"Quyết khí" (决气) nghĩa là phân định các thứ khí. Thiên rất ngắn nhưng giải quyết một câu hỏi nền tảng mà người học Đông y nào cũng vấp: tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch — sáu tên gọi ấy có phải chỉ là một thứ không?

Hoàng Đế hỏi thẳng như vậy: "Ta nghe người ta có tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch; ta tưởng chỉ là một khí mà thôi, nay lại phân ra sáu tên — ta không hiểu vì sao lại thế."

Kỳ Bá trả lời bằng cách định nghĩa từng thứ một, và mỗi định nghĩa chỉ một câu ngắn:

• Tinh: hai thần giao nhau, hợp lại mà thành hình; thứ ấy sinh ra trước cả thân thể.
• Khí: thượng tiêu mở ra, phát tán vị của năm thứ thóc, hun da, làm đầy thân, thấm nhuần lông — như sương móc tưới xuống.
• Tân: tấu lý mở ra, mồ hôi ra đầm đìa.
• Dịch: thóc vào, khí đầy, chất nhờn rót vào xương, khiến các khớp co duỗi được, thấm nhuần bổ ích cho não tủy, da dẻ tươi nhuận.
• Huyết: trung tiêu nhận khí, lấy nước cốt biến hóa thành màu đỏ.
• Mạch: cái giữ cho doanh khí không đi lạc ra ngoài.

Sáu định nghĩa này là văn bản gốc của toàn bộ hệ thống khái niệm về vật chất cơ bản trong Đông y, và đến nay vẫn được dạy gần như nguyên văn.

Phần sau kê chứng hậu khi mỗi thứ bị thoát, và kết bằng một câu đặt lại tất cả vào đúng chỗ: sáu thứ tuy mỗi thứ chủ một phần, "nhưng năm thứ thóc với vị mới là cái biển lớn".

释1. Câu hỏi: sáu tên hay một khí?

余闻人有精气津液血脉，余意以为一气耳，今乃辨为六名，余不知其所以然。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe người ta có tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch; ý ta cho rằng chỉ là một khí mà thôi, nay lại phân biệt thành sáu tên — ta không biết vì sao lại thế."

Giảng: Câu hỏi này rất sắc, và nó nêu đúng chỗ khó của học thuyết: nếu tất cả đều từ cốc khí mà ra, đều là "khí" cả, thì việc đặt ra sáu tên có ý nghĩa gì?

Câu trả lời ngầm của Kỳ Bá — thể hiện qua cách ông định nghĩa — là: đúng là cùng một nguồn, nhưng khác nhau ở nơi sinh ra, ở dạng tồn tại, và ở chức năng. Việc phân sáu tên không phải chẻ chữ, mà là để biết cái nào hỏng mà chữa cho đúng.

Đây cũng là một mẫu mực về cách xây dựng khái niệm: không định nghĩa bằng bản chất trừu tượng, mà định nghĩa bằng nguồn gốc và công dụng — thứ có thể quan sát được.

释2. Sáu định nghĩa

两神相搏，合而成形，常先身生，是谓精。……壅遏营气，令无所避，是谓脉。

Dịch:

① Tinh (精) "Hai thần giao nhau, hợp lại mà thành hình; thứ ấy thường sinh ra trước cả thân thể — gọi là tinh."

② Khí (气) "Thượng tiêu mở ra, phát tán vị của năm thứ thóc, hun ấm da, làm đầy thân thể, thấm nhuần lông tóc — như sương móc tưới xuống — gọi là khí."

③ Tân (津) "Tấu lý mở ra, mồ hôi ra đầm đìa — gọi là tân."

④ Dịch (液) "Thóc vào, khí đầy, chất nhờn rót vào xương, khiến các khớp co duỗi được; thấm nhuần bổ ích cho não tủy, da dẻ tươi nhuận — gọi là dịch."

⑤ Huyết (血) "Trung tiêu nhận khí, lấy nước cốt biến hóa mà thành màu đỏ — gọi là huyết."

⑥ Mạch (脉) "Ngăn giữ doanh khí, khiến nó không có chỗ nào mà tránh đi được — gọi là mạch."

Giảng: Sáu định nghĩa này cần đọc từng câu một, vì mỗi câu đều có chỗ tinh.

Tinh — "lưỡng thần tương bác, hợp nhi thành hình, thường tiên thân sinh". Câu này gần như trùng với thiên 8 (Bản thần): "sinh chi lai vị chi tinh, lưỡng tinh tương bác vị chi thần". Điểm quan trọng là bốn chữ "thường tiên thân sinh" — tinh sinh ra trước cả thân thể. Nghĩa là tinh không phải sản phẩm của cơ thể, mà là cái có trước, làm nên cơ thể. Đây là định nghĩa của tinh tiên thiên.

Khí — định nghĩa hay nhất trong sáu. Nó nêu đủ nguồn (thượng tiêu mở ra, phát tán vị của thóc), công dụng (hun ấm da, làm đầy thân, thấm nhuần lông tóc), và một hình ảnh không thể thay thế: "nhược vụ lộ chi khái" — như sương móc tưới xuống. Hình ảnh ấy diễn tả rất đúng tính chất của khí: không phải dòng chảy tập trung như nước trong ống, mà là sự thấm tỏa mịn và đều khắp. Nó cũng hô ứng với "thượng tiêu như sương mù" ở thiên 18.

Tân và dịch — cặp này là chỗ dễ lẫn nhất, và thiên phân biệt rất dứt khoát:

	Tân	Dịch
Tính chất	Loãng, chảy được	Đặc, nhờn
Ở đâu	Ở tấu lý, phần nông	Rót vào xương khớp, não tủy
Biểu hiện	Mồ hôi	Chất nhờn khớp, tủy, độ nhuận của da
Chức năng	Làm ẩm phần ngoài	Làm trơn khớp, nuôi não tủy

Phân biệt này có hệ quả lâm sàng rõ: mất tân thì khô miệng, khát, ít mồ hôi, tiểu ít — mất nhanh, hồi phục cũng nhanh; mất dịch thì khớp khô cứng khó co duỗi, da khô ráp, hoa mắt ù tai, chân ê mỏi — mất chậm, hồi phục cũng rất chậm. Vì thế người tiêu chảy nôn mửa cấp thì mất tân, còn người bệnh mạn tính lâu ngày thì hao dịch.

Huyết — "trung tiêu thụ khí, thủ trấp biến hóa nhi xích". Bốn chữ "biến hóa nhi xích" — biến hóa mà thành màu đỏ — là cách người xưa diễn tả việc nước cốt trong suốt của thức ăn trở thành máu đỏ. Đây là chỗ nối với thiên 18: "bí tao phách, chưng tân dịch, hóa kỳ tinh vi, thượng chú ư phế mạch, nãi hóa nhi vi huyết".

Mạch — định nghĩa độc đáo nhất. Mạch không được định nghĩa là một cái ống, mà là một chức năng: "ủng át doanh khí, linh vô sở tị" — ngăn giữ doanh khí, khiến nó không có chỗ nào mà tránh đi được. Tức mạch là cái giữ cho máu đi đúng đường, không tràn ra ngoài. Cách định nghĩa bằng chức năng này rất nhất quán với lối tư duy của Nội Kinh — cũng như "tiết" được định nghĩa là nơi thần khí ra vào chứ không phải cái hõm xương (thiên 1).

Hệ quả: khi chức năng "ủng át" của mạch hỏng thì máu thoát ra ngoài — đó là cơ sở lý luận của các chứng xuất huyết, và của phép "nhiếp huyết" (giữ máu lại) trong điều trị.

释3. Chứng hậu khi sáu thứ bị thoát

精脱者，耳聋；气脱者，目不明；津脱者，腠理开，汗大泄；液脱者，骨属屈伸不利，色夭，脑髓消，胫酸，耳数鸣；血脱者，色白，夭然不泽，其脉空虚。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sáu thứ khí ấy có thừa có thiếu, khí nhiều hay ít, não tủy hư hay thực, huyết mạch trong hay đục — làm sao biết được?"

Kỳ Bá đáp:

Thứ bị thoát	Chứng hậu
Tinh thoát	Tai điếc
Khí thoát	Mắt không trông rõ
Tân thoát	Tấu lý mở ra, mồ hôi tháo ra nhiều
Dịch thoát	Các khớp co duỗi không thông lợi, sắc mặt úa, não tủy tiêu mòn, cẳng chân ê mỏi, tai ù luôn
Huyết thoát	Sắc trắng bệch, úa mà không tươi nhuận, mạch trống rỗng

"Đó là chứng hậu của chúng."

Giảng: Bảng này là phần ứng dụng, và mỗi dòng đều suy ra được từ định nghĩa ở trên.

Tinh thoát thì tai điếc — vì tinh tàng ở thận, mà thận khai khiếu ở tai (thiên 17). Đây là cơ sở của việc Đông y quy chứng nghe kém ở người cao tuổi về thận tinh suy.

Khí thoát thì mắt mờ — vì khí làm nhiệm vụ "hun đầy thấm nhuần"; khí không lên đủ thì mắt không được nuôi. Hô ứng với "tinh dương khí thượng tẩu ư mục nhi vi tinh" ở thiên 4, và với "thượng khí bất túc… mục vi chi huyễn" ở thiên 28.

Tân thoát thì mồ hôi tháo ra nhiều — đây là định nghĩa đảo: tân vốn biểu hiện bằng mồ hôi, nên tân thoát thì mồ hôi mất kiểm soát. Cần lưu ý chiều nhân quả có thể hai chiều: ra mồ hôi quá nhiều cũng làm mất tân.

Dịch thoát có bộ chứng dài nhất và đáng học nhất, vì nó gồm năm dấu hiệu ở năm nơi khác nhau mà đều quy về một gốc: khớp khô khó co duỗi, sắc mặt úa, não tủy tiêu mòn, cẳng chân ê mỏi, tai ù. Năm dấu hiệu này đi cùng nhau chính là bộ chứng hao tổn âm dịch lâu ngày — thường gặp ở người bệnh mạn tính, người cao tuổi, người sau ốm nặng.

Huyết thoát thì sắc trắng bệch, không tươi nhuận, mạch trống — bộ chứng thiếu máu cổ điển, và vẫn đúng nguyên. Chi tiết "yêu nhiên bất trạch" — úa mà không tươi nhuận — phân biệt với sắc trắng của người vốn da sáng: đây là trắng bệch thiếu sinh khí.

释4. Sáu thứ khí quý hay hèn

六气者，各有部主也，其贵贱善恶，可为常主，然五谷与胃为大海也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sáu thứ khí ấy, cái nào quý cái nào hèn?"

Kỳ Bá đáp: "Sáu thứ khí ấy mỗi thứ chủ một phần, cái quý cái hèn, cái tốt cái xấu của chúng có thể xem là có chủ thường xuyên. Nhưng năm thứ thóc cùng với vị mới là cái biển lớn."

Giảng: Câu trả lời này rất khéo. Kỳ Bá không xếp hạng sáu thứ — ông nói mỗi thứ chủ một phần riêng nên đều có vị trí của nó. Rồi ông nâng câu chuyện lên một tầng khác: cả sáu thứ ấy đều từ một nguồn, và nguồn ấy là "ngũ cốc dữ vị vi đại hải" — năm thứ thóc cùng với vị là cái biển lớn.

Đây là câu kết đặt mọi thứ vào đúng chỗ. Tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch dù khác nhau đến đâu cũng chỉ là sáu dạng của một nguồn duy nhất, và nguồn ấy là thức ăn qua vị mà hóa thành. Hình ảnh "biển lớn" nói lên hai ý: nơi mọi dòng đổ về và nơi mọi dòng bắt nguồn.

Câu này hô ứng với một chuỗi mệnh đề xuyên suốt Linh Khu: "cốc nhập ư vị, mạch đạo dĩ thông" (thiên 10), "doanh khí chi đạo, nội cốc vi bảo" (thiên 16), "nhân thụ khí ư cốc" (thiên 18), "Túc Dương minh, ngũ tạng lục phủ chi hải dã" (thiên 12). Tất cả đều quy về một điều: tỳ vị là gốc của hậu thiên.

Hệ quả thực hành rất rõ và rất quan trọng: dù người bệnh thiếu thứ gì trong sáu thứ ấy, việc đầu tiên vẫn là làm sao cho ăn được. Không có cái biển lớn ấy thì không có gì để bổ.

• 两神相搏，合而成形，常先身生，是谓精 · Lưỡng thần tương bác, hợp nhi thành hình, thường tiên thân sinh, thị vị tinh · Hai thần giao nhau hợp lại mà thành hình, sinh ra trước cả thân thể — gọi là tinh.
• 上焦开发，宣五谷味，熏肤，充身，泽毛，若雾露之溉，是谓气 · Thượng tiêu khai phát, tuyên ngũ cốc vị, huân phu, sung thân, trạch mao, nhược vụ lộ chi khái, thị vị khí · Định nghĩa về khí, với hình ảnh "như sương móc tưới xuống" không thể thay thế.
• 腠理发泄，汗出溱溱，是谓津 · Tấu lý phát tiết, hãn xuất trăn trăn, thị vị tân · Tấu lý mở ra, mồ hôi ra đầm đìa — gọi là tân.
• 谷入气满，淖泽注于骨，骨属屈伸，泄泽补益脑髓，皮肤润泽，是谓液 · Cốc nhập khí mãn, náo trạch chú ư cốt, cốt thuộc khuất thân, tiết trạch bổ ích não tủy, bì phu nhuận trạch, thị vị dịch · Chất nhờn rót vào xương khiến khớp co duỗi được, bổ ích não tủy — gọi là dịch.
• 中焦受气，取汁变化而赤，是谓血 · Trung tiêu thụ khí, thủ trấp biến hóa nhi xích, thị vị huyết · Trung tiêu nhận khí, lấy nước cốt biến hóa thành màu đỏ — gọi là huyết.
• 壅遏营气，令无所避，是谓脉 · Ủng át doanh khí, linh vô sở tị, thị vị mạch · Ngăn giữ doanh khí không cho tránh đi đâu — gọi là mạch. — Mạch được định nghĩa bằng chức năng, không bằng hình thể.
• 精脱者耳聋，气脱者目不明 · Tinh thoát giả nhĩ lung, khí thoát giả mục bất minh · Tinh thoát thì tai điếc, khí thoát thì mắt mờ.
• 五谷与胃为大海也 · Ngũ cốc dữ vị vi đại hải dã · Năm thứ thóc cùng với vị là cái biển lớn. — Câu kết đặt sáu thứ khí về cùng một nguồn.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Tinh	精	Cái sinh ra trước cả thân thể, do hai thần giao hợp; tàng ở thận, thoát thì tai điếc.
Khí	气	Từ thượng tiêu phát tán vị của thóc, hun ấm và thấm nhuần toàn thân như sương móc; thoát thì mắt mờ.
Tân	津	Phần dịch loãng, ở tấu lý, biểu hiện bằng mồ hôi; mất nhanh, hồi phục nhanh.
Dịch	液	Phần dịch đặc nhờn, rót vào xương khớp và não tủy; mất chậm, hồi phục rất chậm.
Huyết	血	Nước cốt của thức ăn được trung tiêu biến hóa thành màu đỏ.
Mạch	脉	Cái ngăn giữ doanh khí không cho tràn ra — định nghĩa bằng chức năng.
Thoát	脱	Mất đi, kiệt đi; mỗi thứ trong sáu thứ thoát thì có một bộ chứng riêng.
Đại hải	大海	Biển lớn — chỉ năm thứ thóc và vị, nguồn chung của cả sáu thứ khí.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh sự phân biệt tân với dịch, cho rằng đây là chỗ người học hay lẫn nhất mà lại quan trọng nhất trong lâm sàng. Ông giải: tân thì loãng mà nhanh, theo mồ hôi và nước tiểu mà ra, mất rồi bổ lại cũng nhanh; dịch thì đặc mà chậm, nuôi xương tủy, mất rồi thì khó hồi. Vì thế bệnh cấp thì lo tân, bệnh lâu thì lo dịch.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi khen định nghĩa về mạch là tinh vi nhất trong sáu: không nói mạch là ống dẫn mà nói mạch là cái ngăn giữ doanh khí. Nhờ vậy mới hiểu được vì sao mạch hỏng thì huyết tràn ra ngoài, và vì sao phép chữa xuất huyết lại gọi là "nhiếp huyết" — giữ lại chứ không phải bịt lại.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về câu kết, cho rằng Kỳ Bá không trả lời thẳng câu hỏi "quý hèn" là có dụng ý: sáu thứ ấy không so được với nhau vì mỗi thứ một việc; cái đáng bàn là chúng cùng một gốc. Ông viết: người thầy chớ mải bổ thứ này thứ kia mà quên cái biển lớn.

Lý Đông Viên trong Tỳ Vị Luận lấy câu "ngũ cốc dữ vị vi đại hải" làm một trong những căn cứ chính cho học thuyết của mình: mọi thứ tinh khí tân dịch huyết mạch đều từ tỳ vị mà ra, nên tỳ vị hỏng thì trăm bệnh sinh, và phép chữa gốc là bồi bổ tỳ vị.

• Phân biệt tân và dịch rất hữu ích: người vừa tiêu chảy, nôn, sốt cao, ra mồ hôi nhiều thì mất tân — bù bằng nước và điện giải, hồi phục trong vài ngày. Người bệnh lâu ngày, cao tuổi, khớp khô cứng, da khô ráp, hoa mắt ù tai thì hao dịch — cần bồi bổ kiên trì hàng tháng, không thể bù nhanh.
• Bộ chứng khớp co duỗi khó, da khô, hoa mắt, ù tai, cẳng chân ê mỏi đi cùng nhau là chỉ dấu hao tổn âm dịch lâu ngày, thường gặp sau ốm nặng hoặc ở người cao tuổi. Cần ăn đủ chất, ngủ đủ, tránh làm việc quá sức và tránh ra mồ hôi nhiều.
• Sắc mặt trắng bệch không tươi, kèm mệt và hoa mắt là bộ chứng của huyết hư — nên đi khám để xác định nguyên nhân thay vì tự uống thuốc bổ máu.
• Nghe kém dần ở người cao tuổi được Đông y quy về tinh thoát; mắt mờ dần quy về khí thoát. Hai chứng này thường đi cùng tuổi tác nhưng không nên xem là đương nhiên — vẫn cần khám để loại trừ nguyên nhân chữa được.
• Câu kết "năm thứ thóc cùng với vị là cái biển lớn" là lời nhắc thực tế nhất: dù thiếu thứ gì, việc đầu tiên vẫn là làm sao ăn được và tiêu hóa được. Người ăn kém mà uống nhiều thuốc bổ thường không thấy tác dụng.
• Hình ảnh "khí như sương móc tưới xuống" gợi một cách hiểu đúng về khí: không phải một dòng mạnh chảy trong ống, mà là sự thấm tỏa đều khắp — nên cái làm hỏng nó thường không phải một biến cố lớn, mà là sự thiếu hụt và bất điều hòa kéo dài.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — bàn về ba tiêu và cơ chế hóa huyết của trung tiêu; bổ sung trực tiếp cho định nghĩa huyết ở đây.
• Thiên 8 · Bản thần — định nghĩa "sinh chi lai vị chi tinh, lưỡng tinh tương bác vị chi thần", gần trùng với định nghĩa tinh ở thiên 30.
• Thiên 16 · Doanh khí — "doanh khí chi đạo, nội cốc vi bảo", cùng một mạch với câu kết "ngũ cốc dữ vị vi đại hải".
• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu", giải thích vì sao tinh thoát thì tai điếc, khí thoát thì mắt mờ.
• Thiên 28 · Khẩu vấn — "thượng khí bất túc thì mắt hoa tai ù", trùng ý với bảng chứng hậu ở đây.
• Thiên 36 · Ngũ long tân dịch biệt — bàn riêng về sự phân bố của tân dịch, đọc tiếp sau thiên này.
• Tố Vấn thiên 21 · Kinh mạch biệt luận — chép quá trình thức ăn hóa thành tinh khí rồi phân bố khắp thân, đọc đối chiếu.