"Âm dương thanh trọc" (阴阳清浊) là thiên bàn về khí trong và khí đục — sự phân hóa cơ bản nhất của khí sau khi vào cơ thể.

Thiên mở đầu bằng một đối thoại thú vị. Hoàng Đế nêu thắc mắc: mười hai kinh mạch ứng với mười hai dòng sông, mà sông thì mỗi con một màu, trong đục khác nhau; còn khí huyết của con người thì hình như là một — vậy ứng nhau thế nào?

Kỳ Bá đáp bằng một câu vừa hóm vừa sâu: "Nếu khí huyết của người ta quả thật là một, thì thiên hạ cũng đã là một cả rồi — làm gì còn kẻ loạn?" Hoàng Đế phản bác: ta hỏi về một người, đâu phải hỏi về cả thiên hạ. Kỳ Bá đáp: "Một người thì cũng có khí loạn; thiên hạ đông người thì cũng có kẻ loạn — hợp lại cũng chỉ là một lẽ thôi."

Đối thoại này nói rằng con người và xã hội cùng một quy luật: ở đâu có nhiều thành phần thì ở đó có khả năng rối loạn.

Phần chính của thiên nêu nguyên lý phân hóa: "Cái nhận thóc thì đục, cái nhận khí thì trong. Cái trong rót vào phần âm, cái đục rót vào phần dương." Rồi phân biệt tiếp: trong cái đục vẫn có phần trong đi lên họng; trong cái trong vẫn có phần đục đi xuống. Khi trong đục lấn nhau thì gọi là loạn khí — nối thẳng với thiên 34.

Kết thiên là một nguyên tắc châm rất gọn: "Châm phần âm thì sâu mà lưu kim; châm phần dương thì nông mà rút nhanh; trong đục lấn nhau thì lấy số lần mà điều."

释1. Một người cũng có khí loạn, như thiên hạ có kẻ loạn

人之血气，苟能若一，则天下为一矣，恶有乱者乎。……夫一人者，亦有乱气，天下之众，亦有乱人，其合为一耳。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe mười hai kinh mạch ứng với mười hai dòng sông; năm sắc của sông mỗi con một khác, trong đục không giống nhau; còn khí huyết của người ta thì như là một — ứng nhau thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Khí huyết của người ta nếu quả thật là một, thì thiên hạ cũng đã thành một cả rồi — làm gì còn kẻ loạn?"

Hoàng Đế nói: "Ta hỏi về một người, đâu phải hỏi về cả thiên hạ."

Kỳ Bá đáp: "Một người thì cũng có khí loạn; thiên hạ đông người thì cũng có kẻ loạn — hợp lại cũng chỉ là một lẽ mà thôi."

Giảng: Đoạn đối thoại này ngắn nhưng rất đáng đọc, vì nó là một trong số ít chỗ Nội Kinh trực tiếp so sánh cơ thể với xã hội.

Câu hỏi của Hoàng Đế xuất phát từ một quan sát hợp lý: nếu kinh mạch ứng với sông, mà mỗi con sông một màu một chất, thì khí huyết trong người cũng phải khác nhau — nhưng nhìn thì thấy khí huyết đâu cũng như nhau.

Kỳ Bá không trả lời thẳng mà dùng phép quy nạp ngược: nếu khí huyết đồng nhất thì cũng như nói người trong thiên hạ ai cũng giống ai — mà nếu vậy thì làm gì có kẻ gây loạn? Thực tế có kẻ loạn, chứng tỏ người ta không đồng nhất. Suy ra khí huyết cũng vậy.

Hoàng Đế phản bác rằng ông hỏi chuyện một người chứ không phải chuyện xã hội. Và câu đáp cuối của Kỳ Bá mới là chỗ sâu: "nhất nhân giả, diệc hữu loạn khí" — trong một người cũng có khí loạn, y như trong xã hội có kẻ loạn. Hai việc "kỳ hợp vi nhất nhĩ" — hợp lại chỉ là một lẽ.

Ý của câu này: hễ là một hệ thống gồm nhiều thành phần thì tất có khả năng rối loạn. Không có cơ thể nào hoàn toàn đồng nhất và trật tự, cũng như không có xã hội nào toàn người thuận. Vì thế, rối loạn không phải chuyện bất thường mà là khả năng có sẵn trong bản chất của hệ thống — và nhiệm vụ của người thầy là điều hòa chứ không phải xóa bỏ.

释2. Nguyên lý phân hóa trong đục

受谷者浊，受气者清。清者注阴，浊者注阳。浊而清者，上出于咽；清而浊者，则下行。清浊相干，命曰乱气。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về khí trong khí đục của người."

Kỳ Bá đáp: "Cái nhận thóc thì đục, cái nhận khí thì trong. Cái trong rót vào phần âm, cái đục rót vào phần dương. Trong cái đục mà có phần trong thì đi lên ra ở họng; trong cái trong mà có phần đục thì đi xuống. Trong đục lấn nhau — gọi là loạn khí."

Giảng: Đoạn này lập ra hệ thống phân hóa, và cần đọc từng lớp.

Lớp thứ nhất — nguồn: "Thụ cốc giả trọc, thụ khí giả thanh". Cái nhận từ đồ ăn thì đục (vì thức ăn là vật chất thô), cái nhận từ hô hấp thì trong (vì khí trời thanh nhẹ). Đây là sự phân biệt theo nguồn gốc.

Lớp thứ hai — phân bố: "Thanh giả chú âm, trọc giả chú dương". Trong đi vào phần âm (tạng, trong), đục đi ra phần dương (phủ, ngoài). Hô ứng với thiên 18: "kỳ thanh giả vi doanh, trọc giả vi vệ; doanh tại mạch trung, vệ tại mạch ngoại".

Lớp thứ ba — trong cái này có cái kia: đây mới là chỗ tinh. "Trọc nhi thanh giả, thượng xuất ư yết" — trong phần đục vẫn có phần trong, và nó đi lên ra ở họng (tức thành tiếng nói, hơi thở). "Thanh nhi trọc giả, tắc hạ hành" — trong phần trong vẫn có phần đục, và nó đi xuống.

Đây là một nhận thức rất sâu về sự phân hóa: không có gì thuần nhất. Mỗi thứ đều chứa trong nó mầm của cái đối lập — đúng tinh thần "trong âm có âm, trong dương có dương" của thiên 6.

Lớp thứ tư — bệnh: "thanh trọc tương can, mệnh viết loạn khí" — trong đục lấn nhau thì gọi là loạn khí. Câu này nối thẳng với thiên 34 (Ngũ loạn), nơi cơ chế "thanh khí ở phần âm, trọc khí ở phần dương" được nêu là nguyên nhân của năm chứng loạn.

Cần phân biệt hai trạng thái: trong cái trong có cái đục là bình thường (vì không có gì thuần nhất); còn trong đục lấn sang nhau, đổi chỗ cho nhau thì là bệnh.

释3. Đường đi của khí trong và khí đục

气之大别，清者上注于肺，浊者下走于胃；胃之清气，上出于口；肺之浊气，下注于经，内积于海。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Phần âm thì trong mà phần dương thì đục; nhưng trong cái đục có cái trong, trong cái trong có cái đục — phân biệt trong đục thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Về đại thể thì khí phân ra: cái trong đi lên rót vào phế, cái đục đi xuống chạy vào vị. Khí trong của vị thì đi lên ra ở miệng; khí đục của phế thì đi xuống rót vào kinh, tích lại bên trong ở biển."

Giảng: Đoạn này vẽ ra một sơ đồ trao đổi chéo rất đẹp:

	Phần trong	Phần đục
Phế (nhận khí)	Chính là khí trong, ở phế	Đi xuống rót vào kinh, tích ở biển
Vị (nhận thóc)	Đi lên ra ở miệng	Chính là khí đục, ở vị

Nghĩa là mỗi tạng đều có cả phần trong lẫn phần đục của mình, và phần "trái tính" thì đi về phía đối lập:

• Phế vốn chứa khí trong, nhưng phần đục của nó thì đi xuống vào kinh mạch và tích ở "biển" (tức bốn biển của thiên 33, đặc biệt là biển khí ở Đản Trung);
• Vị vốn chứa khí đục, nhưng phần trong của nó thì đi lên ra ở miệng.

Chi tiết "khí trong của vị đi lên ra ở miệng" giải thích được nhiều điều: vì sao vị có bệnh thì miệng có mùi, vị giác thay đổi, môi lưỡi biến sắc. Nó hô ứng với thiên 4 ("trọc khí ra từ vị, chạy lên môi lưỡi mà thành vị giác") và thiên 17 ("tỳ khí thông ở miệng").

Còn "khí đục của phế đi xuống rót vào kinh" giải thích vì sao phế được gọi là "triều bách mạch" — mọi mạch chầu về phế; và vì sao bổ khí thường phải bắt đầu từ phế.

释4. Kinh nào nhận trong, kinh nào nhận đục

手太阳独受阳之浊，手太阴独受阴之清，其清者上走空窍，其浊者下行诸经；诸阴皆清，足太阴独受其浊。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Các kinh dương đều đục, vậy kinh dương nào đục nhất?"

Kỳ Bá đáp: "Thủ Thái dương riêng nhận cái đục của phần dương; Thủ Thái âm riêng nhận cái trong của phần âm. Cái trong thì đi lên các khiếu trống, cái đục thì đi xuống các kinh. Các kinh âm đều trong, riêng Túc Thái âm nhận cái đục."

Giảng: Ba mệnh đề này gán ba kinh vào ba vai trò đặc biệt, và mỗi gán ghép đều có lý:

Thủ Thái dương (Tiểu tràng) nhận cái đục nhất của phần dương — hợp lý, vì tiểu tràng là "phủ thu nạp" (thiên 2), nơi nhận đồ ăn từ vị xuống và phân biệt thanh trọc. Nó tiếp xúc trực tiếp với phần đục nhất.

Thủ Thái âm (Phế) nhận cái trong nhất của phần âm — hợp lý, vì phế nhận khí trời, thứ thanh nhẹ nhất.

Túc Thái âm (Tỳ) tuy là kinh âm mà lại nhận cái đục — đây là chỗ đáng chú ý nhất. Lý do: tỳ chủ vận hóa thức ăn, nên dù thuộc âm mà vẫn phải tiếp nhận phần vật chất thô. Đây là một ngoại lệ có ý nghĩa: tỳ đứng ở ranh giới giữa trong và đục, làm nhiệm vụ chuyển hóa cái đục thành cái trong.

Chính vì vai trò trung gian ấy mà tỳ dễ bệnh nhất, và mọi rối loạn về "thanh trọc" đều liên quan tới tỳ. Câu "thanh khí tại hạ tắc sinh xôn tiết, trọc khí tại thượng tắc sinh sân trướng" của Tố Vấn thiên 5 (Âm dương ứng tượng đại luận) chính là nói về tình trạng tỳ mất khả năng phân chia này.

Câu "kỳ thanh giả thượng tẩu không khiếu" — phần trong đi lên các khiếu trống — giải thích vì sao khi tỳ vị hỏng thì các khiếu trên đầu đều kém: mắt mờ, tai ù, mũi ngạt, miệng nhạt. Đây là cơ sở của phép "thăng thanh" (nâng phần trong lên) mà Lý Đông Viên dùng trong Bổ Trung Ích Khí Thang.

释5. Phép châm theo trong đục

清者其气滑，浊者其气涩，此气之常也。故刺阴者，深而留之；刺阳者，浅而疾之；清浊相干者，以数调之也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Chữa thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Cái trong thì khí trơn, cái đục thì khí sáp — ấy là lẽ thường của khí. Cho nên: châm phần âm thì sâu mà lưu kim; châm phần dương thì nông mà rút nhanh; trong đục lấn nhau thì lấy số lần mà điều."

Giảng: Nguyên tắc châm ở đây có ba vế, và vế thứ ba đáng chú ý nhất.

"Thích âm giả, thâm nhi lưu chi" — châm kinh âm thì sâu và lưu kim. Vì kinh âm ở sâu, và khí ở đó trơn nên cần giữ lại lâu để tác động đủ.

"Thích dương giả, thiển nhi tật chi" — châm kinh dương thì nông và rút nhanh. Vì kinh dương ở nông, và khí ở đó sáp nên chỉ cần khơi thông là đủ.

Hai vế này hô ứng với bảng độ sâu ở thiên 12, nhưng lý do được nêu khác: ở thiên 12 là theo lượng khí huyết của kinh, ở đây là theo tính chất trơn hay sáp của khí. Hai cách nhìn bổ sung nhau.

"Thanh trọc tương can giả, dĩ sổ điều chi" — trong đục lấn nhau thì lấy số lần mà điều. Đây là vế mới, và nó bổ sung cho phép "đạo khí" ở thiên 34.

Ý nghĩa: với chứng loạn khí, không thể quyết định bằng độ sâu hay tốc độ (vì không rõ nên nghiêng về bên nào), mà phải điều chỉnh bằng số lần châm — làm nhiều lần, mỗi lần nhẹ, cho tới khi trật tự lập lại. Đây là nguyên tắc tích lũy dần thay vì tác động mạnh một lần.

Nguyên tắc này rất hợp với bản chất của chứng loạn: trật tự không lập lại được bằng một cú can thiệp, mà phải nhờ sự lặp lại đều đặn.

• 夫一人者，亦有乱气；天下之众，亦有乱人，其合为一耳 · Phù nhất nhân giả, diệc hữu loạn khí; thiên hạ chi chúng, diệc hữu loạn nhân, kỳ hợp vi nhất nhĩ · Một người cũng có khí loạn, thiên hạ cũng có kẻ loạn — hợp lại chỉ là một lẽ. — Hễ là hệ thống nhiều thành phần thì tất có khả năng rối loạn.
• 受谷者浊，受气者清；清者注阴，浊者注阳 · Thụ cốc giả trọc, thụ khí giả thanh; thanh giả chú âm, trọc giả chú dương · Cái nhận thóc thì đục, cái nhận khí thì trong; trong rót vào âm, đục rót vào dương.
• 浊而清者，上出于咽；清而浊者，则下行 · Trọc nhi thanh giả, thượng xuất ư yết; thanh nhi trọc giả, tắc hạ hành · Trong cái đục vẫn có phần trong đi lên họng; trong cái trong vẫn có phần đục đi xuống. — Không có gì thuần nhất.
• 清浊相干，命曰乱气 · Thanh trọc tương can, mệnh viết loạn khí · Trong đục lấn nhau thì gọi là loạn khí.
• 胃之清气，上出于口；肺之浊气，下注于经，内积于海 · Vị chi thanh khí, thượng xuất ư khẩu; phế chi trọc khí, hạ chú ư kinh, nội tích ư hải · Sơ đồ trao đổi chéo giữa phế và vị.
• 诸阴皆清，足太阴独受其浊 · Chư âm giai thanh, Túc Thái âm độc thụ kỳ trọc · Các kinh âm đều trong, riêng Túc Thái âm nhận cái đục. — Tỳ đứng ở ranh giới giữa trong và đục.
• 清者其气滑，浊者其气涩 · Thanh giả kỳ khí hoạt, trọc giả kỳ khí sáp · Cái trong thì khí trơn, cái đục thì khí sáp.
• 清浊相干者，以数调之也 · Thanh trọc tương can giả, dĩ sổ điều chi dã · Trong đục lấn nhau thì lấy số lần mà điều. — Chứng loạn phải điều bằng sự lặp lại đều đặn.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thanh · Trọc	清 · 浊	Khí trong (từ hô hấp) và khí đục (từ đồ ăn); hai dạng cơ bản của khí trong thân.
Loạn khí	乱气	Trạng thái trong đục lấn nhau, đổi chỗ cho nhau — nguyên nhân của năm chứng loạn ở thiên 34.
Thụ cốc · Thụ khí	受谷 · 受气	Nhận từ thức ăn và nhận từ hô hấp — hai nguồn của khí.
Thượng tẩu không khiếu	上走空窍	Phần trong đi lên nuôi các khiếu trên đầu; tỳ vị hỏng thì các khiếu đều kém.
Dĩ sổ điều chi	以数调之	Điều chỉnh bằng số lần châm, không bằng độ sâu hay tốc độ — dùng cho chứng loạn khí.
Thăng thanh	升清	Nâng phần trong lên — phép chữa khi tỳ mất khả năng phân chia thanh trọc.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh khen đoạn đối thoại mở đầu, cho rằng câu "một người cũng có khí loạn như thiên hạ có kẻ loạn" là chỗ Nội Kinh nói rất thật: thân người không phải cỗ máy hoàn hảo, mà là một hệ thống có sẵn mầm rối loạn. Hiểu được thế thì người thầy không mong xóa sạch bệnh mà chỉ mong điều hòa.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý mệnh đề "Túc Thái âm độc thụ kỳ trọc", giải rằng tỳ đứng giữa ranh giới nên vừa quan trọng vừa dễ hỏng: nó phải biến cái đục thành cái trong. Ông nối điều này với câu "thanh khí tại hạ tắc sinh xôn tiết, trọc khí tại thượng tắc sinh sân trướng" của Tố Vấn, xem đó là hai mặt của cùng một rối loạn.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về "trong cái đục có cái trong, trong cái trong có cái đục", cho rằng đây là chỗ tinh vi nhất: nếu hiểu âm dương thanh trọc là hai khối tách bạch thì sai; phải hiểu mỗi bên đều chứa mầm của bên kia, nên mới có thể chuyển hóa cho nhau.

Lý Đông Viên trong Tỳ Vị Luận lấy nguyên lý "thanh khí đi lên các khiếu trống" làm căn cứ cho phép "thăng dương ích khí": khi tỳ vị hư nhược, phần trong không lên được thì các khiếu trên đầu đều kém — mắt mờ, tai ù, đầu nặng. Bổ Trung Ích Khí Thang với thăng ma, sài hồ chính là để nâng phần trong ấy lên.

• Ý "một người cũng có khí loạn" đáng mang theo như một thái độ: cơ thể không phải lúc nào cũng hoàn hảo, và những rối loạn nhỏ là chuyện bình thường. Mục tiêu hợp lý là giữ cho chúng ở mức không gây hại, chứ không phải triệt tiêu hoàn toàn.
• Nguyên lý "phần trong đi lên nuôi các khiếu trên đầu" giải thích vì sao người tiêu hóa kém lâu ngày lại hay kèm mắt mờ, tai ù, đầu nặng, kém tập trung. Với những trường hợp này, chăm lo ăn uống và tiêu hóa thường hiệu quả hơn là chữa riêng từng khiếu.
• Hơi thở có mùi, vị giác thay đổi, miệng nhạt hoặc đắng là những dấu hiệu của "khí trong của vị đi lên ra ở miệng" — tức phản ánh tình trạng tiêu hóa, không chỉ là vấn đề răng miệng.
• Nguyên tắc "chứng loạn thì điều bằng số lần" rất đáng nhớ: với các rối loạn về nhịp — mất ngủ, rối loạn tiêu hóa chức năng, rối loạn kinh nguyệt — cái hiệu quả thường là sự đều đặn lặp lại (giờ giấc ổn định, vận động đều, ăn đúng bữa), chứ không phải một can thiệp mạnh.
• Ý "không có gì thuần nhất" nhắc rằng đừng tìm cách phân loại cứng nhắc: không có thức ăn nào hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu, không có thể trạng nào thuần hàn hay thuần nhiệt. Cái cần là sự cân đối.

• Thiên 34 · Ngũ loạn — năm chứng do "thanh trọc tương can"; thiên 40 giải thích cơ chế phân hóa trong đục làm nền cho nó.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — "kỳ thanh giả vi doanh, trọc giả vi vệ", cùng một nguyên lý phân hóa.
• Thiên 3 · Tiểu châm giải — giải thích "tà khí tại thượng, trọc khí tại trung, thanh khí tại hạ" theo ba con đường vào của bệnh.
• Thiên 12 · Kinh thủy — bảng độ sâu châm theo kinh; thiên 40 bổ sung lý do theo tính chất trơn sáp của khí.
• Thiên 39 · Huyết lạc luận — bàn về khí trơn khí sáp, huyết trong huyết đục, đọc liền mạch với thiên này.
• Tố Vấn thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận — "thanh khí tại hạ tắc sinh xôn tiết, trọc khí tại thượng tắc sinh sân trướng", hậu quả của việc trong đục đổi chỗ.