"Âm dương hệ nhật nguyệt" (阴阳系日月) nghĩa là âm dương gắn với mặt trời và mặt trăng. Thiên đem hệ can chi của lịch pháp ghép vào kinh mạch: mười hai địa chi ứng mười hai tháng ứng mười hai kinh ở chân, mười thiên can ứng mười ngày ứng mười kinh ở tay.

Lý do của cách chia này được nêu ngay: "Từ thắt lưng trở lên là trời, từ thắt lưng trở xuống là đất." Mười hai kinh ở chân thuộc đất nên ứng với mười hai tháng — vì "tháng sinh ra từ nước, nên cái ở dưới là âm". Mười ngón tay thuộc trời nên ứng với mười ngày — vì "ngày chủ về lửa, nên cái ở trên là dương".

Từ bảng ghép ấy rút ra một hệ thống cấm châm theo mùa: ba tháng đầu năm khí người ở bên trái thì chớ châm kinh dương ở chân trái; ba tháng tiếp khí ở bên phải thì chớ châm kinh dương ở chân phải; và tương tự với hai quý cuối năm cho kinh âm.

Nhưng chỗ đáng giá nhất của thiên nằm ở đoạn kết. Hoàng Đế phát hiện một mâu thuẫn: theo ngũ hành thì giáp ất thuộc mộc, vượng ở mùa xuân, chủ can, mà can là Túc Quyết âm — vậy sao ở đây lại lấy giáp làm Thủ Thiếu dương? Không hợp với số.

Câu trả lời của Kỳ Bá là một trong những mệnh đề phương pháp luận quan trọng nhất của toàn bộ Nội Kinh: "Đây là âm dương của trời đất, không phải bốn mùa năm hành đi theo thứ tự. Vả lại âm dương thì có tên mà không có hình; cho nên đếm thì có thể tới mười, suy ra thì tới trăm; đếm thì tới nghìn, suy ra thì tới vạn."

释1. Trên là trời, dưới là đất

腰以上为天，腰以下为地，故天为阳，地为阴。故足之十二经脉以应十二月，月生于水，故在下者为阴。手之十指，以应十日，日主火，故在上者为阳。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe trời là dương, đất là âm; mặt trời là dương, mặt trăng là âm — hợp vào người thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Từ thắt lưng trở lên là trời, từ thắt lưng trở xuống là đất; cho nên trời là dương, đất là âm.

Vì thế mười hai kinh mạch ở chân ứng với mười hai tháng; tháng sinh ra từ nước, nên cái ở dưới là âm.

Mười ngón tay ứng với mười ngày; ngày chủ về lửa, nên cái ở trên là dương."

Giảng: Cách chia này dựa trên một phép loại suy hai tầng.

Tầng thứ nhất — chia thân người: lấy thắt lưng làm ranh giới, trên là trời (dương), dưới là đất (âm). Cách chia này đã gặp ở thiên 12: "trời là dương, đất là âm; từ thắt lưng trở lên là trời, từ thắt lưng trở xuống là đất".

Tầng thứ hai — gán hệ đếm: chân thuộc đất, mà đất ứng với mặt trăng (âm), mà mặt trăng quyết định tháng — nên mười hai kinh ở chân ứng mười hai tháng, tức mười hai địa chi. Tay thuộc trời, mà trời ứng với mặt trời (dương), mà mặt trời quyết định ngày — nên mười ngón tay ứng mười ngày, tức mười thiên can.

Mấu chốt nằm ở hai câu giải thích: "nguyệt sinh ư thủy" (tháng sinh từ nước) và "nhật chủ hỏa" (ngày chủ về lửa). Mặt trăng gắn với nước — điều mà người xưa quan sát qua thủy triều; mặt trời gắn với lửa — điều hiển nhiên. Từ đó mà có sự phân định.

Cần thấy rằng đây là một phép loại suy, không phải một phát hiện về cơ thể. Nó cho phép đem hệ lịch pháp áp vào y học, và giá trị của nó nằm ở chỗ tạo ra một khung có thể tính toán được.

释2. Mười hai địa chi và mười hai kinh ở chân

寅者，正月之生阳也，主左足之少阳……亥者，十月，主左足之厥阴，此两阴交尽，故曰厥阴。

Dịch:

Chi	Tháng	Kinh
Dần	Tháng giêng — chỗ dương sinh ra	Túc Thiếu dương bên trái
Mùi	Tháng sáu	Túc Thiếu dương bên phải
Mão	Tháng hai	Túc Thái dương bên trái
Ngọ	Tháng năm	Túc Thái dương bên phải
Thìn	Tháng ba	Túc Dương minh bên trái
Tỵ	Tháng tư	Túc Dương minh bên phải
Thân	Tháng bảy — chỗ âm sinh ra	Túc Thiếu âm bên phải
Sửu	Tháng chạp	Túc Thiếu âm bên trái
Dậu	Tháng tám	Túc Thái âm bên phải
Tý	Tháng mười một	Túc Thái âm bên trái
Tuất	Tháng chín	Túc Quyết âm bên phải
Hợi	Tháng mười	Túc Quyết âm bên trái

"Hai dương hợp ở phía trước, nên gọi là Dương minh" (về cặp Thìn – Tỵ). "Hai âm giao nhau mà hết, nên gọi là Quyết âm" (về cặp Tuất – Hợi).

Giảng: Bảng này có một cấu trúc rất đối xứng mà cần nhìn kỹ mới thấy.

Sáu tháng đầu (Dần tới Tỵ, tháng giêng tới tháng tư) thuộc phần dương, được gán cho ba kinh dương. Và trật tự rất có ý: Dần là "sinh dương" — chỗ dương khí bắt đầu sinh, ứng với Thiếu dương (dương còn ít); rồi tới Thái dương (dương đã lớn); rồi tới Dương minh (hai dương hợp lại, sáng nhất).

Sáu tháng sau (Thân tới Hợi) thuộc phần âm, gán cho ba kinh âm theo trật tự tương ứng: Thân là "sinh âm" — chỗ âm bắt đầu sinh, ứng với Thiếu âm; rồi Thái âm; rồi Quyết âm (hai âm giao nhau mà hết).

Hai lời chú giải trong kinh văn giải thích tên gọi:

• "Lưỡng dương hợp ư tiền, cố viết Dương minh" — hai dương hợp lại ở phía trước nên gọi là Dương minh. "Minh" nghĩa là sáng, vì dương thịnh nhất.
• "Lưỡng âm giao tận, cố viết Quyết âm" — hai âm giao nhau mà hết nên gọi là Quyết âm. Chữ "quyết" (厥) ở đây có nghĩa là tận cùng.

Đây là hai trong số rất ít chỗ Nội Kinh giải thích tên gọi của sáu kinh, và cách giải ấy được các y gia đời sau dẫn lại thường xuyên.

Về cách chia trái phải: sáu tháng đầu năm thì các tháng đầu (Dần, Mão, Thìn) thuộc bên trái, các tháng sau (Tỵ, Ngọ, Mùi) thuộc bên phải — tức đi theo chiều dương khí từ trái sang phải. Nửa năm sau thì ngược lại.

释3. Mười thiên can và mười kinh ở tay

甲主左手之少阳，己主右手之少阳，乙主左手之太阳，戊主右手之太阳，丙主左手之阳明，丁主右手之阳明，此两火并合，故为阳明。

Dịch:

Can	Kinh
Giáp	Thủ Thiếu dương bên trái
Kỷ	Thủ Thiếu dương bên phải
Ất	Thủ Thái dương bên trái
Mậu	Thủ Thái dương bên phải
Bính	Thủ Dương minh bên trái
Đinh	Thủ Dương minh bên phải
Canh	Thủ Thiếu âm bên phải
Quý	Thủ Thiếu âm bên trái
Tân	Thủ Thái âm bên phải
Nhâm	Thủ Thái âm bên trái

"Hai lửa hợp lại, nên là Dương minh" (về cặp Bính – Đinh).

Rồi phân định âm dương tổng quát:

• Kinh dương ở chân là "thiếu dương trong âm"; kinh âm ở chân là "thái âm trong âm".
• Kinh dương ở tay là "thái dương trong dương"; kinh âm ở tay là "thiếu âm trong dương".
• Từ thắt lưng trở lên là dương, từ thắt lưng trở xuống là âm.

Với năm tạng:

Tạng	Vị trí âm dương
Tâm	Thái dương trong dương
Phế	Thiếu âm trong dương
Can	Thiếu dương trong âm
Tỳ	Chí âm trong âm
Thận	Thái âm trong âm

Giảng: Bảng thiên can chỉ gán được mười kinh (năm cặp), nên Thủ Quyết âm (Tâm bào) bị bỏ ra ngoài. Đây không phải sơ suất mà là hệ quả toán học: mười can chia đôi được năm cặp, không đủ cho sáu kinh. Các nhà chú giải ghi nhận điều này và xem đó là một hạn chế cố hữu của phép ghép.

Chi tiết "lưỡng hỏa tịnh hợp, cố vi Dương minh" — hai lửa hợp lại nên là Dương minh — dựa trên việc Bính và Đinh đều thuộc hành hỏa trong hệ thiên can.

Bảng phân định âm dương tổng quát ở cuối rất đáng chú ý: nó cho thấy âm dương là tương đối, tùy hệ quy chiếu. Cùng một kinh dương, nếu ở chân (thuộc đất, thuộc âm) thì là "thiếu dương trong âm"; nếu ở tay (thuộc trời, thuộc dương) thì là "thái dương trong dương". Nghĩa là phải xét hai tầng: thuộc vùng nào trước, rồi mới xét trong vùng ấy là âm hay dương.

Bảng năm tạng ở đây trùng với bảng trong thiên 1, và cũng có những chỗ khác với Tố Vấn — điểm dị đồng đã được bàn ở thiên 1.

释4. Cấm châm theo mùa

正月二月三月，人气在左，无刺左足之阳；四月五月六月，人气在右，无刺右足之阳；七月八月九月，人气在右，无刺右足之阴；十月十一月十二月，人气在左，无刺左足之阴。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Lấy đó mà chữa thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

Thời gian	Khí người ở	Cấm châm
Tháng giêng, hai, ba	Bên trái	Kinh dương ở chân trái
Tháng tư, năm, sáu	Bên phải	Kinh dương ở chân phải
Tháng bảy, tám, chín	Bên phải	Kinh âm ở chân phải
Tháng mười, mười một, chạp	Bên trái	Kinh âm ở chân trái

Giảng: Nguyên tắc ở đây là: chỗ nào khí người đang tụ về thì không châm chỗ ấy.

Lý do được suy ra từ hệ thống ở trên: ba tháng đầu năm ứng với Dần Mão Thìn, đều là các kinh dương bên trái; nên khí người đang dồn về đó, và châm vào là tả mất cái đang thịnh — làm hỏng nhịp tự nhiên của năm.

Đây cùng một tinh thần với các bảng chọn huyệt theo mùa ở thiên 2, thiên 19 và thiên 21, nhưng khác về cách: các thiên kia chọn tầng nông sâu theo mùa, còn thiên này chọn bên trái phải và âm dương theo mùa.

Với người đọc hôm nay, bảng cấm này nên được xem là tư liệu lịch sử — nó phụ thuộc hoàn toàn vào phép ghép can chi với kinh mạch, mà phép ghép ấy lại là một quy ước. Điều đáng giữ là nguyên tắc: can thiệp nên thuận theo nhịp tự nhiên, không nên tả cái đang thịnh đúng lúc nó cần thịnh.

释5. Âm dương có tên mà không có hình

此天地之阴阳也，非四时五行之以次行也。且夫阴阳者，有名而无形，故数之可十，推之可百，数之可千，推之可万，此之谓也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Ngũ hành thì phương đông giáp ất thuộc mộc, vượng ở mùa xuân; mùa xuân sắc xanh, chủ về can; mà can là Túc Quyết âm. Nay lại lấy giáp làm Thủ Thiếu dương — không hợp với số, là vì sao?"

Kỳ Bá đáp: "Đây là âm dương của trời đất, không phải bốn mùa năm hành đi theo thứ tự. Vả lại âm dương thì có tên mà không có hình; cho nên đếm thì có thể tới mười, suy ra thì tới trăm; đếm thì tới nghìn, suy ra thì tới vạn — chính là nói điều ấy vậy."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên, và là một trong những mệnh đề phương pháp luận sâu nhất của toàn bộ Nội Kinh.

Câu hỏi của Hoàng Đế rất sắc. Ông chỉ ra một mâu thuẫn thật: theo hệ ngũ hành đã được dùng khắp Nội Kinh thì giáp ất thuộc mộc, mộc vượng mùa xuân, mùa xuân chủ can, can là Túc Quyết âm. Vậy giáp lẽ ra phải ứng với Túc Quyết âm. Thế mà thiên này lại gán giáp cho Thủ Thiếu dương. Hai hệ thống đá nhau.

Đây là kiểu chất vấn mà rất ít sách cổ dám đặt ra với chính mình — giống như Hoàng Đế chất vấn lời kinh ở thiên 35.

Câu trả lời của Kỳ Bá gồm hai vế.

Vế thứ nhất — phân biệt hai hệ thống: "thử thiên địa chi âm dương dã, phi tứ thời ngũ hành chi dĩ thứ hành dã". Hệ ghép trong thiên này là âm dương của trời đất (dựa trên trên dưới, trái phải, nhật nguyệt); còn hệ ngũ hành là bốn mùa năm hành đi theo thứ tự. Hai hệ dùng cho hai mục đích khác nhau, nên không việc gì phải khớp nhau.

Đây là một sự thừa nhận rất thành thật: Nội Kinh dùng nhiều hệ thống mô hình song song, và chúng không nhất thiết tương thích. Người đọc phải biết mỗi hệ dùng để làm gì, thay vì cố ép chúng thành một.

Vế thứ hai — bản chất của âm dương: "âm dương giả, hữu danh nhi vô hình" — âm dương có tên mà không có hình.

Sáu chữ này nói rằng âm dương không phải một thực thể mà là một cặp phạm trù quan hệ. Không có vật gì "là âm" một cách tuyệt đối; nó chỉ là âm so với một cái khác. Ngực là dương so với bụng, nhưng là âm so với lưng. Kinh dương ở chân là dương so với kinh âm ở chân, nhưng lại là "thiếu dương trong âm" khi so với kinh ở tay.

Và vì là quan hệ chứ không phải thực thể, nên nó chia được vô hạn: "sổ chi khả thập, suy chi khả bách; sổ chi khả thiên, suy chi khả vạn" — đếm thì tới mười, suy ra tới trăm, tới nghìn, tới vạn. Trong âm lại có âm dương, trong dương lại có âm dương, cứ thế không dứt.

Câu này hô ứng với Tố Vấn thiên 5 (Âm dương ứng tượng đại luận): "âm dương giả, số chi khả thập, thôi chi khả bách, số chi khả thiên, thôi chi khả vạn, vạn chi đại bất khả thắng số, nhiên kỳ yếu nhất dã" — cái lớn của vạn vật đếm không xuể, nhưng chỗ cốt yếu thì chỉ là một.

Hệ quả cho người học Đông y rất lớn: âm dương không phải thứ để đi tìm trong cơ thể như tìm một cơ quan, mà là công cụ để phân loại và so sánh. Hỏi "cái này là âm hay dương" mà không nói so với cái gì là câu hỏi không có nghĩa. Và vì vậy, các bảng ghép âm dương trong Nội Kinh phải được đọc như công cụ, chứ không phải như mô tả về sự thật.

• 腰以上为天，腰以下为地，故天为阳，地为阴 · Yêu dĩ thượng vi thiên, yêu dĩ hạ vi địa, cố thiên vi dương, địa vi âm · Từ thắt lưng trở lên là trời, trở xuống là đất; trời là dương, đất là âm.
• 两阳合于前，故曰阳明 · Lưỡng dương hợp ư tiền, cố viết Dương minh · Hai dương hợp ở phía trước nên gọi là Dương minh. — Một trong ít chỗ Nội Kinh giải thích tên gọi sáu kinh.
• 两阴交尽，故曰厥阴 · Lưỡng âm giao tận, cố viết Quyết âm · Hai âm giao nhau mà hết nên gọi là Quyết âm.
• 正月二月三月，人气在左，无刺左足之阳 · Chính nguyệt nhị nguyệt tam nguyệt, nhân khí tại tả, vô thích tả túc chi dương · Nguyên tắc: chỗ nào khí người đang tụ về thì không châm chỗ ấy.
• 此天地之阴阳也，非四时五行之以次行也 · Thử thiên địa chi âm dương dã, phi tứ thời ngũ hành chi dĩ thứ hành dã · Đây là âm dương của trời đất, không phải bốn mùa năm hành đi theo thứ tự. — Nội Kinh thừa nhận dùng nhiều hệ mô hình song song.
• 阴阳者，有名而无形 · Âm dương giả, hữu danh nhi vô hình · Âm dương có tên mà không có hình. — Âm dương là cặp phạm trù quan hệ, không phải thực thể.
• 数之可十，推之可百；数之可千，推之可万 · Sổ chi khả thập, suy chi khả bách; sổ chi khả thiên, suy chi khả vạn · Đếm thì tới mười, suy ra tới trăm; đếm thì tới nghìn, suy ra tới vạn. — Âm dương chia được vô hạn vì là quan hệ.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thiên can · Địa chi	天干 · 地支	Mười can ứng mười ngày và mười kinh ở tay; mười hai chi ứng mười hai tháng và mười hai kinh ở chân.
Sinh dương · Sinh âm	生阳 · 生阴	Dần là chỗ dương bắt đầu sinh, Thân là chỗ âm bắt đầu sinh.
Lưỡng dương hợp minh	两阳合明	Hai dương hợp lại thành Dương minh — dương thịnh nhất, sáng nhất.
Lưỡng âm giao tận	两阴交尽	Hai âm giao nhau mà hết, thành Quyết âm — chữ "quyết" nghĩa là tận cùng.
Âm trung chi thiếu dương	阴中之少阳	Kinh dương ở chân — dương trong vùng âm; âm dương phải xét hai tầng.
Hữu danh nhi vô hình	有名而无形	Có tên mà không có hình — âm dương là phạm trù quan hệ, không phải vật thể.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem câu "âm dương giả, hữu danh nhi vô hình" là chìa khóa để đọc toàn bộ Nội Kinh. Ông viết: người mới học cứ tìm xem âm dương nằm ở đâu trong thân thể, ấy là lầm; âm dương là cái để phân chia và so sánh, không phải vật để tìm. Hiểu được thế thì mới thấy vì sao cùng một tạng mà chỗ này gọi là dương, chỗ kia gọi là âm.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi ghi nhận rằng bảng thiên can chỉ gán được mười kinh nên Thủ Quyết âm bị bỏ sót, và cho rằng đây là hạn chế tất yếu của phép ghép — mười can không chia hết cho sáu kinh. Ông khuyên chớ gượng ép bù vào, mà nên hiểu đây chỉ là một cách ghép có tính quy ước.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú đặc biệt đề cao việc Hoàng Đế dám chất vấn sự mâu thuẫn giữa hai hệ thống, và việc Kỳ Bá trả lời thẳng rằng đó là hai hệ khác nhau. Ông cho rằng đây là chỗ Nội Kinh tự nhận mình không phải một hệ thống duy nhất khép kín, mà là tập hợp nhiều mô hình cùng dùng.

Vương Băng khi chú Tố Vấn Âm dương ứng tượng đại luận cũng dẫn ý "âm dương có tên mà không có hình", và giải rằng chính vì không có hình nên mới áp được vào mọi sự vật; nếu có hình cố định thì chỉ dùng được cho một chỗ.

• Mệnh đề "âm dương có tên mà không có hình" là điều quan trọng nhất cần nắm khi tiếp cận Đông y: đừng tìm cách xác định một thứ "là âm" hay "là dương" một cách tuyệt đối. Luôn phải hỏi: so với cái gì? Một món ăn mát so với món khác, một thể trạng thiên hàn so với người khác — tất cả đều là so sánh.
• Ý "Nội Kinh dùng nhiều hệ mô hình song song và chúng không nhất thiết khớp nhau" giúp đọc cổ thư cho đúng: khi gặp hai chỗ nói khác nhau, thường là vì chúng thuộc hai hệ khác nhau chứ không phải một bên sai.
• Nguyên tắc "chỗ nào khí đang tụ thì đừng động vào" có thể hiểu rộng ra: khi cơ thể đang dồn sức vào một việc (đang sốt để chống nhiễm trùng, đang hồi phục sau chấn thương), thì can thiệp mạnh vào đó thường phản tác dụng.
• Cách chia "trên thắt lưng là trời, dưới thắt lưng là đất" vẫn là một khung định hướng tiện dụng: các chứng ở phần trên thường thiên về phong nhiệt và khí; các chứng ở phần dưới thường thiên về hàn thấp và huyết — như thiên 4 đã nêu.
• Lời giải thích "hai âm giao nhau mà hết nên gọi là Quyết âm" giúp hiểu vì sao Quyết âm lại là giai đoạn cuối trong lục kinh truyền biến của Thương Hàn Luận, và vì sao bệnh tới Quyết âm thường là nặng.
• Thiên này cũng cho một bài học về cách học: dám nhận ra mâu thuẫn trong điều mình đang học, và hỏi cho ra lẽ, thay vì cố dung hòa gượng ép.

• Thiên 12 · Kinh thủy — cách chia "trên thắt lưng là trời, dưới là đất", nền của phép ghép trong thiên này.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — bảng phân định âm dương của năm tạng, trùng với bảng ở đây.
• Thiên 2 · Bản du, Thiên 19 · Tứ thời khí, Thiên 21 · Hàn nhiệt bệnh — ba bảng chọn huyệt theo mùa khác; thiên 41 bổ sung cách chọn theo trái phải và âm dương.
• Thiên 40 · Âm dương thanh trọc — "trong cái đục có cái trong", cùng một nguyên lý phân chia vô hạn của âm dương.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — "trong âm có âm, trong dương có dương", bảng bốn tầng âm dương.
• Tố Vấn thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận — "âm dương giả, số chi khả thập, thôi chi khả bách…", bản tương ứng của mệnh đề kết thiên.
• Tố Vấn thiên 6 · Âm dương ly hợp luận — giải thích tên gọi ba âm ba dương, đọc đối chiếu với hai lời chú ở đây.