"Nhiệt bệnh" (热病) là thiên chuyên bàn về các bệnh sốt cao — nhóm bệnh cấp tính nguy hiểm nhất mà y học cổ phải đối mặt. Thiên có ba phần rõ rệt, và cả ba đều nghiêng về một việc: phân định ranh giới giữa chữa được và không chữa được.

Phần mở đầu bàn hai chứng liệt nửa người: thiên khô (身偏不用而痛 — nửa người không dùng được mà đau, nhưng nói năng không đổi, ý chí không loạn) và phi (thân không đau, tứ chi không thu lại được, trí hơi loạn). Tiêu chí phân biệt tiên lượng rất gọn: còn nói được thì chữa được, không nói được nữa thì không chữa được.

Phần giữa là phần dài nhất, gồm hai mạch. Một là tiên lượng theo ngày và theo mạch: nhiệt bệnh ba ngày mà khí khẩu yên còn nhân nghênh táo thì châm năm mươi chín huyệt; nhiệt bệnh bảy tám ngày mà mạch nhỏ, tiểu ra máu, miệng khô thì một ngày rưỡi chết; ra được mồ hôi mà mạch vẫn táo thì chết. Hai là phép tìm theo ngũ thể và ngũ hành — một hệ thống rất đặc sắc sẽ bàn kỹ ở dưới.

Phần cuối kê chín trường hợp nhiệt bệnh không được châm, rồi liệt kê đầy đủ năm mươi chín huyệt chữa chứng nhiệt mà các thiên trước chỉ gọi bằng con số.

Điều đáng học nhất ở thiên này không phải là danh mục huyệt, mà là thái độ trước cái chết: Nội Kinh liệt kê rất nhiều dấu hiệu tiên lượng xấu, nói thẳng "tử bất trị", và dặn rõ những trường hợp nào tuyệt đối không được châm. Đó là sự trung thực nghề nghiệp mà y thư đời sau không phải lúc nào cũng giữ được.

释1. Thiên khô và phi: hai chứng liệt nửa người

偏枯，身偏不用而痛，言不变，志不乱，病在分腠之间，巨针取之，益其不足，损其有余，乃可复也。痱之为病也，身无痛者，四肢不收，智乱不甚，其言微知，可治；甚则不能言，不可治也。

Dịch: "Thiên khô: nửa người không dùng được mà đau, nhưng nói năng không đổi, ý chí không loạn; bệnh ở khoảng giữa các thớ thịt. Dùng kim lớn mà lấy, thêm vào chỗ thiếu, bớt đi chỗ thừa, thì có thể hồi phục.

Chứng phi: thân không đau, tứ chi không thu lại được, trí hơi loạn nhưng chưa nặng; lời nói còn hiểu được chút ít thì chữa được; nặng đến mức không nói được nữa thì không chữa được.

Bệnh trước dấy ở phần dương, sau vào phần âm thì trước lấy ở dương, sau lấy ở âm, châm nông mà lấy."

Giảng: Hai chứng này là mô tả sớm nhất về di chứng của tai biến mạch máu não, và cách phân biệt của cổ nhân rất tinh.

Thiên khô (偏枯) — nửa người "khô héo": liệt nửa người có đau, nhưng ngôn ngữ và ý thức còn nguyên. Bệnh được xác định là ở "phân tấu chi gian" — khoảng giữa các thớ thịt, tức ở phần ngoài. Tiên lượng khá: "nãi khả phục dã" — có thể hồi phục.

Phi (痱) — kinh văn chép chứng này nặng hơn: thân không đau (tức mất cả cảm giác), tứ chi không thu lại được, trí đã bắt đầu loạn. Bệnh đã vào sâu hơn.

Và tiêu chí phân định tiên lượng là ngôn ngữ: "kỳ ngôn vi tri, khả trị; thậm tắc bất năng ngôn, bất khả trị". Lấy khả năng nói làm thước đo mức độ tổn thương — đây là một nhận xét lâm sàng chính xác đến ngày nay: mức độ rối loạn ngôn ngữ và ý thức là chỉ báo tiên lượng quan trọng bậc nhất trong tai biến.

Chi tiết "cự châm thủ chi" — dùng kim lớn — hợp với việc bệnh ở phần cơ nhục dày; và "ích kỳ bất túc, tổn kỳ hữu dư" là nguyên tắc chung: bên liệt thì bổ, bên co cứng thì tả.

释2. Tiên lượng nhiệt bệnh theo ngày và theo mạch

热病三日而气口静，人迎躁者，取之诸阳，五十九刺……身热甚，阴阳皆静者，勿刺也。其可刺者，急取之，不汗出则泄。所谓勿刺者，有死征也。

Dịch:

• "Nhiệt bệnh ba ngày mà khí khẩu yên, nhân nghênh táo: lấy ở các kinh dương, châm năm mươi chín huyệt để tả nhiệt và cho ra mồ hôi; làm thực phần âm để bổ chỗ bất túc.
• Mình nóng dữ mà cả hai bộ mạch âm dương đều yên lặng: chớ châm. Trường hợp châm được thì phải lấy gấp; không ra mồ hôi thì phải tháo đi. Gọi là chớ châm, ấy là vì đã có điềm chết.
• Nhiệt bệnh bảy tám ngày, mạch khẩu động, thở gấp mà hơi ngắn: châm gấp, mồ hôi sẽ tự ra; châm nông ở kẽ ngón tay cái.
• Nhiệt bệnh bảy tám ngày, mạch nhỏ yếu, người bệnh tiểu ra máu, trong miệng khô: một ngày rưỡi thì chết. Mạch đại (ngắt quãng) thì một ngày chết.
• Nhiệt bệnh đã ra được mồ hôi mà mạch vẫn táo, thở gấp và lại nóng: chớ châm vào da; thở gấp nặng thì chết.
• Nhiệt bệnh bảy tám ngày, mạch không táo, hoặc táo mà không tán không nhanh: ba ngày sau sẽ có mồ hôi; ba ngày không ra mồ hôi thì ngày thứ tư chết. Ai chưa từng ra mồ hôi thì chớ châm vào tấu lý.
• Nhiệt bệnh đã ra được mồ hôi mà mạch vẫn thịnh táo — ấy là mạch âm đã đến cực: chết. Ra được mồ hôi mà mạch yên thì sống.
• Nhiệt bệnh mà mạch vẫn thịnh táo, không ra được mồ hôi — ấy là mạch dương đã đến cực: chết. Mạch thịnh táo mà ra được mồ hôi rồi yên lại thì sống."

Giảng: Đoạn này là một bảng tiên lượng lâm sàng được xây trên ba biến số: số ngày mắc bệnh, trạng thái mạch, và việc có ra được mồ hôi hay không.

Nguyên tắc trung tâm nằm ở bốn câu cuối, và đáng ghi nhớ thành một bảng:

Ra mồ hôi	Mạch sau đó	Ý nghĩa	Tiên lượng
Có	Yên lại	Tà đã theo mồ hôi ra, chính khí hồi	Sống
Có	Vẫn thịnh táo	Mồ hôi ra mà tà không giảm — "âm mạch chi cực"	Chết
Không	Thịnh táo	Tà bế tắc không có đường ra — "dương mạch chi cực"	Chết
Không	Yên lại sau khi thịnh táo	Đang chuyển biến tốt	Sống

Logic rất rõ: mồ hôi là đường ra của tà nhiệt. Ra được mồ hôi mà mạch yên là tà đã thoát; ra được mồ hôi mà mạch vẫn dữ là mồ hôi chỉ làm hao tân dịch chứ tà không lui — tình huống nguy hơn cả không ra mồ hôi.

Câu "thân nhiệt thậm, âm dương giai tĩnh giả, vật thích dã" — người nóng dữ mà cả hai bộ mạch đều yên lặng thì chớ châm — là một cảnh báo rất tinh. Bệnh nặng mà mạch lại không phản ứng nghĩa là chính khí đã không còn sức chống đỡ; lúc ấy châm vào chỉ làm suy thêm. Kinh văn nói thẳng lý do: "hữu tử trưng dã" — đã có điềm chết.

Chi tiết "chưa từng ra mồ hôi thì chớ châm vào tấu lý" và "đã ra mồ hôi mà mạch vẫn táo thì chớ châm vào da" là hai chống chỉ định cụ thể, đều nhằm bảo vệ tân dịch.

释3. Phép tìm theo ngũ thể và ngũ hành

热病先肤痛，窒鼻充面，取之皮，以第一针，五十九；苛轸鼻，索皮于肺，不得索之火，火者，心也。

Dịch:

Chứng nhiệt bệnh	Châm ở tầng	Kim số	Dấu hiệu kèm	Tìm ở tạng	Nếu không được thì tìm ở
Trước hết đau da, ngạt mũi, mặt sưng	Da	Kim thứ nhất (sàm châm), 59 huyệt	Mũi nổi nốt sần	Da ở phế	Hỏa — tức tâm
Mình rít ráp mà nóng, bứt rứt, môi miệng họng khô	Da	Kim thứ nhất, 59 huyệt	Da trướng, miệng khô, ra mồ hôi lạnh	Mạch ở tâm	Thủy — tức thận
Họng khô uống nhiều, hay giật mình, nằm không dậy được	Da thịt	Kim thứ sáu (viên lợi châm), 59 huyệt	Khóe mắt xanh	Thịt ở tỳ	Mộc — tức can
Mặt xanh, đau trong não, tay chân bứt rứt	Khe gân	Kim thứ tư (phong châm), ở bốn chi quyết lạnh	Gân liệt, mắt chảy nước	Gân ở can	Kim — tức phế
Hay giật mình, co giật mà cuồng	Mạch	Kim thứ tư, tả gấp chỗ thừa	Điên tật, lông tóc rụng	Huyết ở tâm	Thủy — tức thận
Mình nặng, đau xương, tai điếc mà thích nhắm mắt	Xương	Kim thứ tư, 59 huyệt	Châm xương, bệnh không ăn được, nghiến răng, tai xanh	Xương ở thận	Thổ — tức tỳ

"Nhiệt bệnh mà không biết đau ở đâu, tai điếc, không tự thu mình lại được, miệng khô, dương nhiệt rất dữ mà phần âm lại hơi có hàn — ấy là nhiệt ở tủy: chết, không chữa được."

Giảng: Đây là đoạn độc đáo nhất của thiên, và cần đọc kỹ mới thấy hết chỗ hay.

Tầng thứ nhất của phép này là quy chứng về ngũ thể: đau da thì bệnh ở tầng da, mình rít ráp thì ở mạch, họng khô thì ở thịt, mặt xanh đau não thì ở gân, mình nặng đau xương thì ở xương. Từ đó chọn độ sâu châm và loại kim cho đúng tầng — đúng nguyên tắc "ngũ thích" của thiên 7.

Tầng thứ hai là chữ "tác" (索) — tìm, truy. "Tác bì ư phế" nghĩa là: bệnh ở da thì truy về phế, vì phế chủ bì mao. Đến đây vẫn là lý luận quen thuộc.

Tầng thứ ba mới là chỗ tinh vi: "bất đắc tác chi hỏa, hỏa giả, tâm dã" — nếu truy ở phế mà không được thì truy ở hỏa, tức tâm. Vì sao lại là tâm? Vì hỏa khắc kim: da thuộc phế kim, mà cái đang tàn phá nó là nhiệt thuộc hỏa. Chữa ở chính tạng không xong thì phải quay sang dập cái nguồn đang khắc nó.

Kiểm lại cả sáu dòng thì thấy quy luật hoàn toàn nhất quán — tạng thứ hai luôn là tạng khắc tạng thứ nhất:

• Da (phế kim) → tìm ở hỏa (tâm), vì hỏa khắc kim;
• Mạch (tâm hỏa) → tìm ở thủy (thận), vì thủy khắc hỏa;
• Thịt (tỳ thổ) → tìm ở mộc (can), vì mộc khắc thổ;
• Gân (can mộc) → tìm ở kim (phế), vì kim khắc mộc;
• Xương (thận thủy) → tìm ở thổ (tỳ), vì thổ khắc thủy.

Đây là một thuật toán chẩn trị hai bước dựa trên ngũ hành, và nó hợp lý trong khung của mình: nếu tạng chủ quản đã không còn đủ sức tự bảo vệ, thì phải tác động vào tạng đang chèn ép nó.

Câu kết của đoạn — "nhiệt tại tủy, tử bất khả trị" — là mức nặng nhất: nhiệt đã vào tới tủy, biểu hiện bằng mất cảm giác đau, tai điếc, không tự chủ được tư thế, ngoài thì dương nhiệt dữ mà trong lại hơi lạnh (dấu hiệu chân nhiệt giả hàn, hoặc nhiệt thịnh tới mức dương khí không tới được tứ chi). Đây là mô tả trạng thái hôn mê trong bệnh nhiễm nặng.

释4. Chín trường hợp nhiệt bệnh không được châm

热病不可刺者有九：一曰汗不出，大颧发赤哕者，死……九曰热而痉者，死，腰折瘛疭，齿噤齘也。凡此九者，不可刺也。

Dịch: "Nhiệt bệnh không được châm có chín trường hợp:

1. Không ra được mồ hôi, gò má đỏ bừng mà nấc — chết.
2. Tiêu chảy mà bụng trướng dữ — chết.
3. Mắt không trông rõ, nhiệt không dứt — chết.
4. Người già và trẻ nhỏ, nóng mà bụng trướng — chết.
5. Không ra mồ hôi, nôn ra máu — chết.
6. Cuống lưỡi loét nát, nhiệt không dứt — chết.
7. Ho mà chảy máu cam, không ra mồ hôi, hoặc mồ hôi ra mà không tới chân — chết.
8. Nhiệt ở tủy — chết.
9. Nóng mà co cứng — chết; tức lưng gãy ngược, co giật, cắn răng nghiến chặt.

Phàm chín trường hợp ấy, không được châm."

Giảng: Danh sách này là một trong những bảng chống chỉ định rõ ràng nhất của Nội Kinh, và mỗi mục đều có lý.

Điểm chung của phần lớn các mục là mồ hôi không ra hoặc ra không tới nơi, kèm một dấu hiệu tạng phủ đã suy:

• Nấc (uế) trong bệnh nhiệt là dấu hiệu vị khí đã bại — đến nay vẫn là chỉ báo nặng.
• Tiêu chảy kèm bụng trướng là trên tháo dưới bế, trung khí đã sụp.
• Mắt không trông rõ là tinh khí năm tạng không lên nuôi được mắt nữa.
• Cuống lưỡi loét nát là nhiệt đã đốt tới tâm và thận âm.
• Mồ hôi ra mà không tới chân — chi tiết này rất tinh: mồ hôi chỉ ra ở đầu mặt mà không tới tứ chi nghĩa là dương khí đã không còn tới được ngoại vi.
• Nóng mà co cứng — lưng ưỡn ngược, co giật, nghiến răng — là mô tả cơn co cứng toàn thân trong nhiễm trùng nặng.

Mục thứ tư đáng chú ý riêng: "lão nhân anh nhi, nhiệt nhi phúc mãn giả, tử" — người già và trẻ nhỏ mà sốt kèm bụng trướng thì chết. Cổ nhân nhận ra hai nhóm tuổi này có sức chống đỡ kém nhất, và cùng một dấu hiệu ở họ thì nặng hơn ở người trưởng thành. Đây là một nhận xét về nhóm nguy cơ rất hiện đại.

Cần hiểu "bất khả thích" ở đây không có nghĩa là bỏ mặc, mà là: cây kim không còn giúp được, đừng châm thêm mà làm hao khí. Đó là chỗ Nội Kinh dạy người thầy biết dừng — nhất quán với "châm bất khả dĩ trị chi" ở thiên 8 và "bất khả thích chi" ở thiên 5.

释5. Năm mươi chín huyệt chữa chứng nhiệt

所谓五十九刺者，两手外内侧各三，凡十二痏；五指间各一，凡八痏，足亦如是。头入发一寸傍三分各三，凡六痏……

Dịch: "Gọi là năm mươi chín huyệt, tức là:

Vị trí	Số huyệt
Hai bên trong ngoài của hai bàn tay, mỗi bên ba	12
Kẽ năm ngón tay, mỗi kẽ một	8
Ở chân cũng như vậy	8
Trên đầu, vào trong chân tóc một tấc, hai bên cách ba phân, mỗi bên ba	6
Lại vào trong chân tóc ba tấc, mỗi bên năm	10
Trước và sau tai, dưới miệng, mỗi chỗ một; giữa gáy một	6
Đỉnh đầu một, Tín Hội một, chân tóc một, Liêm Tuyền một, Phong Trì hai, Thiên Trụ hai	8

Giảng: Đây là bản liệt kê đầy đủ bộ huyệt mà thiên 19 và các thiên khác chỉ gọi bằng con số "năm mươi chín huyệt".

Cấu trúc của bộ huyệt rất có ý nghĩa: phần lớn nằm ở đầu và ở đầu chi. Cụ thể, hai mươi tám huyệt ở tay chân (các kẽ ngón và hai bên bàn tay) và ba mươi huyệt ở vùng đầu cổ. Lý do rất rõ:

• Huyệt ở đầu ngón là các tỉnh huyệt và vùng lân cận — nơi khí xuất ra, châm chích ra huyết ở đó là phép tả nhiệt nhanh nhất. Đến nay, chích mười đầu ngón tay (thập tuyên) vẫn là phép cấp cứu sốt cao co giật.
• Huyệt ở đầu vì nhiệt tính bốc lên, "chư dương chi hội giai tại ư diện" (thiên 4); tả ở đầu là chặn ngay chỗ nhiệt tụ.

Cộng các con số trong bảng thì được năm mươi tám, không phải năm mươi chín. Sự chênh lệch một huyệt này đã được các nhà hiệu khám bàn từ lâu; có bản chép khác đôi chút, và Tố Vấn thiên 61 (Thủy nhiệt huyệt luận) kê một bộ năm mươi chín huyệt khác hẳn bộ này. Người đọc nên biết có hai bộ "ngũ thập cửu thích" khác nhau trong Nội Kinh, và chớ lẫn.

释6. Các chứng lẻ kèm phép chữa

气满胸中喘息，取足太阴大指之端，去爪甲如韭叶，寒则留之，热则疾之，气下乃止。

Dịch:

• Khí đầy trong ngực, thở gấp: lấy huyệt ở đầu ngón chân cái thuộc Túc Thái âm, cách móng chân bằng bề lá hẹ; hàn thì lưu kim, nhiệt thì rút nhanh; khí xuống thì thôi.
• Tâm sán đau dữ: lấy Túc Thái âm và Quyết âm, châm hết các huyết lạc cho ra huyết.
• Hầu tý, lưỡi cuộn, miệng khô, bứt rứt, đau tim, đau bờ trong cánh tay không giơ lên tới đầu được: lấy dưới móng ngón áp út của tay, cách đầu ngón bằng bề lá hẹ.
• Trong mắt đỏ đau, bắt đầu từ khóe trong: lấy mạch Âm Kiểu.
• Phong kính, mình ưỡn ngược: trước lấy Túc Thái dương và giữa khoeo cùng các huyết lạc cho ra huyết; trong có hàn thì lấy Tam Lý.
• Bí tiểu: lấy mạch Âm Kiểu và chỗ ba sợi lông cùng các huyết lạc cho ra huyết.
• Đàn ông như bị cổ độc, đàn bà như có thai giả; thân thể lưng sống rã rời như tháo ra, không muốn ăn uống: trước lấy Dũng Tuyền cho thấy huyết; xem trên mu bàn chân chỗ nào thịnh thì cho ra huyết hết.

Giảng: Phần này là các ca lẻ, nhưng có mấy chi tiết đáng ghi.

Cách định vị "khứ trảo giáp như cửu diệp" — cách móng chân bằng bề rộng một lá hẹ — là một đơn vị đo rất tài tình: lá hẹ mảnh, chừng một hai milimét, và ai cũng hình dung được. Đây chính là cách xác định các tỉnh huyệt vẫn dùng đến nay.

Nguyên tắc "hàn tắc lưu chi, nhiệt tắc tật chi, khí hạ nãi chỉ" lặp lại công thức của thiên 10, và thêm tiêu chí dừng: khí xuống thì thôi — tức thấy hơi thở dịu lại, ngực nhẹ đi thì ngừng.

Việc chữa đau mắt đỏ từ khóe trong bằng mạch Âm Kiểu là ứng dụng trực tiếp của đoạn mạch Kiểu ở thiên 17 và thiên 21: hai mạch Kiểu giao ở khóe mắt trong, nên bệnh ở đó thuộc phạm vi của chúng.

Chứng "nam tử như cổ, nữ tử như trở" — đàn ông như bị cổ độc, đàn bà như có thai — mô tả bụng trướng to bất thường, và được chữa bằng Dũng Tuyền (tỉnh huyệt của thận). Đây là bệnh danh cổ, nội hàm không trùng với bất kỳ chẩn đoán hiện đại nào, nên chỉ nên đọc như tư liệu.

• 其言微知，可治；甚则不能言，不可治也 · Kỳ ngôn vi tri, khả trị; thậm tắc bất năng ngôn, bất khả trị dã · Lời nói còn hiểu được chút ít thì chữa được; nặng đến mức không nói được thì không chữa được. — Lấy ngôn ngữ làm thước đo tiên lượng trong liệt nửa người.
• 身热甚，阴阳皆静者，勿刺也……所谓勿刺者，有死征也 · Thân nhiệt thậm, âm dương giai tĩnh giả, vật thích dã… sở vị vật thích giả, hữu tử trưng dã · Người nóng dữ mà hai bộ mạch đều yên thì chớ châm, vì đã có điềm chết. — Bệnh nặng mà mạch không phản ứng là dấu hiệu chính khí đã kiệt.
• 热病已得汗而脉尚躁盛，此阴脉之极也，死；其得汗而脉静者，生 · Nhiệt bệnh dĩ đắc hãn nhi mạch thượng táo thịnh, thử âm mạch chi cực dã, tử; kỳ đắc hãn nhi mạch tĩnh giả, sinh · Ra mồ hôi mà mạch vẫn dữ thì chết; ra mồ hôi mà mạch yên thì sống. — Tiêu chí tiên lượng gọn nhất của bệnh sốt.
• 索皮于肺，不得索之火，火者，心也 · Tác bì ư phế, bất đắc tác chi hỏa, hỏa giả, tâm dã · Tìm bệnh của da ở phế; không được thì tìm ở hỏa, tức tâm. — Thuật toán chẩn trị hai bước theo ngũ hành tương khắc.
• 老人婴儿，热而腹满者，死 · Lão nhân anh nhi, nhiệt nhi phúc mãn giả, tử · Người già và trẻ nhỏ mà sốt kèm bụng trướng thì chết. — Nhận xét về nhóm nguy cơ.
• 汗不出，出不至足者，死 · Hãn bất xuất, xuất bất chí túc giả, tử · Mồ hôi không ra, hoặc ra mà không tới chân thì chết. — Dương khí không còn tới được ngoại vi.
• 寒则留之，热则疾之，气下乃止 · Hàn tắc lưu chi, nhiệt tắc tật chi, khí hạ nãi chỉ · Hàn thì lưu kim, nhiệt thì rút nhanh, khí xuống thì thôi.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thiên khô	偏枯	Liệt nửa người có đau, nhưng ngôn ngữ và ý thức còn nguyên; tiên lượng khá.
Phi	痱	Liệt tứ chi không đau, trí bắt đầu loạn; còn nói được thì chữa được.
Ngũ thập cửu thích	五十九刺	Bộ huyệt chữa chứng nhiệt; phần lớn nằm ở đầu và đầu ngón tay chân.
Tác	索	Tìm, truy về — truy bệnh của mỗi tầng mô về tạng chủ quản, rồi về tạng khắc nó.
Nhiệt tại tủy	热在髓	Nhiệt đã vào tới tủy: mất cảm giác đau, tai điếc, không tự chủ tư thế — chết không chữa được.
Tử trưng	死征	Điềm chết — dấu hiệu báo rằng can thiệp không còn tác dụng.
Uế	哕	Nấc; trong bệnh nhiệt là dấu hiệu vị khí đã bại.
Khứ trảo giáp như cửu diệp	去爪甲如韭叶	Cách móng bằng bề rộng một lá hẹ — cách định vị tỉnh huyệt.
Phong kính	风痉	Co cứng toàn thân, lưng ưỡn ngược do phong tà.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đề cao phép "tác" theo ngũ hành của thiên này, giải rằng chữa ở chính tạng mà không chuyển thì phải xét tới tạng đang khắc nó — vì trong bệnh nhiệt, cái tàn phá thường là hỏa, nên thường phải quay về dập nguồn nhiệt ở tâm. Ông cho rằng đây là chỗ ngũ hành được dùng như một công cụ lâm sàng thật, không phải trang sức lý luận.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đối chiếu bộ năm mươi chín huyệt ở thiên này với bộ trong Tố Vấn Thủy nhiệt huyệt luận, xác nhận hai bộ khác nhau và khuyên người học chớ lẫn. Ông cũng ghi nhận việc cộng các con số ra năm mươi tám, cho rằng có chữ chép sót, nhưng không vì thế mà bỏ cả bộ.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bình về chín trường hợp không được châm, cho rằng đây mới là chỗ quý nhất của thiên. Ông viết: người thầy giỏi không phải người dám châm mọi ca, mà là người biết ca nào châm vào chỉ làm chóng chết. Ông cũng lưu ý mục "người già trẻ nhỏ", xem đó là bằng chứng cổ nhân đã biết phân biệt sức chống đỡ theo tuổi.

Trương Trọng Cảnh trong Thương Hàn Luận tuy không dẫn Linh Khu nhưng thực hành cùng một nguyên tắc: ông liệt kê rất nhiều trường hợp "bất khả phát hãn", và dùng đúng tiêu chí "ra mồ hôi mà mạch yên thì bệnh giải, mạch vẫn dữ thì chưa giải" để đánh giá kết quả sau khi cho thuốc phát hãn.

• Tiêu chí "ra mồ hôi mà người dịu đi thì tốt; ra mồ hôi mà vẫn sốt cao, vẫn vật vã thì nặng" rất dễ dùng khi chăm người sốt tại nhà. Mồ hôi ra mà không hạ sốt là dấu hiệu cần đi khám ngay.
• Dấu hiệu mồ hôi chỉ ra ở đầu mặt mà tay chân vẫn lạnh khô là chỉ báo nặng, không nên chờ đợi.
• Nhóm người già và trẻ nhỏ sốt kèm bụng trướng được cổ nhân xếp riêng vì sức chống đỡ kém. Với hai nhóm tuổi này, ngưỡng đi khám nên thấp hơn hẳn so với người trưởng thành.
• Trong liệt nửa người, mức độ nói được hay không, hiểu được hay không là chỉ báo quan trọng cần ghi nhận ngay và báo cho nhân viên y tế — cùng với thời điểm khởi phát.
• Các dấu hiệu nấc kéo dài, nôn ra máu, lưỡi loét nát, co cứng lưng ưỡn ngược trong khi đang sốt đều là chỉ báo cấp cứu. Danh sách chín mục của thiên này vẫn đáng đọc như một bảng nhắc về dấu hiệu nguy hiểm.
• Tinh thần chung của thiên — biết lúc nào nên dừng can thiệp — đáng mang theo: khi một biện pháp đã làm mà người bệnh không đáp ứng, việc cần làm là xem lại chẩn đoán và chuyển tuyến, không phải làm thêm cho mạnh.

• Thiên 19 · Tứ thời khí — gọi bộ "năm mươi chín huyệt" bằng con số; thiên 23 kê đủ danh mục.
• Thiên 21 · Hàn nhiệt bệnh — phân chứng hàn nhiệt theo tầng da, thịt, xương; cùng khung ngũ thể với phép "tác" ở đây.
• Thiên 7 · Quan châm — chín loại kim được gọi theo số thứ tự trong thiên 23 ("kim thứ nhất", "kim thứ tư", "kim thứ sáu").
• Thiên 17 · Mạch độ và Thiên 21 — đoạn về mạch Kiểu, dùng để chữa đau mắt đỏ từ khóe trong.
• Thiên 9 · Chung thủy — bảng nhân nghênh mạch khẩu, nền của việc so hai bộ mạch trong tiên lượng nhiệt bệnh.
• Tố Vấn thiên 61 · Thủy nhiệt huyệt luận — kê một bộ năm mươi chín huyệt khác, cần phân biệt.
• Tố Vấn thiên 31 · Nhiệt luận và thiên 32 · Thích nhiệt luận — bàn về diễn biến bệnh nhiệt theo ngày và theo kinh, đọc đối chiếu.