → thận (thủy): thổ khắc thủy ✓ (qua vị là phủ của tỳ)

Đây chính là quy luật "tương thừa" — hành mạnh lấn át hành mà nó khắc. Trương Trọng Cảnh mở đầu Kim Quỹ Yếu Lược bằng câu nổi tiếng dựa trên quy luật này: "kiến can chi bệnh, tri can truyền tỳ, đương tiên thực tỳ" — thấy bệnh can thì biết nó sẽ truyền sang tỳ, phải kiện tỳ trước.

Về thời điểm chết, các giờ được nêu cũng theo ngũ hành: tạng nào suy thì chết vào giờ của hành khắc nó. Ví dụ tâm thuộc hỏa, chết vào nửa đêm (giờ Tý, thuộc thủy) mùa đông hoặc giữa trưa (giờ Ngọ, thuộc hỏa) mùa hạ — theo hai cách: hoặc bị hành khắc chế ngự, hoặc bị chính hành mình quá vượng mà tuyệt.

Về các con số ngày, chúng không theo một quy luật rõ ràng nào mà các nhà chú giải thống nhất được, và tổng số ngày cũng không đều (từ 2 tới 10 ngày). Đây là chỗ nên đọc như tư liệu lịch sử về mô hình tiên lượng, không phải bảng tra.

Điều đáng giữ lại từ bảng này là hai ý:

1. Bệnh nặng có xu hướng lan theo một trật tự, không nhảy loạn — và biết trước trật tự ấy thì có thể phòng bị cho tạng sắp bị ảnh hưởng.
2. Có những thời điểm trong ngày mà người bệnh nặng dễ trở nặng hơn — điều này đúng với quan sát lâm sàng, dù cơ chế không như cổ nhân giải thích.

释4. Khi nào được châm, khi nào không

诸病以次相传，如是者，皆有死期，不可刺也；间一藏及二三四藏者，乃可刺也。

Dịch: "Các bệnh truyền nhau theo thứ tự như vậy thì đều có kỳ hạn chết, không được châm. Còn nếu cách một tạng, hoặc cách hai ba bốn tạng, thì mới châm được."

Giảng: Đây là câu chốt và là phần có giá trị thực hành nhất của thiên.

Nguyên tắc rất rõ: cách truyền quyết định tiên lượng.

• Truyền theo thứ tự liền kề (tạng này sang tạng nó khắc, rồi tiếp tục) — đây là kiểu truyền "đúng bài", cho thấy tà khí đang đi đúng đường tương khắc, và sức của nó đủ mạnh để lần lượt hạ từng tạng. Loại này tiên lượng xấu, không được châm.
• Truyền cách tạng — bỏ qua một hai tạng, tức không theo trật tự tương khắc. Loại này cho thấy sự lan truyền không có hệ thống, tà khí không đủ mạnh để đi trọn đường. Loại này còn chữa được.

Nghe có vẻ ngược trực giác, nhưng logic của nó nhất quán với toàn bộ Nội Kinh: cái gì diễn ra đúng quy luật thì khó can thiệp hơn cái gì diễn ra ngẫu nhiên. Khi bệnh đã vào guồng tương khắc thì nó tự chạy; còn khi nó lộn xộn thì còn chỗ để gỡ.

Ý nghĩa thực hành: người thầy phải theo dõi trình tự xuất hiện của các triệu chứng. Nếu thấy chúng nối tiếp nhau theo một trật tự có quy luật, thì đó là dấu hiệu nặng. Đây cũng chính là lý do thiên 25 (Bệnh bản) nhấn mạnh việc hỏi cho ra cái gì xuất hiện trước, cái gì đến sau.

• 诸方者，众人之方也，非一人之所尽行也 · Chư phương giả, chúng nhân chi phương dã, phi nhất nhân chi sở tận hành dã · Các phương pháp ấy là của nhiều người, không phải điều một người có thể làm hết được.
• 守一勿失，万物毕者也 · Thủ nhất vật thất, vạn vật tất giả dã · Giữ lấy một mà không để mất thì muôn việc đều xong. — Nắm vững nguyên lý gốc thì dùng phương pháp nào cũng đúng.
• 明于阴阳，如惑之解，如醉之醒 · Minh ư âm dương, như hoặc chi giải, như túy chi tỉnh · Sáng tỏ về âm dương thì như mối nghi được gỡ, như người say tỉnh lại.
• 瘖乎其无声，漠乎其无形 · Âm hồ kỳ vô thanh, mạc hồ kỳ vô hình · Lặng lẽ mà không tiếng, mờ mịt mà không hình. — Mô tả bệnh tiến triển âm thầm.
• 可著于竹帛，不可传于子孙 · Khả trước ư trúc bạch, bất khả truyền ư tử tôn · Có thể chép vào thẻ tre lụa mà không thể truyền cho con cháu. — Tri thức chép được, khả năng thì không.
• 诸病以次相传，如是者，皆有死期，不可刺也；间一藏及二三四藏者，乃可刺也 · Chư bệnh dĩ thứ tương truyền, như thị giả, giai hữu tử kỳ, bất khả thích dã; gian nhất tạng cập nhị tam tứ tạng giả, nãi khả thích dã · Truyền theo thứ tự liền kề thì có kỳ hạn chết, không được châm; truyền cách tạng thì còn châm được.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh câu "chư phương giả, chúng nhân chi phương dã", cho rằng đây là lời khuyên rất thực: người thầy nên chuyên sâu vào phép mình hợp, chứ ôm hết thì không phép nào tinh. Nhưng ông cũng lưu ý vế sau — "thủ nhất vật thất" — nghĩa là dù chuyên phép nào cũng phải nắm cái gốc âm dương hư thực.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đối chiếu bảy đường truyền của thiên này với Tố Vấn Tiêu bản bệnh truyền luận, ghi nhận hai bên gần trùng nhau và cho rằng cùng một nguồn. Ông cũng phân tích trật tự truyền theo ngũ hành tương khắc, và xem đó là mô hình chứ không phải quy luật tuyệt đối.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về câu chốt, giải thích vì sao truyền theo thứ tự lại nặng hơn truyền cách tạng: truyền đúng thứ tự nghĩa là tà khí đủ mạnh để lần lượt hạ từng tạng, như quân địch phá thành theo hàng; còn truyền cách quãng thì lực đã phân tán. Ông cho rằng đây là chỗ người thầy phải quan sát trình tự triệu chứng mà đoán thế bệnh.

Trương Trọng Cảnh trong Kim Quỹ Yếu Lược mở đầu bằng nguyên tắc "thấy bệnh can thì biết can sẽ truyền sang tỳ, phải kiện tỳ trước" — ứng dụng trực tiếp quy luật truyền bệnh theo tương khắc của thiên này vào phép "trị vị bệnh" (chữa chỗ chưa bệnh).

• Nguyên tắc "thấy bệnh ở một nơi thì lo trước cho nơi sắp bị ảnh hưởng" là điều đáng mang theo: khi có một vấn đề sức khỏe kéo dài, nên chú ý giữ gìn những bộ phận liên quan trước khi chúng cũng hỏng theo. Ví dụ người bệnh gan mạn tính cần chú ý tiêu hóa; người bệnh phổi mạn cần chú ý tim.
• Trình tự xuất hiện của các triệu chứng là thông tin quan trọng mà chỉ người bệnh nắm rõ. Ghi lại theo mốc thời gian trước khi đi khám là việc rất có ích — và nếu thấy các triệu chứng nối tiếp nhau theo một chuỗi rõ rệt thì càng nên đi khám sớm.
• Mô tả "lặng lẽ không tiếng, mờ mịt không hình" nhắc rằng nhiều bệnh nặng tiến triển âm thầm. Đây là lý do khám sức khỏe định kỳ có giá trị, dù đang không thấy gì bất thường.
• Nhận xét "không một người nào làm hết được mọi phương pháp" đáng nhớ khi tìm nơi chữa bệnh: nên dè dặt với những nơi quảng cáo chữa được mọi thứ bằng mọi cách.
• Câu "có thể chép vào sách mà không thể truyền cho con cháu" nhắc rằng đọc sách không thay được thực hành. Với người bệnh, điều này cũng có nghĩa: thông tin tìm trên mạng không thay được việc được khám trực tiếp.
• Quan sát rằng có những thời điểm trong ngày người bệnh nặng dễ trở nặng hơn vẫn đúng. Với người chăm sóc, nên chú ý hơn vào lúc rạng sáng và đêm khuya.

• Thiên 25 · Bệnh bản — nguyên tắc tiêu bản dựa trên trình tự xuất hiện của triệu chứng, cùng một mối quan tâm với thiên 42.
• Thiên 43 · Dâm tà phát mộng — nối tiếp cụm từ "dâm tà phán diễn" ở cuối đoạn "dạ minh" của thiên này.
• Thiên 8 · Bản thần — bảng năm tạng bị thương kèm mùa nguy, cùng dùng quy luật ngũ hành tương khắc để tiên lượng.
• Thiên 10 · Kinh mạch — chứng hậu khi khí từng kinh tuyệt, kèm ngày nguy theo can chi; cùng một mô hình.
• Tố Vấn thiên 65 · Tiêu bản bệnh truyền luận — chép bảy đường truyền gần trùng với thiên này, nên đọc đối chiếu.
• Tố Vấn thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận — bàn về truyền bệnh theo ngũ hành và tiên lượng, bổ sung lý luận cho thiên 42.