"Hàn nhiệt bệnh" (寒热病) là các chứng rét nóng. Nhưng thiên không bàn về sốt rét theo nghĩa hẹp; nó phân loại chứng hàn nhiệt theo tầng mô mà bệnh trú: hàn nhiệt ở da, ở thịt, ở xương — ba mức nông sâu khác nhau, ba bộ chứng khác nhau, ba phép chữa khác nhau. Đây lại là hệ ngũ thể đã dùng ở thiên 7, thiên 10 và thiên 20, nhưng lần này áp vào một nhóm bệnh cụ thể.

Ba mức ấy cũng là ba mức tiên lượng. Hàn nhiệt ở da thì còn nhẹ; ở thịt thì nặng hơn; đến hàn nhiệt ở xương thì "mồ hôi tuôn không dứt", và kinh văn nêu một dấu hiệu quyết định: xem răng. Răng chưa khô thì còn chữa được; răng đã khô thì chết không chữa được. Lý do rất chặt: thận chủ cốt, mà răng là phần thừa của xương — răng khô nghĩa là thận tinh đã cạn.

Phần giữa thiên chép "thiên dũ ngũ bộ" — năm huyệt vùng cổ với năm chỉ định cấp cứu: bỗng nhiên mất tiếng, bỗng nhiên điếc, bỗng nhiên co giật chóng mặt, bỗng nhiên chảy máu mũi miệng. Đây là một bộ huyệt chuyên dùng cho các chứng phát đột ngột ở vùng đầu mặt, và cả năm huyệt đều nằm quanh động mạch cổ.

Tiếp đó là đoạn về hai mạch Kiểu giao nhau ở khóe mắt, với câu nổi tiếng: "dương khí thịnh thì trợn mắt, âm khí thịnh thì nhắm mắt" — bổ sung trực tiếp cho đoạn mạch Kiểu ở thiên 17.

Thiên kết bằng hai điều đáng ghi: năm bộ vị mà mọc ung nhọt thì chết, và nguyên tắc phát hãn theo nơi bệnh khởi phát, kèm phép "lấy âm mà mồ hôi ra nhiều quá thì chặn ở dương, lấy dương mà mồ hôi ra nhiều quá thì chặn ở âm".

释1. Hàn nhiệt ở ba tầng: da, thịt, xương

皮寒热者，不可附席，毛发焦，鼻槁腊，不得汗，取三阳之络，以补手太阴。……骨寒热者，病无所安，汗注不休，齿未槁，取其少阴于阴股之络；齿已槁，死不治。

Dịch:

Hàn nhiệt ở da: "Không nằm xuống chiếu được, lông tóc khô cháy, mũi khô quắt, không ra được mồ hôi. Lấy lạc của ba kinh dương, để bổ Thủ Thái âm."

Hàn nhiệt ở thịt: "Đau thịt, lông tóc khô cháy mà môi khô quắt, không ra được mồ hôi. Lấy ba kinh dương ở phần dưới để trừ chỗ có huyết, bổ Túc Thái âm để cho ra mồ hôi."

Hàn nhiệt ở xương: "Bệnh không lúc nào yên, mồ hôi tuôn không dứt. Răng chưa khô thì lấy lạc của kinh Thiếu âm ở mặt trong đùi. Răng đã khô thì chết không chữa được; chứng cốt quyết cũng vậy."

Cốt tý: "Các khớp không dùng được mà đau, mồ hôi tuôn, bứt rứt trong lòng. Lấy kinh ba âm mà bổ."

Giảng: Ba mức bệnh được sắp theo độ sâu, và mỗi mức có một tạng chủ quản tương ứng:

Tầng	Chứng đặc trưng	Bổ tạng nào	Vì sao
Da	Không chạm được chiếu, lông tóc cháy, mũi khô	Thủ Thái âm (Phế)	Phế chủ bì mao và chủ mũi
Thịt	Đau thịt, môi khô	Túc Thái âm (Tỳ)	Tỳ chủ cơ nhục và chủ môi
Xương	Bệnh không lúc nào yên, mồ hôi tuôn không dứt	Thiếu âm (Thận)	Thận chủ cốt tủy và chủ răng

Sự tương ứng này chặt đến từng chi tiết: da khô thì mũi khô (phế khai khiếu ở mũi), thịt bệnh thì môi khô (tỳ khai khiếu ở miệng), xương bệnh thì xem răng (răng là phần thừa của xương, thuộc thận).

Chi tiết "bất khả phụ tịch" — không nằm xuống chiếu được — là mô tả rất sống động: da nhạy cảm đến mức chạm vào chiếu cũng khó chịu, một biểu hiện thường gặp khi sốt cao.

Dấu hiệu tiên lượng "xỉ vị khô" và "xỉ dĩ khô" là điểm đáng ghi nhất. Răng khô ở đây nghĩa là răng mất độ bóng ướt, xỉn khô như đá khô — dấu hiệu tân dịch và thận tinh đã cạn kiệt. Đây trùng với chứng hậu "xỉ trường nhi cấu" (răng trông dài ra mà đóng bựa) khi kinh Thiếu âm tuyệt ở thiên 10. Xem răng để tiên lượng vẫn là một phần của vọng chẩn Đông y đến nay, đặc biệt trong bệnh nhiệt.

Phép chữa cũng có logic nhất quán: tả ở kinh dương, bổ ở kinh âm. Lấy lạc của ba kinh dương để tháo tà nhiệt, rồi bổ kinh âm tương ứng để nuôi lại tạng chủ tầng mô ấy. Và mục tiêu là "dĩ xuất kỳ hãn" — làm cho ra được mồ hôi, vì cả ba chứng đều có đặc điểm chung là "bất đắc hãn" — bế tắc không ra được mồ hôi.

释2. Chứng thể nọa và chứng quyết tý

身有所伤，血出多及中风寒，若有所堕坠，四支懈惰不收，名曰体惰，取其小腹脐下三结交。

Dịch: "Thân có chỗ bị thương, ra nhiều máu lại trúng phong hàn; hoặc có khi bị ngã từ trên cao xuống, khiến tứ chi rã rời không thu lại được — gọi là thể nọa. Lấy huyệt tam kết giao ở bụng dưới, phía dưới rốn. Tam kết giao là chỗ giao của kinh Dương minh và Thái âm, tức huyệt Quan Nguyên dưới rốn ba tấc.

Chứng quyết tý: khí quyết bốc lên tới bụng. Lấy lạc của kinh âm và kinh dương, xem kinh nào chủ bệnh; tả kinh dương, bổ kinh âm."

Giảng: Thể nọa (体惰) là chứng toàn thân rã rời sau khi mất máu nhiều hoặc sau chấn thương ngã. Đây là mô tả về trạng thái suy sụp sau mất máu và sang chấn — và điều đáng chú ý là phép chữa không nhằm vào chỗ bị thương mà nhằm vào Quan Nguyên, huyệt đại bổ nguyên khí ở bụng dưới.

Tên gọi "tam kết giao" được kinh văn tự chú: nơi giao nhau của kinh Dương minh và Thái âm ở dưới rốn ba tấc. Các nhà chú giải sau bổ sung rằng đây còn là nơi mạch Nhâm giao với hai kinh ấy — nên mới gọi "ba chỗ kết giao". Huyệt Quan Nguyên từ đó trở thành huyệt bổ nguyên khí hàng đầu, và là huyệt được cứu nhiều nhất trong các phép dưỡng sinh.

Nguyên tắc "tả dương bổ âm" lặp lại lần nữa trong chứng quyết tý — cho thấy đây là công thức chung của thiên: bệnh hàn nhiệt và quyết nghịch thì phần dương thường thừa mà phần âm thường thiếu.

释3. Thiên Dũ ngũ bộ: năm huyệt vùng cổ cho năm chứng cấp

阳迎头痛，胸满不得息，取之人迎。暴瘖气鞭，取扶突与舌本出血。暴聋气蒙，耳目不明，取天牖。暴挛痫眩，足不任身，取天柱。暴瘅内逆，肝肺相搏，血溢鼻口，取天府。此为天牖五部。

Dịch: "Mạch đập ở bên cổ là Nhân Nghênh — thuộc Túc Dương minh, ở phía trước gân cổ. Phía sau gân cổ là Thủ Dương minh, gọi là Phù Đột. Mạch kế là Túc Thiếu dương, gọi là Thiên Dũ. Mạch kế nữa là Túc Thái dương, gọi là Thiên Trụ. Mạch đập dưới nách là Thủ Thái âm, gọi là Thiên Phủ.

Chứng	Huyệt
Dương khí xông lên gây đau đầu, ngực đầy không thở được	Nhân Nghênh
Bỗng nhiên mất tiếng, khí nghẹn cứng	Phù Đột, và chích cuống lưỡi cho ra huyết
Bỗng nhiên điếc, khí che mờ, tai mắt không tỏ	Thiên Dũ
Bỗng nhiên co giật, động kinh, chóng mặt, chân không đỡ nổi thân	Thiên Trụ
Bỗng nhiên nhiệt bệnh nghịch vào trong, can phế đánh nhau, máu tràn ra mũi miệng	Thiên Phủ

Ấy gọi là Thiên Dũ ngũ bộ."

Giảng: Đây là một bộ huyệt cấp cứu rất đặc sắc, và điểm chung của cả năm chứng là chữ "bạo" (暴) — bỗng nhiên, đột ngột: bỗng mất tiếng, bỗng điếc, bỗng co giật, bỗng chảy máu. Nghĩa là bộ huyệt này dùng cho các chứng phát cấp ở vùng đầu mặt, không phải bệnh mạn tính.

Cả năm huyệt (trừ Thiên Phủ ở nách) đều nằm ở vùng cổ, quanh chỗ mạch đập — đúng vị trí mà khí huyết lên đầu phải đi qua. Vì thế khi khí nghịch xông lên gây bệnh cấp ở đầu mặt, châm ở đây là chặn ngay chỗ hiểm.

Cách sắp xếp cũng rất có hệ thống, đi từ trước ra sau: Nhân Nghênh (trước gân cổ) → Phù Đột (sau gân cổ) → Thiên Dũ → Thiên Trụ (sau cùng, hai bên gáy). Đây là bản kê lại nhóm huyệt cổ đã nêu ở thiên 2, nhưng lần này kèm chỉ định lâm sàng.

Cần nói rõ với người đọc: vùng cổ có động mạch cảnh và nhiều cấu trúc quan trọng, tuyệt đối không phải chỗ để tự châm hay day ấn mạnh. Các chứng được nêu — đột ngột mất tiếng, đột ngột điếc, đột ngột co giật, chảy máu mũi miệng — đều là dấu hiệu cấp cứu cần tới cơ sở y tế ngay.

释4. Răng, mắt, và hai mạch Kiểu

阴跷阳跷，阴阳相交，阳入阴，阴出阳，交于目锐眦，阳气盛则瞋目，阴气盛则瞑目。

Dịch: "Kinh Thủ Dương minh có nhánh vào gò má và khắp hàm răng, gọi là Đại Nghênh; sâu răng hàm dưới thì lấy huyệt ấy. Nếu cánh tay sợ lạnh thì bổ, không sợ lạnh thì tả.

Kinh Túc Thái dương có nhánh vào gò má và khắp hàm răng, gọi là Giác Tôn; sâu răng hàm trên thì lấy huyệt ấy, ở chỗ giữa mũi và trước gò má. Đang lúc bệnh thì mạch ở đó thịnh; thịnh thì tả, hư thì bổ.

Kinh Túc Dương minh có nhánh kẹp hai bên mũi vào mặt, gọi là Huyền Lô, thuộc về miệng, đối diện mà vào buộc gốc của mắt; xem chỗ nào có bệnh mà lấy, bớt chỗ thừa, thêm chỗ thiếu; làm ngược lại thì bệnh nặng thêm.

Kinh Túc Thái dương có nhánh thông qua gáy vào não, thuộc thẳng vào gốc của mắt, gọi là nhãn hệ. Đau đầu đau mắt thì lấy ở giữa hai gân trong gáy; vào não thì tách ra thành Âm Kiểu và Dương Kiểu.

Âm dương giao nhau: dương vào âm, âm ra dương, giao ở khóe mắt ngoài. Dương khí thịnh thì trợn mắt, âm khí thịnh thì nhắm mắt."

Giảng: Đoạn này có hai phần.

Phần đầu là phép chữa đau răng theo hàm: răng hàm dưới thuộc Thủ Dương minh (vì kinh này "vào trong hàm răng dưới" theo thiên 10), răng hàm trên thuộc Túc Dương minh (kinh này "vào trong hàm răng trên"). Sự phân chia trên dưới này vẫn được dùng đến nay: đau răng hàm dưới thì chọn Hợp Cốc, răng hàm trên thì chọn Nội Đình hoặc Hạ Quan. Kèm theo là một dấu hiệu phân biệt rất thực dụng: cánh tay sợ lạnh thì bổ, không sợ lạnh thì tả — tức dùng trạng thái toàn thân để quyết định thủ pháp, không chỉ nhìn chỗ đau.

Phần sau là đoạn quan trọng nhất về mặt lý luận. Kinh Túc Thái dương từ gáy vào não, thuộc vào "nhãn hệ" — gốc của mắt; rồi vào não thì tách thành Âm Kiểu và Dương Kiểu. Hai mạch này giao nhau ở khóe mắt: dương vào âm, âm ra dương.

Từ đó là câu nổi tiếng: "dương khí thịnh tắc sân mục, âm khí thịnh tắc minh mục" — dương thịnh thì trợn mắt (mở mắt), âm thịnh thì nhắm mắt.

Câu này bổ sung trực tiếp cho thiên 17 ("khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được"), và hoàn chỉnh học thuyết về giấc ngủ của Đông y:

• Ban ngày dương khí ở ngoài, Dương Kiểu đầy → mắt mở, người tỉnh.
• Ban đêm dương khí vào trong, Âm Kiểu đầy → mắt nhắm, người ngủ.
• Dương thịnh quá (Dương Kiểu đầy về đêm) → mất ngủ, mắt cứ mở.
• Âm thịnh quá (Âm Kiểu đầy ban ngày) → ngủ nhiều, lơ mơ.

Phép chữa theo đó là điều hòa hai mạch qua cặp huyệt Chiếu Hải (Âm Kiểu) và Thân Mạch (Dương Kiểu) — bổ bên này tả bên kia tùy chiều lệch. Thiên 80 (Đại hoặc luận) bàn tiếp.

Cũng đáng ghi: đây là một trong những chỗ Nội Kinh nối mắt – não – gáy thành một trục, và là cơ sở để chữa đau đầu đau mắt bằng huyệt ở gáy (Phong Trì, Thiên Trụ).

释5. Phép châm theo mùa và theo tầng mô

春取络脉，夏取分腠，秋取气口，冬取经输。……络脉治皮肤，分腠治肌肉，气口治筋脉，经输治骨髓。

Dịch: "Nhiệt quyết thì lấy Túc Thái âm và Thiếu dương, đều lưu kim. Hàn quyết thì lấy Túc Dương minh và Thiếu âm ở chân, đều lưu kim.

Lưỡi mềm thõng chảy dãi, bứt rứt: lấy Túc Thiếu âm. Rét run lập cập đánh hàm, không ra được mồ hôi, bụng trướng bứt rứt: lấy Thủ Thái âm.

Châm chỗ hư thì châm lúc khí đang đi; châm chỗ thực thì châm lúc khí đang tới.

Mùa	Lấy ở	Chữa tầng nào
Xuân	Lạc mạch	Da dẻ
Hạ	Khe thớ thịt	Cơ nhục
Thu	Khí khẩu	Gân mạch
Đông	Kinh du	Xương tủy

Phàm bốn mùa ấy, mỗi mùa lấy thời làm chuẩn."

Giảng: Bảng này lại khác với bảng ở thiên 2 và thiên 19 — lần thứ ba Nội Kinh cho một bảng chọn huyệt theo mùa, và lần thứ ba nó không trùng khít. Điều ấy đã được các nhà chú giải ghi nhận, và lời khuyên vẫn thế: nắm nguyên lý.

Nhưng thiên này có một điểm mới rất giá trị: nó ghép mỗi vị trí châm với một tầng mô mà nó chữa. Đây là bảng đối ứng gọn nhất giữa chỗ châm và đích tác dụng:

• Lạc mạch (nông nhất) → chữa da;
• Khe thớ thịt → chữa cơ nhục;
• Khí khẩu → chữa gân mạch;
• Kinh du (sâu nhất) → chữa xương tủy.

Nguyên tắc rất rõ: châm càng sâu thì tác dụng càng tới tầng sâu. Và vì khí bốn mùa nằm ở bốn tầng khác nhau (xuân ở nông, đông ở sâu — theo thiên 9), nên mùa nào chữa được tầng ấy thuận lợi nhất.

Câu "thích hư giả, thích kỳ khứ dã; thích thực giả, thích kỳ lai dã" — châm chỗ hư thì châm lúc khí đang đi, châm chỗ thực thì châm lúc khí đang tới — là một diễn đạt khác của phép nghênh tùy bổ tả ở thiên 1: đón đầu khí đang tới mà châm là tả, đi theo khí đang đi mà châm là bổ.

释6. Năm bộ vị chết người và phép phát hãn

五脏身有五部：伏免一，腓二，背三，五脏之俞四，项五。此五部有痈疽者，死。

Dịch: "Thân có năm bộ vị thuộc năm tạng: Phục Thố là một, bắp chân là hai (bắp chân tức bụng chân), lưng là ba, các du huyệt của năm tạng là bốn, gáy là năm. Năm bộ vị ấy mà mọc ung nhọt thì chết.

Bệnh khởi ở cánh tay thì trước lấy Thủ Dương minh và Thái âm cho ra mồ hôi. Bệnh khởi ở đầu thì trước lấy Thái dương ở gáy cho ra mồ hôi. Bệnh khởi ở cẳng chân thì trước lấy Túc Dương minh cho ra mồ hôi. Kinh Thủ Thái âm có thể làm ra mồ hôi; kinh Túc Dương minh có thể làm ra mồ hôi.

Cho nên lấy ở kinh âm mà mồ hôi ra nhiều quá thì chặn ở kinh dương; lấy ở kinh dương mà mồ hôi ra nhiều quá thì chặn ở kinh âm.

Phàm cái hại của phép châm: trúng mà không rút kim ra thì tinh bị tiết; không trúng mà rút kim ra thì khí bị dồn tới. Tinh tiết thì bệnh nặng mà sức kiệt; khí dồn thì sinh thành ung nhọt."

Giảng: Năm bộ vị chết người là một cảnh báo về vị trí của ung nhọt. Năm chỗ ấy — Phục Thố (mặt trước đùi), bắp chân, lưng, vùng bối du huyệt, gáy — đều là những nơi có khối cơ dày hoặc gần cột sống. Ung nhọt ở đó dễ ăn sâu, khó dẫn lưu, và gần các cấu trúc quan trọng. Nhận xét này phản ánh kinh nghiệm thực tế về nhiễm trùng mô sâu, và vẫn đúng: áp xe vùng cạnh sống và vùng gáy là những trường hợp nặng.

Nguyên tắc phát hãn theo nơi bệnh khởi phát rất gọn: bệnh khởi ở tay thì dùng kinh ở tay, khởi ở đầu thì dùng kinh ở gáy, khởi ở chân thì dùng kinh ở chân. Tức là giải tà ngay tại chỗ nó vào.

Và câu hay nhất là phép chặn mồ hôi: lấy ở âm mà mồ hôi ra quá nhiều thì chặn ở dương, lấy ở dương mà ra quá nhiều thì chặn ở âm. Đây là một kỹ thuật điều chỉnh ngược — khi tác động một bên quá đà thì dùng bên đối lập để cân lại. Nó thể hiện tinh thần cốt lõi của Đông y: mục tiêu là cân bằng, không phải đẩy về một phía cho hết mức.

Hai câu cuối về cái hại của phép châm bổ sung cho lời răn ở thiên 4 và thiên 9, và nêu hai lỗi trái ngược: trúng mà không rút (lưu kim quá lâu ở chỗ đã đắc khí) thì làm tiết tinh; không trúng mà rút (châm trượt rồi rút) thì khí dồn lại thành ung. Cả hai đều do thiếu sự phán đoán về thời điểm.

• 骨寒热者，病无所安，汗注不休；齿未槁，取其少阴……齿已槁，死不治 · Cốt hàn nhiệt giả, bệnh vô sở an, hãn chú bất hưu; xỉ vị khô, thủ kỳ Thiếu âm… xỉ dĩ khô, tử bất trị · Hàn nhiệt ở xương thì bệnh không lúc nào yên, mồ hôi tuôn không dứt; răng chưa khô thì còn chữa, răng đã khô thì chết. — Xem răng để tiên lượng bệnh nhiệt.
• 阳气盛则瞋目，阴气盛则瞑目 · Dương khí thịnh tắc sân mục, âm khí thịnh tắc minh mục · Dương khí thịnh thì trợn mắt, âm khí thịnh thì nhắm mắt. — Hoàn chỉnh học thuyết về giấc ngủ qua hai mạch Kiểu.
• 此为天牖五部 · Thử vi Thiên Dũ ngũ bộ · Ấy gọi là Thiên Dũ năm bộ. — Bộ huyệt vùng cổ chuyên dùng cho các chứng phát đột ngột ở đầu mặt.
• 络脉治皮肤，分腠治肌肉，气口治筋脉，经输治骨髓 · Lạc mạch trị bì phu, phân tấu trị cơ nhục, khí khẩu trị cân mạch, kinh du trị cốt tủy · Bảng đối ứng giữa chỗ châm và tầng mô được chữa.
• 刺虚者刺其去也，刺实者刺其来也 · Thích hư giả thích kỳ khứ dã, thích thực giả thích kỳ lai dã · Châm chỗ hư thì châm lúc khí đang đi, châm chỗ thực thì châm lúc khí đang tới. — Một diễn đạt khác của nghênh tùy bổ tả.
• 此五部有痈疽者，死 · Thử ngũ bộ hữu ung thư giả, tử · Năm bộ vị ấy mà mọc ung nhọt thì chết. — Cảnh báo về vị trí nhiễm trùng mô sâu.
• 取阴而汗出甚者，止之于阳；取阳而汗出甚者，止之于阴 · Thủ âm nhi hãn xuất thậm giả, chỉ chi ư dương; thủ dương nhi hãn xuất thậm giả, chỉ chi ư âm · Kỹ thuật điều chỉnh ngược: tác động một bên quá đà thì dùng bên đối lập để cân lại.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Bì hàn nhiệt · Cơ hàn nhiệt · Cốt hàn nhiệt	皮寒热 · 肌寒热 · 骨寒热	Ba mức của chứng rét nóng theo tầng mô: da, thịt, xương — nặng dần.
Xỉ khô	齿槁	Răng mất độ bóng ướt, xỉn khô — dấu hiệu thận tinh cạn, tiên lượng xấu.
Thể nọa	体惰	Toàn thân rã rời sau khi mất nhiều máu hoặc ngã chấn thương.
Tam kết giao	三结交	Huyệt Quan Nguyên dưới rốn ba tấc, nơi giao của Dương minh, Thái âm và mạch Nhâm.
Thiên Dũ ngũ bộ	天牖五部	Năm huyệt vùng cổ nách: Nhân Nghênh, Phù Đột, Thiên Dũ, Thiên Trụ, Thiên Phủ.
Nhãn hệ	眼系	Gốc của mắt, nơi kinh Thái dương từ gáy vào não rồi thuộc vào.
Âm Kiểu · Dương Kiểu	阴跷 · 阳跷	Hai mạch giao nhau ở khóe mắt; quyết định việc mở hay nhắm mắt.
Ngũ bộ	五部	Năm bộ vị mà ung nhọt mọc ở đó thì nguy: Phục Thố, bắp chân, lưng, vùng bối du, gáy.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đặc biệt đề cao dấu hiệu "xem răng" trong chứng cốt hàn nhiệt. Ông giải: răng là phần thừa của xương, xương thuộc thận; răng còn bóng ướt là tân dịch của thận còn, răng đã khô xác là nguồn đã cạn, nên dù chứng bên ngoài chưa nguy thì tiên lượng đã xấu. Ông khuyên người thầy khám bệnh nhiệt phải nhìn răng, không chỉ bắt mạch.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý bộ "Thiên Dũ ngũ bộ", cho rằng cả năm chứng đều có chữ "bạo" nên đây là bộ huyệt cấp cứu, khác với các phác đồ chữa bệnh mạn ở những thiên khác. Ông cũng nhận xét rằng năm huyệt đều ở chỗ mạch đập vùng cổ — nơi hiểm — nên người châm phải rất cẩn trọng.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bình về câu "dương khí thịnh tắc sân mục, âm khí thịnh tắc minh mục", nối nó với đoạn mạch Kiểu ở thiên 17 và đoạn doanh vệ ở thiên 18, cho rằng ba chỗ ấy hợp lại mới thành trọn học thuyết về giấc ngủ. Ông cho rằng mất ngủ không phải một chứng mà là biểu hiện của việc âm dương không giao được ở khóe mắt.

Hoàng Phủ Mật thu nhận bảng "lạc mạch trị bì phu, phân tấu trị cơ nhục, khí khẩu trị cân mạch, kinh du trị cốt tủy" vào Giáp Ất Kinh, xem đó là nguyên tắc định độ sâu theo đích tác dụng, bổ sung cho bảng "ngũ thích" của thiên 7.

• Dấu hiệu răng mất độ bóng ướt, khô xỉn ở người đang sốt cao hoặc bệnh kéo dài là chỉ báo mất nước và suy kiệt nặng — cần bù dịch và đưa đi khám ngay, không chờ đợi.
• Nhóm chứng "bỗng nhiên" trong thiên — đột ngột mất tiếng, đột ngột điếc, đột ngột co giật chóng mặt, chảy máu mũi miệng — tất cả đều là dấu hiệu cấp cứu. Vùng cổ tuyệt đối không phải chỗ để tự day bấm khi gặp những chứng này.
• Câu "dương thịnh thì trợn mắt, âm thịnh thì nhắm mắt" cho một cách hiểu đơn giản về giấc ngủ: mất ngủ thường là dương không thu vào được — nên buổi tối cần giảm ánh sáng, giảm kích thích, giảm vận động mạnh; còn ngủ li bì ban ngày thì cần tăng ánh sáng và vận động buổi sáng.
• Phân biệt răng hàm trên và hàm dưới khi đau răng là một chi tiết nhỏ mà hữu ích khi mô tả cho thầy thuốc, vì hai hàm thuộc hai kinh khác nhau.
• Cảnh báo về ung nhọt ở lưng, gáy, cạnh cột sống vẫn nguyên giá trị: nhọt hoặc ổ sưng đau ở những vùng này không nên tự nặn, tự chích, mà phải tới cơ sở y tế — đây là những vị trí dễ biến chứng nặng.
• Kỹ thuật "quá bên này thì chặn ở bên kia" là một lối nghĩ đáng mượn: khi một biện pháp đang có tác dụng quá mức mong muốn, cách xử lý không phải là dừng đột ngột mà là dùng yếu tố đối lập để cân lại.

• Thiên 20 · Ngũ tà — cũng dùng khung ngũ thể (da, mạch, gân, thịt, xương) để phân loại bệnh; đọc liền với thiên 21.
• Thiên 17 · Mạch độ — đoạn về mạch Kiểu và câu "khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được"; thiên 21 bổ sung "dương thịnh thì trợn mắt".
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — nhịp ngày đêm của vệ khí, mảnh thứ ba của học thuyết về giấc ngủ.
• Thiên 2 · Bản du và Thiên 19 · Tứ thời khí — hai bảng chọn huyệt theo mùa khác, nên đọc đối chiếu.
• Thiên 10 · Kinh mạch — chứng hậu khi kinh Thiếu âm tuyệt có "răng trông dài ra mà đóng bựa", trùng ý với dấu hiệu xem răng ở đây.
• Thiên 80 · Đại hoặc luận — bàn tiếp về chứng mất ngủ và ngủ nhiều qua hai mạch Kiểu.