"Quyết bệnh" (厥病) là các chứng do khí nghịch gây ra. Chữ "quyết" trong Nội Kinh có hai nghĩa gần nhau: khí đi ngược lên, và tay chân lạnh — cả hai đều do khí không lưu thông đúng chiều. Thiên này chuyên bàn hai nhóm chứng lớn của quyết: quyết đầu thống (đau đầu do khí nghịch) và quyết tâm thống (đau tim do khí nghịch), rồi thêm một số chứng lẻ.

Giá trị của thiên nằm ở cách phân loại. Với đau đầu, kinh văn chia sáu thể, mỗi thể một bộ chứng kèm theo khác nhau, và mỗi thể lấy một nhóm huyệt riêng. Với đau tim, kinh văn chia năm thể theo tạng gây ra: thận tâm thống, vị tâm thống, tỳ tâm thống, can tâm thống, phế tâm thống — nghĩa là đau ở tim nhưng gốc ở tạng khác, và mỗi gốc có một bộ chứng nhận diện riêng.

Xen giữa hai nhóm ấy là hai đoạn cực kỳ quan trọng về tiên lượng: chân đầu thống (đau đầu thật) và chân tâm thống (đau tim thật). Hai chứng này khác hẳn các thể quyết ở trên — chúng là bệnh của chính tạng, không phải do khí nghịch từ nơi khác tới — và cả hai đều được phán "chết không chữa được", với chân tâm thống thì thời gian được nêu chính xác đến nghiệt ngã: "sáng phát thì chiều chết, chiều phát thì sáng chết."

Thiên còn chép một mô tả đáng kinh ngạc về giun chui ống mật và cách xử trí bằng tay, cùng vài chứng lẻ như tai điếc, tai ù, đau khớp háng, và một chứng phong tý với tiên lượng ba năm.

释1. Sáu thể quyết đầu thống

厥头痛，面若肿起而烦心，取之足阳明太阴……厥头痛，头痛甚，耳前后脉涌有热，泻出其血，后取足少阳。

Dịch:

Thể	Chứng kèm theo	Lấy huyệt
1	Mặt như sưng phù lên, bứt rứt trong lòng	Túc Dương minh, Túc Thái âm
2	Mạch ở đầu đau, trong lòng buồn hay khóc	Xem mạch đập ở đầu, chỗ nào trái lại thịnh thì châm cho hết huyết, sau điều Túc Quyết âm
3	Đầu nặng trĩu mà đau, âm ỉ dai dẳng	Tả năm hàng huyệt trên đầu, mỗi hàng năm huyệt; trước lấy Thủ Thiếu âm, sau lấy Túc Thiếu âm
4	Hay quên, ấn vào không tìm được chỗ đau	Lấy mạch đập hai bên đầu mặt, sau lấy Túc Thái âm
5	Gáy đau trước, lưng sống ứng theo	Trước lấy Thiên Trụ, sau lấy Túc Thái dương
6	Đau đầu rất dữ, mạch trước sau tai nổi vồng lên và nóng	Tả cho ra huyết, sau lấy Túc Thiếu dương

Giảng: Đây là bản phân loại đau đầu sớm nhất và chi tiết nhất của y học phương Đông, và nguyên tắc phân loại rất đáng học: không phân theo vị trí đau, mà phân theo bộ chứng đi kèm.

Mỗi bộ chứng lại dẫn về một tạng hoặc một kinh:

• Mặt phù, bứt rứt → Dương minh và Thái âm, tức tỳ vị — đau đầu do đàm thấp ở trung tiêu.
• Buồn hay khóc → Quyết âm can — can khí uất; và phép chữa là chích mạch đập ở đầu cho ra huyết, tức tả can hỏa bốc lên.
• Đầu nặng trĩu âm ỉ → Thiếu âm (tâm và thận) — đau đầu do hư, khí không lên nuôi được đầu.
• Hay quên, ấn không ra chỗ đau → Thái âm tỳ — tỳ chủ ý, ý tổn thì hay quên; và "ấn không ra chỗ đau" là dấu hiệu bệnh ở sâu, không khu trú, cùng loại với "âm tý" ở thiên 20.
• Gáy đau trước, lan xuống lưng → Thái dương — đúng đường đi của kinh Bàng quang.
• Mạch trước sau tai nổi vồng và nóng → Thiếu dương — đúng đường đi của kinh Đởm quanh tai.

Hai thể cuối là hai loại đau đầu thường gặp nhất và vẫn được phân biệt như vậy đến nay: đau từ gáy lan lên (thuộc Thái dương) và đau hai bên thái dương quanh tai (thuộc Thiếu dương).

"Năm hàng huyệt trên đầu, mỗi hàng năm huyệt" là hai mươi lăm huyệt xếp thành năm hàng dọc trên đỉnh đầu — một hàng giữa theo mạch Đốc và bốn hàng hai bên. Đây là bộ huyệt chuyên tả nhiệt ở đầu, cũng được nhắc trong Tố Vấn thiên 61 (Thủy nhiệt huyệt luận).

释2. Chân đầu thống và các trường hợp không châm được

真头痛，头痛甚，脑尽痛，手足寒至节，死不治。头痛不可取于腧者，有所击堕，恶血在于内……头半寒痛，先取手少阳阳明，后取足少阳阳明。

Dịch: "Chân đầu thống: đau đầu rất dữ, cả não đều đau, tay chân lạnh tới các khớp — chết, không chữa được.

Đau đầu không thể lấy ở du huyệt: là khi có bị đánh, bị ngã, ác huyết ở bên trong; hoặc thịt bị thương mà đau chưa dứt — chỗ nào châm được thì châm, không được lấy huyệt ở xa.

Đau đầu không được châm: là chứng đại tý rất nặng; nếu phát hằng ngày thì có thể làm cho đỡ được đôi chút, nhưng không thể khỏi hẳn.

Đau nửa đầu kèm lạnh: trước lấy Thủ Thiếu dương và Dương minh, sau lấy Túc Thiếu dương và Dương minh."

Giảng: Chân đầu thống (真头痛) là khái niệm rất quan trọng, và nó được định nghĩa bằng ba dấu hiệu đi cùng nhau: đau dữ dội, cả não đều đau (không khu trú một bên hay một vùng), và tay chân lạnh tới các khớp.

Dấu hiệu thứ ba là mấu chốt. Tay chân lạnh lan tới khuỷu và gối nghĩa là dương khí đã không tới được tứ chi — trạng thái mà thiên 5 gọi là "nghịch quyết". Đau đầu mà kèm dấu hiệu ấy thì không còn là đau đầu thông thường, mà là biểu hiện của một biến cố nghiêm trọng trong não.

Phân biệt chân đầu thống với sáu thể quyết đầu thống ở trên là một phân biệt sống còn, và cổ nhân đã nêu đúng những dấu hiệu cảnh báo: đau đột ngột dữ dội, đau lan tỏa toàn bộ đầu, kèm dấu hiệu toàn thân nặng. Đây vẫn là những dấu hiệu cần đưa đi cấp cứu ngay.

Hai trường hợp "không châm được" cũng đáng ghi:

• Đau đầu sau chấn thương có ác huyết bên trong — kinh văn dặn "chỗ nào châm được thì châm, không lấy huyệt ở xa", nghĩa là xử trí tại chỗ, không dùng phép chọn huyệt viễn đạo. Đây là sự thận trọng đúng: đau đầu sau va đập cần xem xét riêng.
• Đau đầu do đại tý nặng thì kinh văn nói thẳng: "khả linh thiểu dũ, bất khả dĩ" — có thể làm đỡ đôi chút, không thể khỏi hẳn. Lời thành thật này hiếm thấy trong y thư.

Đau nửa đầu kèm lạnh (đầu bán hàn thống) là mô tả chứng đau nửa đầu, và phép chữa lấy cả bốn kinh Thiếu dương – Dương minh ở tay lẫn chân — đúng vì hai kinh này chạy dọc hai bên đầu mặt.

释3. Năm thể quyết tâm thống

厥心痛，与背相控善瘛，如从后触其心，伛偻者，肾心痛也，先取京骨昆仑……厥心痛，卧若徒居，心痛，间动作，痛益甚，色不变，肺心痛也，取之鱼际太渊。

Dịch:

Thể	Chứng nhận diện	Gọi là	Lấy huyệt
1	Đau giằng ra sau lưng, hay co giật, như bị đẩy vào tim từ phía sau, phải còng lưng xuống	Thận tâm thống	Trước lấy Kinh Cốt, Côn Lôn; châm chưa khỏi thì lấy Nhiên Cốc
2	Bụng trướng, ngực đầy, mà tim đau đặc biệt dữ	Vị tâm thống	Đại Đô, Thái Bạch
3	Đau như lấy dùi kim đâm vào tim, đau tim rất dữ	Tỳ tâm thống	Nhiên Cốc, Thái Khê
4	Sắc mặt xanh xám như người chết, suốt ngày không thở dài được một hơi	Can tâm thống	Hành Gian, Thái Xung
5	Nằm hay ngồi không thì đau; hễ cử động thì đau nặng thêm; sắc mặt không đổi	Phế tâm thống	Ngư Tế, Thái Uyên

Giảng: Năm thể này là một trong những bản phân loại hay nhất của Nội Kinh, vì nó xây trên một nguyên tắc rất rõ: đau ở tim nhưng gốc ở tạng khác, và mỗi tạng để lại một dấu vân tay riêng trong bộ chứng.

Cách nhận diện từng thể đều dựa vào đặc điểm của tạng gốc:

• Thận tâm thống: đau giằng ra lưng, phải còng người — vì kinh Thận xuyên qua cột sống, và thận ở vùng lưng. Chi tiết "như bị đẩy vào tim từ phía sau" là mô tả hướng lan của cơn đau, rất sống động.
• Vị tâm thống: kèm bụng trướng ngực đầy — dấu hiệu của vị. Đây là thể dễ nhầm nhất giữa đau dạ dày và đau tim, và cổ nhân đã nhận ra sự khó phân biệt ấy nên đặt riêng một thể.
• Tỳ tâm thống: đau như kim đâm, buốt nhói.
• Can tâm thống: sắc mặt xanh xám (sắc của can mộc), và "suốt ngày không thở dài được một hơi" — tức tức nghẹn đến mức không thở sâu được, đúng với việc can chủ sơ tiết.
• Phế tâm thống: đặc điểm riêng là đau tăng khi gắng sức, mà sắc mặt không đổi. Đây là mô tả cơn đau ngực gắng sức — dấu hiệu kinh điển của thiếu máu cơ tim, và cổ nhân đã tách nó ra thành một thể riêng.

Về huyệt, có một điểm đáng chú ý: phần lớn đều lấy nguyên huyệt hoặc du huyệt của kinh thuộc tạng gốc — Thái Bạch (nguyên của tỳ), Thái Khê (nguyên của thận), Thái Xung (nguyên của can), Thái Uyên (nguyên của phế). Đây là ứng dụng trực tiếp nguyên tắc "ngũ tạng hữu tật, đương thủ chi thập nhị nguyên" ở thiên 1.

Nhưng cũng có chỗ chéo: thận tâm thống lấy Kinh Cốt và Côn Lôn (thuộc kinh Bàng quang — biểu lý với thận), tỳ tâm thống lại lấy Nhiên Cốc và Thái Khê (thuộc kinh Thận). Các nhà chú giải giải thích bằng quan hệ ngũ hành và biểu lý; cũng có thuyết cho rằng có chữ chép nhầm.

释4. Chân tâm thống

真心痛，手足清至节，心痛甚，旦发夕死，夕发旦死。

Dịch: "Chân tâm thống: tay chân lạnh tới các khớp, đau tim rất dữ — sáng phát thì chiều chết, chiều phát thì sáng chết.

Đau tim không được châm: là khi bên trong có khối tụ lớn, không được lấy ở du huyệt."

Giảng: Mười bốn chữ này là một trong những câu nổi tiếng và nặng nề nhất của Nội Kinh.

Chân tâm thống được định nghĩa bằng đúng hai dấu hiệu: đau tim dữ dội và tay chân lạnh tới khuỷu gối. Cấu trúc hoàn toàn song song với chân đầu thống ở trên — và cũng cùng một logic: dấu hiệu quyết định không phải bản thân cơn đau, mà là dương khí đã không tới được tứ chi.

Đây là mô tả cổ nhất về nhồi máu cơ tim cấp, và chính xác đến mức đáng kinh ngạc: đau ngực dữ dội kèm chi lạnh (biểu hiện của sốc tim, tưới máu ngoại vi giảm), và diễn tiến rất nhanh — trong vòng nửa ngày.

Sự đối lập giữa quyết tâm thống (năm thể, đều chữa được bằng huyệt ở tay chân) và chân tâm thống (chết trong nửa ngày) cho thấy cổ nhân đã phân biệt được đau ngực do nguyên nhân ngoài tim với đau ngực do chính tim. Đó là phân biệt quan trọng nhất trong lâm sàng đau ngực, cho tới tận bây giờ.

Với người đọc hôm nay, bài học rất trực tiếp: đau ngực dữ dội kèm vã mồ hôi, tay chân lạnh, là cấp cứu. Không phải chỗ để xoa dầu, cạo gió hay chờ xem.

释5. Giun chui ống mật và cách xử trí

肠中有虫瘕及蛟蛕，皆不可取以小针。……以手聚按而坚持之，无令得移，以大针刺之，久持之，虫不动，乃出针也。

Dịch: "Trong ruột có trùng hà và giao hồi (giun đũa) thì đều không được lấy bằng kim nhỏ.

Đau tim và đau ruột, đau quặn thắt, có khối tụ, chạy lên chạy xuống, đau có lúc ngừng, bụng nóng, hay khát, chảy dãi — ấy là giao hồi.

Lấy tay gom lại mà giữ chặt, đừng để nó chạy đi chỗ khác; dùng kim lớn mà châm vào, giữ lâu; khi con giun không động nữa thì mới rút kim ra."

Giảng: Đoạn này mô tả chứng giun chui ống mật hoặc tắc ruột do giun, và bộ chứng được nêu rất chính xác:

• Đau quặn thắt dữ dội ở vùng thượng vị — "tâm tràng thống";
• Có khối sờ thấy, chạy lên chạy xuống — đúng đặc điểm của búi giun;
• Đau từng cơn, có lúc ngừng hẳn — đây là dấu hiệu đặc trưng nhất, phân biệt với các cơn đau bụng khác vốn đau liên tục;
• Bụng nóng, khát, chảy dãi — các dấu hiệu kèm.

Cách xử trí thì rất đặc biệt: dùng tay gom khối lại và giữ chặt không cho nó chạy, rồi dùng kim lớn châm và giữ kim cho tới khi khối ngừng động. Đây là một thủ thuật kết hợp giữa cố định bằng tay và châm, và nó cho thấy người xưa hiểu rằng cái đang gây đau là một vật có thể di chuyển.

Lời dặn "không được lấy bằng kim nhỏ" cũng hợp lý: kim nhỏ không đủ để tác động lên khối trong ổ bụng.

Với người đọc hôm nay: đau bụng quặn từng cơn dữ dội kèm nôn là dấu hiệu cần đi khám ngay; và tẩy giun định kỳ là biện pháp phòng bệnh đơn giản mà hiệu quả.

释6. Các chứng lẻ và một tiên lượng ba năm

耳聋无闻，取耳中；耳鸣，取耳前动脉。……耳鸣取手中指爪甲上，左取右，右取左，先取手，后取足。

Dịch:

• Tai điếc không nghe gì: lấy huyệt trong tai. Tai ù: lấy mạch đập trước tai.
• Đau tai không được châm: là khi trong tai có mủ, hoặc có ráy khô làm tai không nghe được.
• Tai điếc: lấy trên móng ngón áp út của tay, chỗ giáp thịt; trước lấy ở tay, sau lấy ở chân.
• Tai ù: lấy trên móng ngón giữa của tay; bên trái lấy bên phải, bên phải lấy bên trái; trước lấy ở tay, sau lấy ở chân.
• Khớp háng không nhấc lên được: nằm nghiêng mà lấy huyệt ở chỗ khớp háng, dùng viên lợi châm; kim lớn thì không được châm.
• Bệnh đi ngoài ra máu: lấy Khúc Tuyền.
• Phong tý dầm dề, bệnh không thể khỏi: chân như giẫm lên băng, thỉnh thoảng lại như đặt trong nước nóng; đùi và cẳng chân ê ẩm, bứt rứt đau đầu, thỉnh thoảng nôn, thỉnh thoảng tức, chóng mặt xong thì ra mồ hôi; lâu ngày thì hoa mắt, buồn mà lại mừng lại sợ, hụt hơi, không vui — không quá ba năm thì chết.

Giảng: Phân biệt giữa tai điếc và tai ù rất đáng chú ý: hai chứng được chữa bằng hai huyệt khác nhau, và tai ù thì dùng phép châm bên đối diện (cự thích) còn tai điếc thì không. Điều này cho thấy cổ nhân xem đây là hai cơ chế khác nhau, không phải hai mức độ của một bệnh.

Lời dặn "đau tai không được châm khi trong tai có mủ" là một chống chỉ định rất đúng: viêm tai có mủ cần được dẫn lưu và điều trị nhiễm trùng, châm cứu không giải quyết được và có thể làm nặng thêm. Việc kinh văn tách riêng "ráy khô làm tai không nghe" cũng tinh — đây là điếc cơ học, chỉ cần lấy ráy ra.

Đoạn về đau khớp háng có một chi tiết kỹ thuật quý: nằm nghiêng mà lấy huyệt, dùng viên lợi châm chứ không dùng kim lớn. Nằm nghiêng thì khe khớp háng mở ra — giống các mẹo lấy huyệt theo tư thế ở thiên 2. Và việc cấm dùng kim lớn ở vùng này là một cảnh báo an toàn: khớp háng sâu, gần mạch lớn.

Đoạn cuối về phong tý là một trong số ít chỗ Nội Kinh cho tiên lượng dài hạn có mốc thời gian. Bộ chứng được mô tả rất kỹ và tiến triển theo thời gian: ban đầu là cảm giác lạnh nóng thất thường ở chân, ê ẩm đùi cẳng chân; rồi thêm đau đầu, nôn, chóng mặt ra mồ hôi; lâu ngày thì hoa mắt, rối loạn tình chí (buồn rồi mừng rồi sợ), hụt hơi, mất hứng thú. Kết luận: "bất xuất tam niên, tử hĩ".

Điều đáng học ở đây không phải con số ba năm, mà là cách quan sát một bệnh mạn tính qua nhiều năm và ghi lại trình tự xuất hiện của các triệu chứng. Đó là lối làm việc của người theo dõi bệnh nhân lâu dài.

• 真心痛，手足清至节，心痛甚，旦发夕死，夕发旦死 · Chân tâm thống, thủ túc thanh chí tiết, tâm thống thậm, đán phát tịch tử, tịch phát đán tử · Chân tâm thống: tay chân lạnh tới khớp, đau tim rất dữ — sáng phát thì chiều chết, chiều phát thì sáng chết. — Mô tả cổ nhất về nhồi máu cơ tim cấp.
• 真头痛，头痛甚，脑尽痛，手足寒至节，死不治 · Chân đầu thống, đầu thống thậm, não tận thống, thủ túc hàn chí tiết, tử bất trị · Chân đầu thống: đau dữ, cả não đều đau, tay chân lạnh tới khớp — chết không chữa được.
• 厥心痛，卧若徒居，心痛，间动作，痛益甚，色不变，肺心痛也 · Quyết tâm thống, ngọa nhược đồ cư, tâm thống, gian động tác, thống ích thậm, sắc bất biến, phế tâm thống dã · Nằm ngồi thì đau, hễ cử động thì đau nặng thêm — ấy là phế tâm thống. — Mô tả cơn đau ngực gắng sức.
• 头痛不可刺者，大痹为恶，日作者，可令少愈，不可已 · Đầu thống bất khả thích giả, đại tý vi ác, nhật tác giả, khả linh thiểu dũ, bất khả dĩ · Đau đầu do đại tý nặng thì có thể làm đỡ đôi chút, không thể khỏi hẳn. — Lời thành thật hiếm thấy về giới hạn điều trị.
• 痛有休止，腹热喜渴涎出者，是蛟蛕也 · Thống hữu hưu chỉ, phúc nhiệt hỷ khát diên xuất giả, thị giao hồi dã · Đau có lúc ngừng, bụng nóng hay khát chảy dãi — ấy là giun. — Dấu hiệu đau từng cơn phân biệt giun với các nguyên nhân khác.
• 耳痛不可刺者，耳中有脓 · Nhĩ thống bất khả thích giả, nhĩ trung hữu nùng · Đau tai không được châm khi trong tai có mủ.
• 不出三年，死矣 · Bất xuất tam niên, tử hĩ · Không quá ba năm thì chết. — Một trong số ít tiên lượng dài hạn có mốc thời gian.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Quyết	厥	Khí đi ngược lên, và/hoặc tay chân lạnh — hai biểu hiện của cùng một rối loạn lưu thông khí.
Quyết đầu thống	厥头痛	Đau đầu do khí nghịch từ tạng phủ khác đưa lên; chia sáu thể theo bộ chứng kèm theo.
Chân đầu thống	真头痛	Đau đầu dữ dội toàn bộ não kèm tay chân lạnh tới khớp — bệnh của chính não, tiên lượng chết.
Quyết tâm thống	厥心痛	Đau tim do tạng khác gây ra; chia năm thể: thận, vị, tỳ, can, phế tâm thống.
Chân tâm thống	真心痛	Đau tim dữ dội kèm tay chân lạnh tới khớp — bệnh của chính tim, chết trong nửa ngày.
Thủ túc thanh chí tiết	手足清至节	Tay chân lạnh lan tới khuỷu và gối — dấu hiệu dương khí không tới được ngoại vi.
Giao hồi	蛟蛕	Giun đũa; gây đau quặn từng cơn, có khối di động trong bụng.
Đầu thượng ngũ hành hành ngũ	头上五行行五	Hai mươi lăm huyệt xếp năm hàng dọc trên đỉnh đầu, chuyên tả nhiệt ở đầu.
Đầu bán hàn thống	头半寒痛	Đau nửa đầu kèm cảm giác lạnh; lấy cả bốn kinh Thiếu dương và Dương minh.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh sự đối lập giữa "quyết" và "chân" trong thiên này, cho rằng đây là cặp khái niệm then chốt: quyết là bệnh từ nơi khác đưa tới, còn chữa được; chân là bệnh của chính tạng ấy, thì nguy. Ông khuyên người thầy gặp đau đầu hay đau tim phải xét ngay dấu hiệu tay chân lạnh tới khớp, vì đó là ranh giới.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về năm thể quyết tâm thống, khen chỗ cổ nhân đã tách "phế tâm thống" riêng với đặc điểm đau tăng khi cử động. Ông cho rằng chi tiết ấy rất tinh, vì nó phân biệt được cơn đau liên quan tới gắng sức với các cơn đau khác.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý đoạn về giao hồi, cho rằng cách "lấy tay giữ chặt không cho nó chạy rồi mới châm" là bằng chứng người xưa đã sờ nắn được khối trong bụng và hiểu nó di động. Ông cũng lưu ý dấu hiệu "đau có lúc ngừng", xem đó là điểm phân biệt quan trọng nhất.

Hoàng Phủ Mật trong Giáp Ất Kinh thu nhận cả sáu thể đau đầu và năm thể đau tim, sắp xếp lại theo bệnh danh. Nhờ đó khái niệm "chân tâm thống" và "chân đầu thống" được truyền lại nguyên vẹn, và trở thành thuật ngữ chuẩn để chỉ các cơn đau nguy hiểm tính mạng trong y văn đời sau.

• Đau ngực dữ dội kèm tay chân lạnh, vã mồ hôi là cấp cứu. Cổ nhân gọi là "chân tâm thống" và ghi rõ diễn tiến trong nửa ngày. Không xoa dầu, không cạo gió, không chờ xem — gọi cấp cứu ngay.
• Đau đầu đột ngột dữ dội, đau cả đầu chứ không khu trú, kèm dấu hiệu toàn thân nặng cũng là cấp cứu. Đây là điểm phân biệt với các cơn đau đầu thông thường mà thiên này mô tả rất rõ.
• Đặc điểm "đau ngực tăng khi gắng sức, đỡ khi nghỉ" là dấu hiệu cần đi khám tim mạch, dù cơn đau không dữ dội. Cổ nhân đã tách riêng thể này từ hai nghìn năm trước.
• Phân biệt đau bụng quặn từng cơn có lúc ngừng hẳn với đau bụng liên tục là một chi tiết đáng nhớ khi mô tả bệnh cho thầy thuốc — hai kiểu đau ấy gợi những nguyên nhân khác nhau.
• Đau tai có chảy mủ thì cần khám tai mũi họng, không xoa bóp day ấn quanh tai. Còn tai nghe kém do ráy khô thì chỉ cần lấy ráy đúng cách.
• Cách phân loại đau đầu theo bộ chứng đi kèm chứ không chỉ theo vị trí là điều rất hữu ích khi kể bệnh: đau đầu kèm buồn nôn, kèm hay quên, kèm cứng gáy, kèm sợ ánh sáng là những bức tranh khác nhau và nên được kể đủ.
• Lời thành thật "có thể làm đỡ đôi chút, không thể khỏi hẳn" đáng làm chuẩn cho kỳ vọng với bệnh mạn tính: mục tiêu hợp lý thường là giảm nhẹ và duy trì chức năng, không phải khỏi dứt.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — nguyên tắc "năm tạng có bệnh thì lấy ở mười hai nguyên huyệt", được áp dụng trực tiếp trong năm thể quyết tâm thống.
• Thiên 22 · Điên cuồng — phần cuối cũng bàn các chứng quyết nghịch, đọc liền mạch với thiên 24.
• Thiên 20 · Ngũ tà — chứng "âm tý, ấn vào không tìm được chỗ đau", cùng loại với thể đau đầu thứ tư ở đây.
• Thiên 7 · Quan châm — phép cự thích "bên trái lấy bên phải", dùng cho chứng tai ù.
• Thiên 5 · Căn kết — khái niệm "nghịch quyết", nền để hiểu dấu hiệu tay chân lạnh tới khớp.
• Tố Vấn thiên 45 · Quyết luận — bàn hệ thống về các chứng quyết, đọc đối chiếu với thiên này.
• Tố Vấn thiên 61 · Thủy nhiệt huyệt luận — nhắc tới bộ "năm hàng huyệt trên đầu" được dùng trong thể đau đầu thứ ba.