"Nghịch thuận phì sấu" (逆顺肥瘦) nghĩa là nghịch thuận, béo gầy. Thiên bàn hai việc: cường độ châm phải theo thể trạng, và chiều đi của kinh mạch.

Nhưng đoạn mở đầu mới là chỗ đặc sắc nhất, và nó vượt ra ngoài y học. Hoàng Đế hỏi một câu rất thẳng: "Đạo của phu tử, ứng ra thì như không cần nghĩ, mà lại không thấy chỗ nào cứng nhắc. Phu tử học nhiều mà thành thế, hay là xét kỹ sự vật mà sinh ra thế?" — tức hỏi tri thức ấy do học thuộc hay do quan sát mà có.

Kỳ Bá đáp bằng một mệnh đề về phương pháp: "Thánh nhân làm ra đạo thì trên hợp với trời, dưới hợp với đất, giữa hợp với việc người; tất phải có phép rõ ràng để dựng nên mức độ, có khuôn mẫu để kiểm tra, rồi sau mới truyền được." Và ông ví: "Người thợ mộc không thể bỏ thước mà đoán dài ngắn, bỏ dây mực mà lấy mặt phẳng; người thợ không thể bỏ compa mà vẽ vòng tròn, bỏ thước vuông mà vẽ hình vuông."

Đây là một tuyên ngôn về tính có thể truyền dạy được của tri thức: cái gì không quy thành phép tắc đo đếm được thì không truyền lại được.

Phần giữa thiên kê cách châm cho năm loại người: người béo, người gầy, người thường, tráng sĩ xương cứng, và trẻ nhỏ. Phần cuối nêu quy tắc chiều đi của mười hai kinh — bốn câu đã trở thành công thức nền của khoa châm — rồi giải một nghi vấn: vì sao mạch Thiếu âm có vẻ đi xuống?

释1. Phải có phép tắc thì mới truyền được

圣人之为道者，上合于天，下合于地，中合于人事，必有明法，以起度数，法式检押，乃后可传焉。故匠人不能释尺寸而意短长，废绳墨而起平水也；工人不能置规而为员，去矩而为方。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta nghe đạo châm ở phu tử, nhiều lắm và đã tường tận cả. Đạo của phu tử, ứng ra thì như chẳng cần nghĩ, mà lại không thấy chỗ nào cứng nhắc. Phu tử học nhiều mà thành thế chăng, hay là xét kỹ sự vật mà sinh ra thế?"

Kỳ Bá đáp: "Thánh nhân làm ra đạo thì trên hợp với trời, dưới hợp với đất, giữa hợp với việc người; tất phải có phép rõ ràng để dựng nên mức độ, có khuôn mẫu để kiểm tra — rồi sau mới truyền lại được.

Cho nên người thợ mộc không thể bỏ thước mà đoán dài ngắn, bỏ dây mực mà lấy mặt phẳng; người thợ không thể bỏ compa mà vẽ vòng tròn, bỏ thước vuông mà vẽ hình vuông. Biết dùng những thứ ấy thì vốn là vật tự nhiên, là lối dạy dễ dùng, là lẽ thường của nghịch thuận."

Giảng: Đoạn này là một trong những tuyên ngôn phương pháp luận rõ nhất của Nội Kinh, và nó trả lời câu hỏi: vì sao Nội Kinh lại đầy những bảng số, những mức đo, những công thức?

Câu hỏi của Hoàng Đế rất tinh: ông nhận xét rằng Kỳ Bá ứng đáp "ứng nhược thất" — như không cần nghĩ, tự nhiên mà đúng — nhưng đồng thời "vô kiên nhiên giả" — không có chỗ nào cứng nhắc. Tức là vừa thành thạo vừa linh hoạt. Và ông hỏi: cái ấy do học nhiều hay do quan sát?

Câu trả lời của Kỳ Bá không chọn bên nào, mà chuyển sang một ý khác: dù do đâu mà có, muốn truyền lại được thì phải quy thành phép tắc. Sáu chữ "tất hữu minh pháp, dĩ khởi độ số" — tất phải có phép rõ ràng để dựng nên mức độ — là cốt lõi.

Bốn ví dụ về nghề thợ rất đắt, vì chúng đều là những nghề mà kinh nghiệm cá nhân rõ ràng là rất quan trọng, thế mà vẫn không thể bỏ dụng cụ đo. Người thợ mộc lành nghề đến mấy cũng không "ước lượng bằng mắt" thay cho thước; người thợ giỏi đến mấy cũng phải dùng compa để vẽ vòng tròn.

Ý sâu hơn: thước và compa không hạn chế người thợ giỏi, mà giải phóng họ. Có chuẩn rồi thì mới có chỗ để biến hóa. Đây chính là lý do Kỳ Bá "ứng ra như không cần nghĩ mà không cứng nhắc" — vì ông đã nắm chắc các mức độ.

Hệ quả cho việc học Đông y: những bảng số trong Nội Kinh (độ sâu châm theo kinh, số hơi lưu kim, cốt độ phân thốn) không phải để học thuộc mà áp dụng máy móc, mà là cái thước để có chỗ mà co giãn.

释2. Thuận theo tự nhiên: hai hình ảnh

临深决水，不用工力，而水可竭也；循掘决冲，而经可通也。此言气之滑涩，血之清浊，行之逆顺也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về cái tự nhiên."

Kỳ Bá đáp: "Đứng trên chỗ sâu mà tháo nước thì không tốn sức mà nước cạn được; theo chỗ đã đào mà khơi dòng thì kinh mạch có thể thông. Ấy là nói về khí trơn hay sáp, huyết trong hay đục, đường đi thuận hay nghịch."

(Về sau Hoàng Đế hỏi lại hai hình ảnh ấy, Kỳ Bá giải: "Huyết trong khí đục thì tả nhanh, khí sẽ kiệt" — ấy là "đứng trên chỗ sâu mà tháo nước". "Huyết đục khí sáp thì tả nhanh, kinh mạch sẽ thông" — ấy là "theo chỗ đã đào mà khơi dòng".)

Giảng: Hai hình ảnh này rất đẹp và rất thực dụng, vì chúng mô tả hai tình huống trái ngược mà cùng một thao tác.

"Lâm thâm quyết thủy" — đứng trên bờ cao mà tháo nước: nước tự nó chảy xuống, không cần sức người, nhưng tháo là cạn ngay. Đây là hình ảnh cảnh báo: với người khí huyết vốn đã trơn nhẹ (huyết trong, khí trơn), nếu tả mạnh thì khí tuột đi rất nhanh và kiệt mất.

"Tuần quật quyết xung" — theo đường mương đã đào sẵn mà khơi thông: đây là hình ảnh tích cực. Với người khí huyết đặc và trì trệ (huyết đục, khí sáp), tả nhanh thì kinh mạch thông được.

Cùng một thao tác "tả nhanh", nhưng ở người này thì hại, ở người kia thì lợi. Điều quyết định là chất của khí huyết. Đây chính là chủ đề của cả thiên, và cũng là nguyên tắc đã gặp ở thiên 5: người ăn cao lương khác người ăn rau đậu.

释3. Châm cho năm loại người

黄帝曰：愿闻人之白黑肥瘦小长，各有数乎。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe người ta trắng đen, béo gầy, nhỏ lớn — mỗi thứ có mức riêng chăng?"

Người béo: "Tuổi và chất đang mạnh mẽ to lớn, khí huyết đầy đủ, da thịt chắc chặt; lại thêm tà khí vào. Châm người này thì sâu mà lưu kim — đó là người béo. Vai rộng, thịt ở nách và gáy mỏng, da dày mà sắc đen, môi dày trề ra; huyết của họ đen mà đục, khí của họ sáp mà chậm; tính người thì tham lấy tham giữ. Châm người này thì sâu mà lưu kim, và tăng thêm số lần."

Người gầy: "Người gầy thì da mỏng sắc nhạt, thịt mỏng dính, môi mỏng nói nhẹ; huyết của họ trong, khí của họ trơn, dễ thoát khí, dễ tổn huyết. Châm người này thì nông mà rút kim nhanh."

Người thường: "Xem họ trắng hay đen mà điều chỉnh. Người đoan chính đôn hậu thì khí huyết hòa điều; châm người này thì đừng làm sai mức thường."

Tráng sĩ xương cứng: "Tráng sĩ xương thật cứng, thịt chắc, khớp thư thả, dáng vẻ vững vàng.

• Người ấy mà nặng nề thì khí sáp huyết đục — châm sâu mà lưu kim, tăng thêm số lần.
• Người ấy mà nhanh nhẹn thì khí trơn huyết trong — châm nông mà rút kim nhanh."

Trẻ nhỏ: "Trẻ nhỏ thì thịt mềm, huyết ít khí yếu. Châm trẻ nhỏ thì dùng hào châm, châm nông mà rút kim thật nhanh; mỗi ngày hai lần cũng được."

Giảng: Bảng năm loại người này là bản hướng dẫn cá thể hóa điều trị chi tiết nhất của Linh Khu, và nguyên tắc nền rất gọn:

Loại	Chất khí huyết	Cách châm
Béo	Huyết đen đục, khí sáp chậm	Sâu, lưu kim, nhiều lần
Gầy	Huyết trong, khí trơn	Nông, rút nhanh
Thường	Khí huyết hòa điều	Theo mức chuẩn
Tráng sĩ nặng nề	Khí sáp huyết đục	Sâu, lưu kim, nhiều lần
Tráng sĩ nhanh nhẹn	Khí trơn huyết trong	Nông, rút nhanh
Trẻ nhỏ	Huyết ít khí yếu	Kim mảnh nhất, nông nhất, nhanh nhất; bù bằng tần suất

Điểm quan trọng nhất: tiêu chí thật không phải béo hay gầy, mà là chất của khí huyết. Bằng chứng nằm ở mục "tráng sĩ": cùng là người khỏe mạnh xương cứng, nhưng người nặng nề thì châm như người béo, còn người nhanh nhẹn thì châm như người gầy. Nghĩa là hình dáng chỉ là dấu hiệu gián tiếp; cái quyết định là khí huyết trơn hay sáp.

Mục trẻ nhỏ rất đáng chú ý và vẫn đúng nguyên: dùng hào châm (kim mảnh nhất trong chín loại), châm nông, rút thật nhanh, và bù lại bằng cách làm hai lần mỗi ngày. Đây chính là nguyên tắc của châm cứu nhi khoa hiện đại: lượng ít, thời gian ngắn, tần suất cao.

Một chi tiết cần đọc với sự dè dặt: câu "tính người thì tham lấy tham giữ" gán cho người béo. Đây là định kiến xã hội của thời đại, không phải nhận xét y học, và không nên mang theo.

释4. Chiều đi của mười hai kinh

手之三阴，从藏走手；手之三阳，从手走头；足之三阳，从头走足；足之三阴，从足走腹。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Chiều đi của mạch thuận nghịch thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

• "Ba kinh âm ở tay: từ tạng chạy ra tay.
• Ba kinh dương ở tay: từ tay chạy lên đầu.
• Ba kinh dương ở chân: từ đầu chạy xuống chân.
• Ba kinh âm ở chân: từ chân chạy lên bụng."

Giảng: Bốn câu này là công thức nền của toàn bộ khoa châm cứu, và có lẽ là đoạn được học thuộc nhiều nhất trong cả Linh Khu.

Chúng cô đọng lại quy luật đã ẩn trong lộ trình mười hai kinh ở thiên 10 và thiên 16, và cho ta một sơ đồ vận hành rất gọn:

Ngực → tay → đầu → chân → bụng → (ngực)

Từ bốn câu này suy ra được nhiều điều:

• Kinh âm ở tay và kinh dương ở tay giao nhau ở đầu ngón tay;
• Kinh dương ở tay và kinh dương ở chân giao nhau ở đầu mặt;
• Kinh dương ở chân và kinh âm ở chân giao nhau ở đầu ngón chân;
• Kinh âm ở chân và kinh âm ở tay giao nhau ở ngực bụng.

Và quan trọng nhất về mặt thực hành: biết chiều đi thì mới làm được phép nghênh tùy bổ tả (thiên 1) — châm ngược chiều kinh là tả, thuận chiều là bổ. Không thuộc bốn câu này thì không làm được thủ pháp ấy.

释5. Vì sao mạch Thiếu âm có vẻ đi xuống

黄帝曰：少阴之脉独下行，何也？岐伯曰：不然。夫冲脉者，五藏六府之海也，五藏六府皆禀焉。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Mạch Thiếu âm riêng đi xuống — vì sao vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Không phải thế. Mạch Xung là biển của năm tạng sáu phủ, năm tạng sáu phủ đều nhận khí từ đó.

• Nhánh đi lên thì ra ở vòm mũi họng, thấm vào các kinh dương, tưới cho các tinh.
• Nhánh đi xuống thì rót vào đại lạc của kinh Thiếu âm, ra ở Khí Nhai, men bờ trong đùi, vào giữa khoeo, đi ngầm trong xương ống chân, xuống tới sau mắt cá trong rồi tách ra.
• Nhánh xuống nữa thì đi kèm kinh Thiếu âm, thấm vào ba kinh âm.
• Nhánh phía trước thì đi ngầm ra chỗ nối mu bàn chân, xuống men mu bàn chân, vào kẽ ngón chân cái, thấm vào các lạc mà làm ấm cơ nhục.

Cho nên biệt lạc mà kết lại thì mạch trên mu bàn chân không đập; không đập thì quyết; quyết thì lạnh."

Hoàng Đế hỏi: "Làm sao biết rõ điều ấy?"

Kỳ Bá đáp: "Lấy lời mà dẫn dắt, ấn tay mà kiểm chứng; chỗ nào không đúng thì tất sẽ đập lên — rồi sau mới rõ được chiều đi thuận nghịch."

Hoàng Đế nói: "Khó thay! Thánh nhân làm ra đạo, sáng như mặt trời mặt trăng, nhỏ đến từng hào ly; nếu không phải phu tử thì ai nói được điều ấy!"

Giảng: Câu hỏi của Hoàng Đế rất sắc, và nó phát hiện một mâu thuẫn: theo quy tắc vừa nêu, ba kinh âm ở chân phải đi từ chân lên bụng — vậy sao lại thấy có dòng khí đi xuống ở vùng Thiếu âm?

Câu trả lời của Kỳ Bá là: đó không phải kinh Thiếu âm, mà là mạch Xung. Mạch Xung — "biển của mười hai kinh" theo thiên 33 — có nhiều nhánh, trong đó có nhánh đi xuống bám theo kinh Thiếu âm. Cái mà người ta tưởng là kinh Thiếu âm đi xuống thực ra là nhánh của mạch Xung.

Cách giải quyết này rất khéo: nó giữ được quy tắc mà vẫn giải thích được hiện tượng quan sát thấy.

Đoạn mô tả các nhánh của mạch Xung cũng là một trong những văn bản đầy đủ nhất về mạch này, và nó bổ sung cho thiên 33. Điểm đáng ghi nhất là nhánh cuối: đi xuống mu bàn chân, vào kẽ ngón cái, "thấm vào các lạc mà làm ấm cơ nhục".

Từ đó rút ra một dấu hiệu khám rất thực dụng: "biệt lạc kết tắc phu thượng bất động, bất động tắc quyết, quyết tắc hàn hĩ" — nếu nhánh ấy bị tắc thì mạch trên mu bàn chân không đập nữa, và chân sẽ lạnh.

Bắt mạch ở mu bàn chân (vùng huyệt Xung Dương) để đánh giá tuần hoàn chi dưới vẫn là một thao tác khám chuẩn đến ngày nay. Và nhận xét "mạch không đập thì chân lạnh" là hoàn toàn chính xác.

Câu cuối về phương pháp cũng rất đáng ghi: "dĩ ngôn đạo chi, thiết nhi nghiệm chi" — lấy lời mà dẫn dắt, ấn tay mà kiểm chứng. Tức là nói lý thuyết rồi phải sờ tay kiểm tra; lý thuyết nào không kiểm chứng được bằng tay thì chưa đủ tin. Đây là kết luận rất hợp với đoạn mở đầu về thước và compa.

• 必有明法，以起度数，法式检押，乃后可传焉 · Tất hữu minh pháp, dĩ khởi độ số, pháp thức kiểm áp, nãi hậu khả truyền yên · Tất phải có phép rõ ràng để dựng nên mức độ, có khuôn mẫu để kiểm tra, rồi sau mới truyền lại được.
• 匠人不能释尺寸而意短长，废绳墨而起平水也 · Tượng nhân bất năng thích xích thốn nhi ý đoản trường, phế thằng mặc nhi khởi bình thủy dã · Người thợ mộc không thể bỏ thước mà đoán dài ngắn, bỏ dây mực mà lấy mặt phẳng. — Chuẩn mực không hạn chế người giỏi mà giải phóng họ.
• 临深决水，不用工力，而水可竭也 · Lâm thâm quyết thủy, bất dụng công lực, nhi thủy khả kiệt dã · Đứng trên chỗ sâu mà tháo nước thì không tốn sức mà nước cạn ngay. — Cảnh báo về việc tả mạnh ở người khí huyết vốn trơn nhẹ.
• 瘦人者，皮薄色少，肉廉廉然……易脱于气，易损于血，刺此者，浅而疾之 · Sấu nhân giả, bì bạc sắc thiểu, nhục liêm liêm nhiên… dị thoát ư khí, dị tổn ư huyết, thích thử giả, thiển nhi tật chi · Người gầy dễ thoát khí dễ tổn huyết, châm thì nông mà rút nhanh.
• 婴儿者，其肉脆，血少气弱，刺此者，以毫针，浅刺而疾发针，日再可也 · Anh nhi giả, kỳ nhục thúy, huyết thiểu khí nhược, thích thử giả, dĩ hào châm, thiển thích nhi tật phát châm, nhật tái khả dã · Trẻ nhỏ thịt mềm huyết ít khí yếu, dùng hào châm, châm nông rút nhanh, ngày hai lần cũng được.
• 手之三阴，从藏走手；手之三阳，从手走头；足之三阳，从头走足；足之三阴，从足走腹 · Thủ chi tam âm, tòng tạng tẩu thủ; thủ chi tam dương, tòng thủ tẩu đầu; túc chi tam dương, tòng đầu tẩu túc; túc chi tam âm, tòng túc tẩu phúc · Công thức nền của toàn bộ khoa châm cứu.
• 别络结则跗上不动，不动则厥，厥则寒矣 · Biệt lạc kết tắc phu thượng bất động, bất động tắc quyết, quyết tắc hàn hĩ · Biệt lạc kết lại thì mạch trên mu bàn chân không đập; không đập thì quyết, quyết thì lạnh.
• 以言导之，切而验之 · Dĩ ngôn đạo chi, thiết nhi nghiệm chi · Lấy lời mà dẫn dắt, ấn tay mà kiểm chứng.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Độ số	度数	Mức độ định lượng — điều kiện để tri thức truyền lại được.
Lâm thâm quyết thủy	临深决水	Đứng bờ cao tháo nước — hình ảnh cảnh báo tả mạnh ở người khí huyết trơn nhẹ.
Tuần quật quyết xung	循掘决冲	Theo mương đã đào mà khơi dòng — hình ảnh tích cực cho người khí huyết trì trệ.
Khí hoạt · Khí sáp	气滑 · 气涩	Khí trơn đi nhanh và khí sáp đi chậm — tiêu chí thật để quyết định cách châm.
Huyết thanh · Huyết trọc	血清 · 血浊	Huyết trong loãng và huyết đen đặc.
Chân cốt	真骨	Xương thật cứng chắc — chỉ hạng tráng sĩ.
Hào châm	毫针	Kim mảnh như vòi muỗi, dùng cho trẻ nhỏ.
Phu thượng	跗上	Mu bàn chân, nơi bắt mạch Xung Dương để đánh giá tuần hoàn chi dưới.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem đoạn mở đầu về thước và compa là lời bàn hay nhất về phương pháp trong Nội Kinh. Ông viết: người mới học thì bám chuẩn mà làm, người thành thục thì nhờ chuẩn mà biến hóa; chớ tưởng rằng bỏ chuẩn đi mới là cao tay.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi nhấn mạnh rằng tiêu chí thật trong thiên này là khí huyết trơn hay sáp, chứ không phải béo hay gầy. Ông dẫn mục "tráng sĩ" làm bằng chứng: cùng là người khỏe mà nặng nề thì châm sâu, nhanh nhẹn thì châm nông. Ai chỉ nhìn hình dáng mà quyết thì sẽ lầm.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về việc Kỳ Bá giải nghi vấn "Thiếu âm đi xuống" bằng mạch Xung, khen cách giải ấy vừa giữ được quy tắc vừa giải thích được hiện tượng. Ông cũng lưu ý dấu hiệu "mạch mu bàn chân không đập thì chân lạnh", xem đó là một phép khám gọn mà người thầy nên làm thường xuyên.

Hoàng Phủ Mật thu nhận bốn câu về chiều đi của mười hai kinh vào Giáp Ất Kinh, và từ đó chúng trở thành công thức bắt buộc thuộc lòng của mọi người học châm cứu, vì không nắm được chiều đi thì không làm được phép nghênh tùy bổ tả.

• Nguyên tắc "người gầy dễ thoát khí dễ tổn huyết" rất thực tế: người gầy yếu không nên áp dụng các biện pháp mạnh — xông hơi lâu, tập cường độ cao, ăn kiêng gắt, giác hơi nhiều — vì họ mất sức nhanh hơn hẳn người khác.
• Nguyên tắc với trẻ nhỏ — dùng lượng ít nhất, thời gian ngắn nhất, và bù bằng tần suất — áp dụng được cho mọi can thiệp ở trẻ, từ xoa bóp tới dùng thuốc.
• Hai hình ảnh "tháo nước ở bờ cao" và "khơi mương đã đào" đáng nhớ như một nguyên tắc chung: cùng một biện pháp, ở người này là giải phóng, ở người kia là làm kiệt. Đừng áp dụng lời khuyên sức khỏe của người khác cho mình mà không xét thể trạng.
• Bắt mạch ở mu bàn chân (giữa mu chân, chỗ mạch đập rõ) là một cách tự kiểm tra tuần hoàn chi dưới rất đơn giản. Nếu một bên không thấy đập, hoặc bàn chân lạnh hơn hẳn bên kia kéo dài, đó là điều nên đi khám.
• Ý "phải có chuẩn thì mới truyền lại được" đáng mang theo ngoài y học: kinh nghiệm không quy thành nguyên tắc thì chết theo người có nó. Còn với người học, thuộc chuẩn không phải để làm máy móc mà để có chỗ mà linh hoạt.
• Câu "lấy lời mà dẫn dắt, ấn tay mà kiểm chứng" là nguyên tắc nên giữ khi tiếp nhận mọi kiến thức sức khỏe: lý thuyết nghe hợp lý vẫn cần được kiểm chứng bằng quan sát thực tế trên chính mình.

• Thiên 5 · Căn kết — cũng bàn việc châm khác nhau cho người ăn cao lương và người ăn rau đậu; cùng một mối quan tâm với thiên 38.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — "người áo vải thì đốt kim, bậc đại nhân thì chườm thuốc", một cách cá thể hóa khác.
• Thiên 12 · Kinh thủy — bảng độ sâu và số hơi lưu kim theo kinh, cùng lời dặn bảng số chỉ đúng với người trung bình.
• Thiên 10 · Kinh mạch và Thiên 16 · Doanh khí — lộ trình mười hai kinh, được cô lại thành bốn câu công thức ở đây.
• Thiên 33 · Hải luận — "mạch Xung là biển của mười hai kinh"; thiên 38 chép đầy đủ các nhánh của nó.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — phép nghênh tùy bổ tả, chỉ làm được khi thuộc chiều đi của kinh.
• Thiên 37 · Ngũ duyệt ngũ sứ — tiêu chí "chịu được cái khổ của cây kim", cùng chủ đề đánh giá sức chịu đựng.