"Ngũ duyệt ngũ sứ" (五阅五使) nghĩa là năm chỗ để xem và năm thứ sai khiến. "Ngũ duyệt" là năm quan — mũi, mắt, miệng môi, lưỡi, tai — những nơi để xem xét; "ngũ sứ" là năm khí của năm tạng, thứ được tạng sai khiến mà hiện ra ở năm quan ấy.

Mệnh đề trung tâm của thiên được nêu ngay: "Ngũ quan là chỗ để xem xét của năm tạng." Và bổ sung bằng một cặp rất gọn: "Mạch hiện ra ở khí khẩu, sắc hiện ra ở minh đường." Tức là có hai cửa sổ để nhìn vào bên trong — một ở cổ tay (bắt mạch), một ở giữa mặt (xem sắc).

Từ đó thiên kê năm quan ứng năm tạng: mũi là quan của phế, mắt là quan của can, miệng môi là quan của tỳ, lưỡi là quan của tâm, tai là quan của thận. Rồi kê năm dấu hiệu khi tạng có bệnh: phế bệnh thì thở suyễn cánh mũi phập phồng; can bệnh thì khóe mắt xanh; tỳ bệnh thì môi vàng; tâm bệnh thì lưỡi cuộn ngắn và gò má đỏ; thận bệnh thì gò má và trán đen.

Phần đặc sắc riêng của thiên là đoạn về tướng mạo vùng mặt: minh đường rộng lớn, phên giậu lộ ra ngoài, tường vách cao có nền — người như vậy thì "sống trọn trăm tuổi", và châm cho họ tất khỏi, vì khí huyết có thừa, cơ nhục chắc chặt nên chịu được cái khổ của cây kim. Ngược lại, nếu năm quan không rõ, minh đường nhỏ, tường thấp không nền, thì "dù bình thường cũng đã nguy, huống hồ lại thêm bệnh".

Đây là một trong những chỗ Nội Kinh gắn hình thể bên ngoài với sức chịu đựng điều trị rõ nhất.

释1. Hai cửa sổ: khí khẩu và minh đường

五官者，五藏之阅也。……脉出于气口，色见于明堂，五色更出，以应五时，各如其常，经气入藏，必当治里。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta nghe phép châm có năm quan, năm chỗ xem xét, để quan sát năm khí. Năm khí là cái sai khiến của năm tạng, là cái phụ trợ của năm mùa. Xin nghe năm thứ sai khiến ấy hiện ra ở đâu."

Kỳ Bá đáp: "Năm quan là chỗ để xem xét của năm tạng."

Hoàng Đế nói: "Xin nghe chúng hiện ra ở đâu, để có thể lấy làm phép thường."

Kỳ Bá đáp: "Mạch hiện ra ở khí khẩu, sắc hiện ra ở minh đường. Năm sắc thay nhau hiện ra để ứng với năm mùa, mỗi thứ theo lẽ thường của nó. Khí ở kinh mà vào tới tạng thì tất phải chữa ở phần trong."

Giảng: Cặp mệnh đề "mạch xuất ư khí khẩu, sắc kiến ư minh đường" là câu quan trọng nhất của thiên, vì nó lập ra hai cửa sổ song song để nhìn vào bên trong:

• Khí khẩu (thốn khẩu ở cổ tay) — cửa sổ của mạch, thuộc thiết chẩn;
• Minh đường (chỉ mũi, hoặc rộng hơn là vùng giữa mặt) — cửa sổ của sắc, thuộc vọng chẩn.

Hai cửa sổ này bổ sung nhau, và đây chính là cơ sở của nguyên tắc "sắc mạch tương ứng" đã nêu ở thiên 4: sắc và mạch phải khớp nhau như dùi với trống.

Chữ "duyệt" (阅) nghĩa là xem xét, kiểm tra — rất đắt. Năm quan không phải chỉ là năm giác quan, mà là năm điểm kiểm tra mà tạng phủ để lộ tình trạng của mình ra.

Còn chữ "sứ" (使) nghĩa là sai khiến, sứ giả: khí của tạng được tạng phái ra ngoài, hiện lên ở quan tương ứng. Nghĩa là thứ ta nhìn thấy ở mặt là sứ giả của tạng, mang tin từ bên trong ra.

Câu cuối — "khí ở kinh mà vào tới tạng thì phải chữa ở phần trong" — nhắc rằng nếu dấu hiệu đã hiện rõ ở năm quan thì bệnh đã vào tạng, không còn ở kinh lạc, nên phép chữa phải nhằm vào bên trong.

释2. Tướng mạo vùng mặt và sức chịu đựng điều trị

明堂广大，蕃蔽见外，方壁高基，引垂居外，五色乃治，平博广大，寿中百岁。见此者，刺之必已，如是之人者，血气有余，肌肉坚致，故可苦以针。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Năm sắc chỉ quyết ở minh đường thôi sao?"

Kỳ Bá đáp: "Năm quan đã rõ ràng, khuyết đình tất mở rộng, rồi mới lập nên minh đường. Minh đường rộng lớn, phên giậu lộ ra ngoài, tường vuông nền cao, phần rủ xuống nằm ngoài — thì năm sắc mới yên; bằng phẳng rộng rãi thì sống trọn trăm tuổi.

Thấy người như vậy thì châm tất khỏi. Người như vậy khí huyết có thừa, cơ nhục chắc chặt, cho nên có thể chịu được cái khổ của cây kim."

Giảng: Đoạn này dùng một hệ thuật ngữ mượn từ kiến trúc để mô tả vùng mặt:

Toàn bộ khuôn mặt được hình dung như một ngôi nhà: có gian chính, có sân trước, có tường, có nền, có hàng rào. Cách hình dung này hô ứng với thiên 35, nơi khoang ngực bụng được ví là "tường thành của tạng phủ".

Nhưng điều đáng chú ý nhất là kết luận: người có tướng mặt đầy đặn cân đối thì "châm tất khỏi", và lý do được nêu rất rõ ràng — "huyết khí hữu dư, cơ nhục kiên trí, cố khả khổ dĩ châm": khí huyết có thừa, cơ nhục chắc chặt, nên chịu được cái khổ của cây kim.

Ba chữ "khả khổ dĩ châm" rất đáng ghi: châm cứu là một việc gây khổ cho người bệnh, và không phải ai cũng chịu được. Đây là một sự thành thật hiếm thấy, và nó nhất quán với toàn bộ hệ thống: thiên 5 nói người ăn cao lương phải châm nhẹ hơn người ăn rau đậu; thiên 12 nói người gầy mòn thì không thể lấy mức mà đo; thiên 6 nói hình khí bất túc thì không được châm.

Nói cách khác, thiên này bổ sung một tiêu chí đánh giá sức chịu đựng bằng cách nhìn, nhanh và không cần dụng cụ.

释3. Năm quan ứng năm tạng

鼻者，肺之官也。目者，肝之官也。口唇者，脾之官也。舌者，心之官也。耳者，肾之官也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về năm quan." Kỳ Bá đáp:

Hoàng Đế hỏi: "Lấy quan mà xem được gì?" Kỳ Bá đáp: "Để xem năm tạng. Cho nên:

Giảng: Bảng ngũ quan này trùng với đoạn "ngũ tạng khai khiếu" ở thiên 17, nhưng có một điểm khác đáng chú ý: thiên 17 nói "tỳ khí thông ở miệng", thiên 37 nói "miệng và môi là quan của tỳ" — thêm chữ "môi". Đây là bổ sung quan trọng, vì môi là nơi dễ quan sát hơn miệng, và sắc môi phản ánh tình trạng tỳ rất nhạy.

Bảng dấu hiệu bệnh mới là phần có giá trị thực hành, và mỗi dấu hiệu đều rất cụ thể:

"Suyễn tức tỵ trương" — thở gấp mà cánh mũi phập phồng. Đây là dấu hiệu khó thở nặng, đặc biệt rõ ở trẻ nhỏ, và đến nay vẫn là một dấu hiệu khám quan trọng trong các bệnh hô hấp.

"Tỷ thanh" — khóe mắt xanh. Xanh là sắc của can mộc.

"Thần hoàng" — môi vàng. Vàng là sắc của tỳ thổ.

"Thiệt quyển đoản" — lưỡi cuộn lại và ngắn đi. Đây là dấu hiệu nặng, đã gặp ở thiên 9 trong chứng hậu lúc Quyết âm tuyệt, và ở thiên 13 trong bệnh kinh cân. Kèm "quyền xích" — gò má đỏ, sắc của tâm hỏa.

"Quyền dữ nhan hắc" — gò má và trán đen. Đen là sắc của thận thủy.

Ba dấu hiệu sau đều là sắc hiện trên mặt theo ngũ hành: xanh–can, vàng–tỳ, đỏ–tâm, đen–thận. Còn phế thì không nêu sắc trắng mà nêu động tác (cánh mũi phập phồng) — có lẽ vì sắc trắng khó phân biệt với nước da tự nhiên.

Hệ quả thực hành: nhìn mặt có thể biết tạng nào đang bệnh, và đây là bước đầu tiên của vọng chẩn trước khi bắt mạch hay hỏi bệnh.

释4. Tướng mạo bất lợi

五官不辨，阙庭不张，小其明堂，蕃蔽不见，又埤其墙，墙下无基，垂角去外，如是者，虽平常殆，况加病哉。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Năm mạch hiện ra ở đâu, năm sắc hiện ra ở đâu; người có sắc bình thường mà vẫn nguy thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Năm quan không rõ ràng, khuyết đình không mở rộng, minh đường nhỏ, phên giậu không thấy, tường lại thấp, dưới tường không có nền, góc rủ xuống lệch ra ngoài — người như vậy thì dù bình thường cũng đã nguy, huống hồ lại thêm bệnh?"

Hoàng Đế hỏi: "Năm sắc hiện ở minh đường để xem khí của năm tạng — trái phải trên dưới có hình trạng riêng chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Năm tạng ở bên trong, mỗi thứ theo thứ tự mà đặt chỗ trái phải trên dưới, đều theo mức độ của nó."

Giảng: Đoạn này là mặt đối lập của đoạn trước, và câu kết rất mạnh: "tuy bình thường đãi, huống gia bệnh tai" — người như vậy thì dù đang khỏe cũng đã nguy, huống chi lại mắc bệnh.

Ý nghĩa cần hiểu cho đúng. Đây không phải xem tướng để đoán vận mệnh, mà là một nhận xét về vốn liếng thể chất: khuôn mặt hốc hác, gò má lép, cằm nhọn không nền, các nét không rõ ràng — những dấu hiệu ấy phản ánh cơ nhục mỏng, khí huyết kém. Người như vậy thì sức dự trữ thấp, nên khi bệnh đến sẽ trở nặng nhanh hơn.

Đặt cạnh câu "người tướng mặt đầy đặn thì chịu được cái khổ của cây kim", ta thấy dụng ý thực sự: thiên này cho người thầy một cách ước lượng nhanh sức chịu đựng của người bệnh trước khi quyết định cường độ can thiệp. Đây là điều rất thực dụng, và nó nhất quán với nguyên tắc xuyên suốt Nội Kinh: can thiệp phải tương xứng với sức của người bệnh.

Câu cuối về "năm tạng đặt chỗ trái phải trên dưới theo thứ tự" là gợi ý về việc chia vùng trên mặt ứng với từng tạng — điều mà thiên 49 (Ngũ sắc) sẽ triển khai thành một bản đồ chi tiết. Ở đây Kỳ Bá chỉ nói nguyên tắc, chưa kê cụ thể.

• 五官者，五藏之阅也 · Ngũ quan giả, ngũ tạng chi duyệt dã · Năm quan là chỗ để xem xét của năm tạng.
• 脉出于气口，色见于明堂 · Mạch xuất ư khí khẩu, sắc kiến ư minh đường · Mạch hiện ra ở khí khẩu, sắc hiện ra ở minh đường. — Hai cửa sổ song song để nhìn vào bên trong.
• 鼻者，肺之官也；目者，肝之官也；口唇者，脾之官也；舌者，心之官也；耳者，肾之官也 · Tỵ giả phế chi quan dã; mục giả can chi quan dã; khẩu thần giả tỳ chi quan dã; thiệt giả tâm chi quan dã; nhĩ giả thận chi quan dã · Bảng năm quan ứng năm tạng.
• 肺病者，喘息鼻张 · Phế bệnh giả, suyễn tức tỵ trương · Phế bệnh thì thở suyễn, cánh mũi phập phồng. — Dấu hiệu khám vẫn dùng đến nay.
• 血气有余，肌肉坚致，故可苦以针 · Huyết khí hữu dư, cơ nhục kiên trí, cố khả khổ dĩ châm · Khí huyết có thừa, cơ nhục chắc chặt nên chịu được cái khổ của cây kim. — Châm là việc gây khổ, không phải ai cũng chịu được.
• 如是者，虽平常殆，况加病哉 · Như thị giả, tuy bình thường đãi, huống gia bệnh tai · Người như vậy dù bình thường cũng đã nguy, huống hồ lại thêm bệnh. — Nhận xét về vốn liếng thể chất, không phải xem tướng đoán vận.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh cặp "mạch xuất ư khí khẩu, sắc kiến ư minh đường", cho rằng đây là hai trụ cột của chẩn đoán: một thuộc thiết chẩn, một thuộc vọng chẩn, và phải đối chiếu với nhau. Ông dẫn lại lời ở thiên 4 rằng sắc mạch phải ứng nhau như dùi với trống, và cho rằng thiên 37 chính là chỗ nói rõ hai cửa sổ ấy nằm ở đâu.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về đoạn tướng mạo, và cảnh báo người đọc chớ lẫn với thuật xem tướng đoán vận mệnh. Ông giải: cổ nhân xem mặt là xem cơ nhục dày mỏng, khí huyết đầy vơi — tức xem vốn liếng của thân, để biết người ấy chịu được phép chữa mạnh hay phải dùng phép nhẹ. Đó là việc của thầy thuốc, không phải của thầy tướng.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý ba chữ "khả khổ dĩ châm", cho rằng đây là chỗ Nội Kinh thừa nhận châm cứu là việc gây khổ. Ông viết: người thầy phải biết ai chịu được, ai không; ép người yếu chịu phép mạnh là làm hại chứ không phải chữa.

Hoàng Phủ Mật thu nhận bảng ngũ quan và các dấu hiệu bệnh vào Giáp Ất Kinh; từ đó các dấu hiệu như "cánh mũi phập phồng", "môi vàng", "gò má đỏ", "trán đen" trở thành mục chuẩn trong phần vọng chẩn của mọi sách y đời sau.

• Cánh mũi phập phồng khi thở là dấu hiệu khó thở nặng, đặc biệt quan trọng ở trẻ nhỏ — khi thấy trẻ thở mà cánh mũi phập phồng, lồng ngực rút lõm, cần đưa đi khám ngay.
• Sắc môi phản ánh tình trạng tỳ vị và khí huyết rất nhạy: môi nhợt thường gặp khi thiếu máu, môi tím khi thiếu oxy, môi khô nứt khi mất nước. Đây là chỗ dễ nhìn nhất trên mặt.
• Gò má đỏ bất thường kèm nóng về chiều, lòng bàn tay chân nóng là bộ chứng đáng để ý; còn sắc mặt xạm đen kèm mệt mỏi, đau lưng là chỉ dấu khác.
• Nguyên tắc "người khí huyết đầy thì chịu được phép mạnh, người yếu thì phải dùng phép nhẹ" áp dụng được cho mọi can thiệp: tập luyện, xoa bóp, xông hơi, ăn kiêng. Đừng áp dụng một chế độ chung cho mọi người.
• Cặp sắc và mạch nhắc rằng nên đối chiếu nhiều dấu hiệu: nếu thấy sắc mặt kém mà vẫn cảm thấy bình thường, hoặc ngược lại, thì đó là lúc nên đi khám để làm rõ.
• Đọc phần tướng mạo trong thiên này nên giữ đúng tinh thần: đó là nhận xét về thể trạng, không phải về số phận. Khuôn mặt hốc hác, sút cân nhanh, các nét thay đổi rõ trong thời gian ngắn mới là điều đáng lo — chứ không phải hình dáng vốn có từ nhỏ.

• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu"; thiên 37 bổ sung các dấu hiệu bệnh cụ thể ở mỗi khiếu.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — nguyên tắc sắc mạch phải ứng nhau như dùi với trống; thiên 37 chỉ rõ hai cửa sổ ấy ở đâu.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — triển khai thành bản đồ chi tiết chia vùng trên mặt ứng với từng tạng phủ, nối tiếp câu cuối của thiên này.
• Thiên 29 · Sư truyền — cũng bàn việc xem hình thể mà đoán tạng phủ, dành cho người bệnh không tiện sờ nắn.
• Thiên 5 · Căn kết, Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu, Thiên 38 · Nghịch thuận phì sấu — đều bàn việc điều chỉnh cường độ châm theo thể trạng, cùng một mối quan tâm với "khả khổ dĩ châm".
• Thiên 47 · Bản tạng — xem hình thể ngoài mà đoán tạng phủ lớn nhỏ, cứng mềm.