"Bệnh bản" (病本) nghĩa là gốc của bệnh. Thiên này rất ngắn — hơn hai trăm chữ — và chỉ bàn một việc duy nhất, nhưng đó là việc quan trọng nhất trong toàn bộ nghệ thuật chữa bệnh: khi một người có nhiều chứng cùng lúc thì chữa cái nào trước?

Câu trả lời của Nội Kinh gói trong cặp khái niệm bản (本) và tiêu (标). "Bản" là gốc — bệnh phát trước, nguyên nhân sâu xa, tạng phủ bị tổn; "tiêu" là ngọn — bệnh phát sau, triệu chứng biểu hiện, phần đang kêu to nhất. Nguyên tắc chung là trị bản: chữa cái phát trước thì cái phát sau tự lui.

Nhưng thiên không dừng ở một nguyên tắc cứng. Nó nêu ngay hai ngoại lệ buộc phải trị tiêu trước: bụng đầy trướng và đại tiểu tiện không thông. Hai trạng thái ấy nguy cấp đến mức không thể chờ chữa gốc — phải giải quyết ngay rồi mới quay về gốc.

Phần sau bổ sung hai nguyên tắc nữa. Một là theo hư thực: bệnh phát mà có thừa (thực chứng) thì trị bản trước rồi mới trị tiêu; bệnh phát mà bất túc (hư chứng) thì trị tiêu trước rồi mới trị bản. Hai là theo mức độ nặng nhẹ: bệnh nhẹ thì có thể làm nhiều việc cùng lúc, bệnh nặng thì phải làm một việc thôi.

Toàn thiên vì thế là một bài học về thứ tự ưu tiên — thứ mà mọi người hành nghề đều phải quyết định hằng ngày, và cũng là thứ khó dạy nhất.

释1. Nguyên tắc chung: trị bản

先病而后逆者，治其本；先逆而后病者，治其本；先寒而后生病者，治其本；先病而后生寒者，治其本；先热而后生病者，治其本；先泄而后生他病者，治其本，必且调之，乃治其他病。

Dịch:

• Bệnh trước mà sau mới khí nghịch — chữa cái gốc.
• Khí nghịch trước mà sau mới thành bệnh — chữa cái gốc.
• Lạnh trước rồi sau mới sinh bệnh — chữa cái gốc.
• Bệnh trước rồi sau mới sinh lạnh — chữa cái gốc.
• Nóng trước rồi sau mới sinh bệnh — chữa cái gốc.
• Tiêu chảy trước rồi sau mới sinh bệnh khác — chữa cái gốc; tất phải điều hòa cái ấy xong rồi mới chữa bệnh khác.

Giảng: Sáu câu này lặp cùng một công thức, và chính sự lặp lại ấy là dụng ý: kinh văn muốn khắc sâu một điều duy nhất — cái gì phát trước thì cái ấy là gốc.

Điểm tinh tế nằm ở chỗ các cặp được nêu cả hai chiều: "bệnh trước rồi khí nghịch sau" và "khí nghịch trước rồi bệnh sau"; "lạnh trước rồi bệnh sau" và "bệnh trước rồi lạnh sau". Nghĩa là không có triệu chứng nào bản thân nó là gốc hay là ngọn — vị trí ấy do thứ tự thời gian quyết định.

Đây là một nhận thức rất sâu, và cũng rất khó thực hành, vì nó đòi hỏi người thầy phải hỏi cho ra trình tự xuất hiện của các triệu chứng. Người bệnh thường kể cái đang khó chịu nhất trước, chứ không kể cái đến sớm nhất. Nhiệm vụ của người khám là dựng lại đúng thứ tự ấy.

Câu chốt "tất thả điều chi, nãi trị kỳ tha bệnh" — phải điều hòa cái gốc xong rồi mới chữa bệnh khác — nhấn mạnh rằng trị bản không chỉ là ưu tiên về tầm quan trọng, mà còn là ưu tiên về trình tự thời gian trong điều trị.

释2. Hai ngoại lệ phải trị tiêu

先病而后中满者，治其标。先病后泄者，治其本。先中满而后烦心者，治其本。有客气，有同气，大小便不利，治其标；大小便利，治其本。

Dịch:

• Bệnh trước mà sau mới bụng đầy trướng — chữa cái ngọn.
• Bệnh trước mà sau mới tiêu chảy — chữa cái gốc.
• Bụng đầy trướng trước mà sau mới bứt rứt trong lòng — chữa cái gốc.
• Có khách khí, có đồng khí; đại tiểu tiện không thông thì chữa cái ngọn; đại tiểu tiện thông thì chữa cái gốc.
• Đại tiểu tiện không thông trước rồi sau mới sinh bệnh khác — chữa cái gốc.

Giảng: Đây là phần quan trọng nhất của thiên, vì nó cho thấy nguyên tắc "trị bản" không phải giáo điều.

Hai ngoại lệ được nêu đích danh:

Thứ nhất — bụng đầy trướng (中满). Dù nó là bệnh phát sau, vẫn phải chữa trước. Lý do: trung tiêu là nơi hóa sinh khí huyết; bụng đầy trướng thì ăn không được, thuốc uống vào cũng không hấp thu, mọi phép chữa gốc đều vô nghĩa. Chữa bụng trướng là khai thông con đường để có thể chữa tiếp.

Thứ hai — đại tiểu tiện không thông (大小便不利). Đây là trạng thái nguy cấp: đường ra của cơ thể bị bít, chất thải ứ lại sẽ sinh thêm bệnh. Phải thông ngay.

Hai ngoại lệ ấy có một điểm chung: cả hai đều liên quan tới đường vào và đường ra. Ăn vào được và thải ra được là hai điều kiện tối thiểu để cơ thể còn vận hành; mất một trong hai thì mọi tính toán về gốc ngọn đều thành thừa.

Cần đối chiếu một chi tiết tinh vi: "đại tiểu tiện không thông trước rồi sau mới sinh bệnh khác — chữa cái gốc". Nghĩa là nếu bí tiểu bí đại tiện là cái phát trước thì nó chính là gốc, và chữa nó vẫn là trị bản. Hai câu không mâu thuẫn — dù ở vị trí nào, bí đại tiểu tiện đều phải chữa trước.

Hai chữ khách khí (客气) và đồng khí (同气) được các nhà chú giải hiểu khác nhau. Thuyết thông hành: "khách khí" là tà khí từ ngoài tới (khách lạ), "đồng khí" là khí vốn có trong thân bị rối loạn (cùng nhà). Ý của câu là dù nguyên nhân từ ngoài hay từ trong, hễ đại tiểu tiện không thông thì vẫn phải xử lý cái đó trước.

释3. Trị bản hay trị tiêu tùy hư thực

病发而有余，本而标之，先治其本，后治其标。病发而不足，标而本之，先治其标，后治其本。

Dịch:

• Bệnh phát mà có thừa (thực chứng): lấy gốc rồi tới ngọn — trước chữa gốc, sau chữa ngọn.
• Bệnh phát mà bất túc (hư chứng): lấy ngọn rồi tới gốc — trước chữa ngọn, sau chữa gốc.

Giảng: Nguyên tắc này bổ sung một trục nữa vào quyết định, và logic của nó rất chặt.

Với thực chứng, người bệnh còn sức. Tà khí là cái thừa, chính khí chưa suy. Lúc ấy nên đánh thẳng vào gốc — trừ tà tận nơi — thì các triệu chứng ngọn sẽ tự lui. Nếu cứ loay hoay với ngọn thì tà vẫn còn, bệnh tái đi tái lại.

Với hư chứng, người bệnh đã yếu. Nếu vội chữa gốc bằng các phép mạnh thì sức không chịu nổi. Lúc ấy phải giải quyết cái đang cấp bách ở ngọn trước — cầm được cơn đau, cầm được tiêu chảy, cho ăn ngủ được — rồi mới từ từ bồi bổ cái gốc.

Đây chính là cơ sở của nguyên tắc "cấp tắc trị tiêu, hoãn tắc trị bản" (gấp thì trị ngọn, thong thả thì trị gốc) mà Đông y đời sau đúc kết. Nguyên tắc ấy không có trong Nội Kinh dưới dạng tám chữ, nhưng toàn bộ tinh thần của nó nằm trong thiên này.

释4. Bệnh nhẹ thì làm nhiều việc, bệnh nặng thì làm một việc

谨详察间甚，以意调之，间者并行，甚为独行。

Dịch: "Hãy xét thật kỹ bệnh nhẹ hay nặng, lấy ý mà điều hòa: bệnh nhẹ thì làm nhiều việc cùng lúc, bệnh nặng thì chỉ làm một việc thôi."

Giảng: Mười sáu chữ này là câu hay nhất của thiên, và là một nguyên tắc có thể mang ra khỏi phạm vi y học.

"Gian giả tịnh hành" — bệnh nhẹ thì làm song song. Khi bệnh còn nhẹ, người bệnh còn sức, có thể vừa chữa gốc vừa chữa ngọn, vừa dùng thuốc vừa châm cứu vừa điều chỉnh ăn ở. Làm nhiều việc cùng lúc thì nhanh hơn.

"Thậm vi độc hành" — bệnh nặng thì chỉ làm một việc. Khi bệnh đã nặng, mỗi can thiệp đều là một gánh nặng cho cơ thể. Làm nhiều thứ cùng lúc thì vừa hao sức người bệnh, vừa không biết được cái gì đang có tác dụng và cái gì đang làm hại. Lúc ấy phải tập trung vào một việc, làm cho đến nơi, rồi đánh giá.

Vế thứ hai mới là chỗ khó thực hành. Khi người bệnh nặng, bản năng của cả thầy thuốc lẫn người nhà đều là làm thêm — thêm thuốc, thêm phương pháp, thêm nơi khám. Nội Kinh dặn ngược lại: càng nặng càng phải làm ít mà làm đúng.

Bốn chữ "dĩ ý điều chi" — lấy ý mà điều hòa — cũng đáng ghi: kinh văn không cho một công thức máy móc cho việc phân biệt nhẹ nặng, mà giao cho sự phán đoán của người thầy. Đây là chỗ Nội Kinh thừa nhận giới hạn của quy tắc và vai trò của kinh nghiệm.

释5. Bảng tóm tắt các quyết định

Giảng: Gộp cả thiên lại, ta có một bảng quyết định gồm bốn tầng, áp dụng theo thứ tự:

Bốn tầng này không mâu thuẫn mà bổ sung nhau, và thứ tự áp dụng cũng có ý nghĩa: an toàn trước (tầng 1), nhân quả sau (tầng 2), rồi mới tới sức chịu đựng (tầng 3) và cách tổ chức điều trị (tầng 4).

Cần nói thêm về mối quan hệ giữa thiên này với Tố Vấn thiên 65 (Tiêu bản bệnh truyền luận). Hai thiên có nội dung gần trùng nhau, nhiều câu giống hệt — dấu hiệu chúng cùng một nguồn văn bản cổ, được tách vào hai bộ khi biên tập. Tố Vấn thiên 65 có thêm phần bàn về thứ tự truyền bệnh giữa các tạng và thời điểm nguy; còn Linh Khu thiên 25 thì cô đọng hơn, chỉ giữ phần nguyên tắc tiêu bản. Đọc hai thiên cùng nhau thì đầy đủ.

• 先病而后逆者，治其本；先逆而后病者，治其本 · Tiên bệnh nhi hậu nghịch giả, trị kỳ bản; tiên nghịch nhi hậu bệnh giả, trị kỳ bản · Bệnh trước khí nghịch sau thì chữa gốc; khí nghịch trước bệnh sau cũng chữa gốc. — Cái phát trước là gốc, bất kể nó là chứng gì.
• 先病而后中满者，治其标 · Tiên bệnh nhi hậu trung mãn giả, trị kỳ tiêu · Bệnh trước mà sau mới bụng đầy trướng thì chữa ngọn. — Ngoại lệ thứ nhất của nguyên tắc trị bản.
• 大小便不利，治其标；大小便利，治其本 · Đại tiểu tiện bất lợi, trị kỳ tiêu; đại tiểu tiện lợi, trị kỳ bản · Đại tiểu tiện không thông thì chữa ngọn; thông rồi thì chữa gốc. — Ngoại lệ thứ hai.
• 病发而有余，本而标之，先治其本，后治其标；病发而不足，标而本之，先治其标，后治其本 · Bệnh phát nhi hữu dư, bản nhi tiêu chi… bệnh phát nhi bất túc, tiêu nhi bản chi… · Thực chứng thì trị gốc trước, hư chứng thì trị ngọn trước. — Cơ sở của "cấp tắc trị tiêu, hoãn tắc trị bản".
• 谨详察间甚，以意调之，间者并行，甚为独行 · Cẩn tường sát gian thậm, dĩ ý điều chi, gian giả tịnh hành, thậm vi độc hành · Xét kỹ nhẹ nặng mà điều: nhẹ thì làm nhiều việc cùng lúc, nặng thì chỉ làm một việc. — Câu hay nhất của thiên, dùng được ngoài cả phạm vi y học.
• 必且调之，乃治其他病 · Tất thả điều chi, nãi trị kỳ tha bệnh · Phải điều hòa cái gốc xong rồi mới chữa bệnh khác.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh gọi thiên này là "cương lĩnh của việc chữa bệnh", và nhấn mạnh rằng cái khó không phải ở chỗ thuộc nguyên tắc mà ở chỗ xác định được cái gì phát trước. Ông viết: người bệnh kể cái đang đau nhất, người thầy phải hỏi cho ra cái đến sớm nhất — đó là công phu của việc hỏi bệnh.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đối chiếu thiên này với Tố Vấn Tiêu bản bệnh truyền luận, xác nhận nhiều câu trùng nhau và cho rằng hai thiên cùng một nguồn. Ông khuyên đọc cả hai, vì Tố Vấn có thêm phần truyền bệnh giữa các tạng mà Linh Khu lược đi.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bình về hai ngoại lệ, giải rằng sở dĩ bụng đầy trướng và bí đại tiểu tiện phải chữa trước là vì chúng chặn mất đường vào và đường ra; cơ thể như một cái nhà, cửa trước cửa sau đều bít thì bên trong có sửa cũng vô ích.

Lý Trung Tử đời Minh trong Y Tông Tất Độc đúc kết tinh thần của thiên thành tám chữ "cấp tắc trị kỳ tiêu, hoãn tắc trị kỳ bản", và bổ sung thêm trường hợp "tiêu bản đồng trị" — khi cả gốc lẫn ngọn đều gấp thì phải chữa cùng lúc. Cách đúc kết ấy trở thành công thức được dạy cho đến nay.

• Khi đi khám, hãy kể theo đúng trình tự thời gian: cái gì xuất hiện trước, cái gì đến sau, cách nhau bao lâu. Đây là thông tin mà người bệnh nắm rõ hơn ai hết, và nó quyết định hướng chẩn đoán. Ghi lại vào giấy trước khi đi khám là một thói quen tốt.
• Hai dấu hiệu bụng trướng căng không ăn được và bí đại tiểu tiện là những thứ cần xử lý ngay, không chờ xem. Cổ nhân đã xếp chúng ra khỏi mọi nguyên tắc khác.
• Nguyên tắc "nặng thì chỉ làm một việc" rất đáng nhớ khi chăm người bệnh nặng: cùng lúc dùng nhiều loại thuốc, nhiều phương pháp, đi nhiều nơi khám thường làm hại nhiều hơn lợi — vì không biết cái gì đang có tác dụng, và vì bản thân sự di chuyển và can thiệp đã là gánh nặng.
• Ngược lại, với các vấn đề nhẹ và mạn tính, làm nhiều việc cùng lúc lại hợp lý: vừa điều chỉnh ăn uống, vừa tập luyện, vừa cải thiện giấc ngủ.
• Ý "chữa cái phát trước" áp dụng được ngoài y học: khi nhiều vấn đề dồn lại, việc tìm ra cái nào khởi đầu chuỗi thường hiệu quả hơn là xử lý cái đang ồn ào nhất.
• Bốn chữ "dĩ ý điều chi" — lấy ý mà điều — nhắc rằng mọi nguyên tắc đều cần sự phán đoán để áp dụng. Không có công thức nào thay được việc nhìn vào trường hợp cụ thể.

• Tố Vấn thiên 65 · Tiêu bản bệnh truyền luận — thiên tương ứng bên Tố Vấn, nội dung gần trùng, có thêm phần thứ tự truyền bệnh giữa các tạng; nên đọc cùng.
• Thiên 9 · Chung thủy — nguyên tắc "khí hòa nãi chỉ" và bảng hình khí – bệnh khí, cùng bàn về việc đánh giá sức chịu đựng trước khi can thiệp.
• Thiên 5 · Căn kết — bảng bốn trường hợp hình khí và bệnh khí, bổ sung cho nguyên tắc phân biệt hư thực ở đây.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — lời "chớ dùng kim, hãy điều bằng thuốc ngọt" khi âm dương đều thiếu, cùng tinh thần "bệnh nặng thì chỉ làm một việc".
• Thiên 24 · Quyết bệnh — các trường hợp "không được châm", ứng dụng cụ thể của việc biết dừng đúng lúc.