"Trường vị" (肠胃) là thiên chép số đo của đường tiêu hóa — từ môi tới hậu môn, mỗi đoạn một con số: dài bao nhiêu, chu vi bao nhiêu, đường kính bao nhiêu, chứa được bao nhiêu. Toàn thiên chỉ có ba trăm chữ và gần như không có lý luận, nhưng đây là một trong những văn bản quan trọng nhất để hiểu phương pháp làm việc của y học cổ phương Đông.

Lý do rất đơn giản: những con số này chỉ có được bằng cách mổ ra mà đo. Thiên 12 (Kinh thủy) đã nói thẳng — "người cao tám thước thì da thịt ở ngay đây, bên ngoài có thể đo lường sờ nắn mà biết, khi chết thì có thể mổ ra mà xem". Thiên 31 chính là kết quả của việc ấy.

Và khi kiểm lại các con số thì thấy mấy điều đáng chú ý. Thứ nhất, tỷ lệ giữa chu vi và đường kính trong mọi đoạn đều đúng bằng ba — nghĩa là người xưa đã dùng một giá trị xấp xỉ của số pi để tính đường kính từ chu vi đo được. Thứ hai, trật tự các đoạn hoàn toàn đúng: ruột non dài nhất và hẹp nhất, xuống dưới thì ngắn dần và rộng dần, tới trực tràng thì ngắn nhất và rộng nhất. Thứ ba, con số "ba mươi hai khúc quanh" của ruột cho thấy họ đã đếm các nếp gấp.

Những con số ấy không hoàn toàn khớp với giải phẫu hiện đại, nhưng cách làm thì đúng: đo, tính, và ghi lại.

释1. Câu hỏi và đoạn trên: từ môi tới vị

唇至齿，长九分，口广二寸半，齿以后至会厌，深三寸半，大容五合，舌重十两，长七寸，广二寸半。咽门重十两，广二寸半，至胃长一尺六寸。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Ta muốn nghe về sáu phủ truyền thóc: trường vị lớn nhỏ dài ngắn thế nào, chứa được bao nhiêu thóc?"

Bá Cao đáp: "Xin nói cho trọn về mức nông sâu xa gần dài ngắn của đường mà thóc ra vào:

Giảng: Đoạn này đo phần trên của ống tiêu hóa, và cách đo rất bài bản: mỗi bộ phận được ghi chiều dài, chiều rộng, và nếu là tạng rỗng thì ghi thêm dung tích; nếu là khối cơ thì ghi trọng lượng.

Chi tiết cân lưỡi và cửa họng — mỗi thứ mười lạng — là bằng chứng không thể chối cãi về việc mổ xẻ: người ta chỉ cân được một bộ phận khi đã tách nó ra khỏi cơ thể.

Con số "từ cửa họng tới vị dài một thước sáu tấc" — theo thước đời Hán (khoảng 23 cm) thì chừng 37 cm — khá gần với chiều dài thực quản người trưởng thành (25–30 cm tính từ hầu). Đây là một con số hợp lý.

Chữ "hội yểm" (会厌) chỉ nắp thanh quản, và việc nó được nêu tên cho thấy người xưa đã nhận ra chỗ đường ăn và đường thở tách nhau — một chi tiết giải phẫu tinh tế.

释2. Vị

胃纡曲屈伸之，长二尺六寸，大一尺五寸，径五寸，大容三斗五升。

Dịch: "Vị thì cong queo, duỗi ra mà đo: dài 2 thước 6 tấc, chu vi 1 thước 5 tấc, đường kính 5 tấc, chứa được 3 đấu 5 thăng."

Giảng: Ba chữ "vu khúc khuất thân chi" — cong queo, phải duỗi ra mà đo — là một chi tiết nhỏ nhưng nói lên rất nhiều: người đo biết rằng vị không phải một ống thẳng, và họ đã duỗi nó ra rồi mới đo. Đây là thao tác của người thực sự cầm vật thể trong tay.

Và đây là chỗ đáng chú ý nhất: chu vi 1 thước 5 tấc, đường kính 5 tấc. Tỷ lệ là 15 chia 5, đúng bằng ba.

Kiểm lại các đoạn ruột ở dưới cũng thấy đúng tỷ lệ ấy:

Sự nhất quán này không thể là ngẫu nhiên. Nó cho thấy người xưa chỉ đo chu vi — điều dễ làm bằng một sợi dây quấn quanh — rồi tính ra đường kính bằng cách chia cho ba, tức dùng một giá trị xấp xỉ của số pi. Cách ghi "tám phân và hơn một phần nhỏ", "một tấc và hơn một phần nhỏ" chính là cách diễn đạt các phân số lẻ sinh ra từ phép chia ấy.

Đây là bằng chứng rằng bảng số này là kết quả của đo đạc và tính toán, không phải con số ước chừng.

释3. Ba đoạn ruột

小肠后附脊左环，回周叠积，其注于回肠者，外附于脐，上回运环十六曲，大二寸半，径八分分之少半，长三丈三尺。

Dịch:

Tiểu tràng: "Phía sau bám vào cột sống, vòng sang trái, quấn vòng chồng chất lên nhau; chỗ nó rót vào hồi tràng thì bên ngoài bám vào rốn, lên trên quấn vòng mười sáu khúc; chu vi 2 tấc rưỡi, đường kính hơn 8 phân, dài 3 trượng 3 thước."

Hồi tràng: "Ngang rốn vòng sang trái, quấn vòng chồng chất mà đi xuống, quấn vòng ngược lại mười sáu khúc; chu vi 4 tấc, đường kính hơn 1 tấc, dài 2 trượng 1 thước."

Quảng tràng: "Men theo cột sống, để nhận hồi tràng; vòng sang trái chồng lên cột sống, trên dưới mở ra; chu vi 8 tấc, đường kính hơn 2 tấc, dài 2 thước 8 tấc."

"Từ chỗ trường vị nhận vào tới chỗ thải ra, dài 6 trượng 4 tấc 4 phân, quanh co vòng ngược lại, gồm ba mươi hai khúc."

Giảng: Ba đoạn ruột được phân biệt rất rõ, và trật tự của chúng hoàn toàn đúng với giải phẫu:

Quy luật càng xuống dưới càng ngắn và càng rộng là chính xác. Và ba tên gọi cũng tương ứng khá rõ với ba đoạn của y học hiện đại: tiểu tràng là ruột non, hồi tràng là đại tràng, quảng tràng là trực tràng.

Chi tiết "thập lục khúc" — mười sáu khúc quanh cho mỗi đoạn, tổng cộng ba mươi hai — cho thấy người xưa đã đếm các quai ruột. Và nhận xét rằng hồi tràng "quấn vòng ngược lại" so với tiểu tràng là một quan sát tinh: đại tràng thật sự bao quanh ruột non theo chiều ngược lại.

Tổng chiều dài 6 trượng 4 tấc 4 phân — tức khoảng 60,44 thước, chừng 13,9 mét theo thước Hán — dài hơn con số thực (đường tiêu hóa người trưởng thành chừng 8–9 mét). Tỷ lệ giữa ruột non và ruột già trong bảng (33 so với 24) cũng thấp hơn tỷ lệ thực (khoảng 4 so với 1).

Nhưng điều đáng nói không phải là độ chính xác. Những con số này được đo trên tử thi, mà ruột sau khi chết thì giãn ra và mất trương lực, nên dài hơn lúc sống — đó là một nguồn sai số tự nhiên mà người xưa không có cách nào biết. Cái đáng ghi nhận là họ đã đo thật, tính thật, và ghi lại trung thực.

释4. Ý nghĩa của thiên trong lịch sử y học

Giảng: Thiên này, cùng với thiên 32 (Bình nhân tuyệt cốc) và thiên 14 (Cốt độ), làm thành phần đo đạc của Linh Khu — và chúng buộc ta xem lại một định kiến phổ biến.

Định kiến ấy là: Đông y hoàn toàn dựa trên suy lý âm dương ngũ hành, không có cơ sở quan sát trực tiếp. Ba thiên này cho thấy điều ngược lại. Có cân (lưỡi nặng mười lạng), có đo chiều dài (thực quản một thước sáu tấc), có đo chu vi rồi tính đường kính (nhất quán tỷ lệ ba), có đếm (ba mươi hai khúc quanh), và có đo dung tích (vị chứa ba đấu năm thăng).

Vậy vì sao truyền thống ấy không phát triển tiếp? Các nhà nghiên cứu nêu vài lý do: tục kiêng động tới thi thể vì đạo hiếu khiến việc mổ xẻ bị hạn chế; và quan trọng hơn, học thuyết kinh lạc và tạng tượng tỏ ra hữu dụng hơn trong lâm sàng so với tri thức hình thể. Y học cổ phương Đông chọn con đường xây dựng mô hình chức năng, và đi rất xa trên con đường ấy.

Dù vậy, thiên 31 vẫn còn nguyên giá trị như một chứng tích: nó cho thấy ngay từ đầu, y học này đã biết đến cả hai cách tiếp cận — đo cái nhìn thấy được, và mô hình hóa cái không nhìn thấy được.

• 余愿闻六府传谷者，肠胃之小大长短，受谷之多少奈何 · Dư nguyện văn lục phủ truyền cốc giả, trường vị chi tiểu đại trường đoản, thụ cốc chi đa thiểu nại hà · Ta muốn nghe về sáu phủ truyền thóc: trường vị lớn nhỏ dài ngắn thế nào, chứa được bao nhiêu thóc. — Câu hỏi đòi hỏi con số, không đòi hỏi lý luận.
• 胃纡曲屈伸之，长二尺六寸 · Vị vu khúc khuất thân chi, trường nhị xích lục thốn · Vị cong queo, phải duỗi ra mà đo, dài hai thước sáu tấc. — Thao tác của người thực sự cầm vật thể trong tay.
• 舌重十两，长七寸，广二寸半 · Thiệt trọng thập lạng, trường thất thốn, quảng nhị thốn bán · Lưỡi nặng mười lạng, dài bảy tấc, rộng hai tấc rưỡi. — Chỉ cân được khi đã tách khỏi cơ thể.
• 肠胃所入至所出，长六丈四寸四分，回曲环反，三十二曲也 · Trường vị sở nhập chí sở xuất, trường lục trượng tứ thốn tứ phân, hồi khúc hoàn phản, tam thập nhị khúc dã · Từ chỗ nhận vào tới chỗ thải ra dài sáu trượng bốn tấc bốn phân, quanh co vòng ngược, gồm ba mươi hai khúc.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi xem thiên này là bằng chứng rõ ràng nhất cho câu "kỳ tử khả giải phẫu nhi thị chi" ở thiên 12. Ông lập luận: những con số về trọng lượng và dung tích không thể có được bằng suy đoán; cổ nhân tất đã mổ ra mà cân đo. Ông cũng lưu ý rằng chính vì có phần đo đạc này mà Nội Kinh mới dám nói "giai hữu đại số" — mọi thứ đều có quy luật định lượng.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh trình bày lại bảng số của thiên và đối chiếu với thiên 32, xác nhận hai bảng khớp nhau ở phần lớn các con số. Ông cũng nhận xét rằng trật tự "càng xuống dưới càng rộng" là hợp lẽ, vì phần dưới phải chứa bã đã cô đặc lại.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý tới chi tiết "vị cong queo phải duỗi ra mà đo", cho rằng đây là chỗ lộ ra công việc thực tế của người ghi chép. Ông viết: chỉ một câu ấy thôi cũng đủ biết người xưa cầm vật mà đo chứ không ngồi mà đoán.

Vương Thanh Nhiệm đời Thanh, trong Y Lâm Cải Thác, lấy tinh thần của thiên này làm điểm tựa để tự mình quan sát nội tạng và sửa lại nhiều chỗ mà ông cho là sai trong y thư cũ. Dù các sửa chữa của ông cũng còn hạn chế, việc ông viện tới Nội Kinh để biện minh cho phương pháp quan sát trực tiếp cho thấy truyền thống ấy chưa hề mất hẳn.

• Thiên này ít có ứng dụng trực tiếp, nhưng nó giúp đọc Đông y cho đúng: nên phân biệt phần nào trong y thư cổ là quan sát đo đạc được, phần nào là mô hình lý luận. Cả hai đều có giá trị, nhưng theo những cách khác nhau.
• Nhận xét đường tiêu hóa dài gần chín mét và quanh co ba mươi hai khúc là điều đáng nhớ khi nghĩ về tiêu hóa: thức ăn phải đi một quãng rất dài, nên việc nhai kỹ và ăn chậm ở đầu đường giúp giảm gánh nặng cho toàn bộ quãng còn lại.
• Quy luật càng xuống dưới ruột càng rộng và càng ngắn giải thích vì sao phần dưới là nơi chất thải cô đặc lại và dễ ứ đọng nhất — và vì sao đủ nước cùng chất xơ lại quan trọng với chứng táo bón.
• Việc người xưa đo chu vi rồi tính đường kính bằng cách chia cho ba là một chi tiết đáng kể với ai quan tâm lịch sử khoa học: nó cho thấy tri thức toán học đã được dùng trong y học từ rất sớm.

• Thiên 12 · Kinh thủy — câu "khả giải phẫu nhi thị chi" và "giai hữu đại số"; thiên 31 là hiện thực hóa của tinh thần ấy.
• Thiên 32 · Bình nhân tuyệt cốc — dùng chính các con số của thiên này để tính vì sao nhịn ăn bảy ngày thì chết; hai thiên phải đọc liền nhau.
• Thiên 14 · Cốt độ — số đo xương, phần đo đạc còn lại của Linh Khu.
• Thiên 2 · Bản du — định nghĩa chức năng từng phủ ("đại tràng là phủ truyền đạo, tiểu tràng là phủ thu nạp"), bổ sung mặt chức năng cho mặt hình thể ở đây.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — chức năng của ba tiêu và việc hạ tiêu "lọc riêng phần nước", đọc kèm với cấu tạo các đoạn ruột.