"Khẩu vấn" (口问) nghĩa là những điều truyền miệng. Mở đầu thiên, Hoàng Đế lui hết người hầu ra rồi mới hỏi; Kỳ Bá rời chiếu lạy hai lạy mà thưa: "Câu hỏi hay thay! Đây là những điều tiên sư truyền miệng." Nghĩa là phần này không có trong kinh văn chính thức, mà là kinh nghiệm được thầy truyền cho trò bằng lời.

Và nội dung đúng là thứ khó chép vào sách: mười hai hiện tượng sinh lý nhỏ nhặt hằng ngày mà ai cũng gặp nhưng không mấy ai hỏi vì sao — ngáp, nấc, nức nở, rét run, ợ hơi, hắt hơi, rũ người, chảy nước mắt, thở dài, chảy dãi, ù tai, và tự cắn phải lưỡi.

Mỗi hiện tượng được giải thích bằng một cơ chế khí cụ thể, rồi kê ngay phép chữa. Kinh văn gọi chung mười hai thứ ấy là "kỳ tà chi tẩu không khiếu" — tà khí lệch chạy vào các khiếu trống — và rút ra một mệnh đề rất quan trọng: "cho nên chỗ nào có tà thì chỗ ấy đều là bất túc".

Đó chính là đóng góp lớn nhất của thiên: những hiện tượng vụn vặt ấy không phải chuyện vô cớ, mà là tín hiệu của sự thiếu hụt. Và kinh văn quy chúng về ba tầng: khí ở trên thiếu thì não không đầy, tai ù, đầu gục, mắt hoa; khí ở giữa thiếu thì đại tiểu tiện thất thường, bụng sôi; khí ở dưới thiếu thì chân tay teo lạnh, trong lòng tức tối.

Thiên này vì thế là một bài học về đọc những dấu hiệu nhỏ.

释1. Lời mở: trăm bệnh sinh từ đâu

夫百病之始生也，皆生于风雨寒暑，阴阳喜怒，饮食居处，大惊卒恐，则血气分离，阴阳破散，经络厥绝，脉道不通，阴阳相逆，卫气稽留，经脉虚空，血气不次，乃失其常。

Dịch: Hoàng Đế lúc nhàn rỗi, lui hết người hầu hai bên rồi hỏi Kỳ Bá: "Ta đã nghe kinh về chín loại kim, bàn về âm dương nghịch thuận, sáu kinh đã xong; nay muốn được nghe những điều truyền miệng."

Kỳ Bá rời chiếu lạy hai lạy mà thưa: "Câu hỏi hay thay! Đây là những điều tiên sư truyền miệng."

Hoàng Đế nói: "Xin nghe lời truyền miệng."

Kỳ Bá đáp: "Trăm bệnh lúc mới sinh ra đều sinh từ mưa gió nóng lạnh, từ âm dương mừng giận, từ ăn uống ở đâu, từ kinh sợ hãi hùng. Bấy giờ khí huyết chia lìa, âm dương tan vỡ, kinh lạc đứt quãng, đường mạch không thông, âm dương nghịch nhau, vệ khí đọng lại, kinh mạch trống rỗng, khí huyết không theo thứ tự — thế là mất lẽ thường. Những điều bàn mà không có trong kinh văn, xin nói về phép của chúng."

Giảng: Đoạn mở đầu nêu bốn nhóm bệnh nguyên rất gọn, và bốn nhóm ấy bao trùm gần hết đời sống:

• Mưa gió nóng lạnh — ngoại tà, tức môi trường;
• Âm dương mừng giận — tình chí và sinh hoạt vợ chồng;
• Ăn uống ở đâu — chế độ ăn và nơi cư trú;
• Kinh sợ hãi hùng — sang chấn tâm lý đột ngột.

Sau đó là chuỗi hậu quả: khí huyết chia lìa → âm dương tan vỡ → kinh lạc đứt quãng → mạch không thông → vệ khí đọng → kinh mạch trống rỗng. Chuỗi này đi từ rối loạn chức năng tới trạng thái hư tổn — và chính chữ "kinh mạch hư không" ở cuối chuỗi là chìa khóa để hiểu toàn thiên: mười hai hiện tượng sắp bàn đều là biểu hiện của sự trống rỗng ấy.

Lời của Kỳ Bá — "luận bất tại kinh giả" (những điều bàn mà không có trong kinh văn) — là một sự thành thật đáng quý: nó thừa nhận rằng có một phần tri thức y học không nằm trong sách vở chính thống mà truyền miệng từ thầy sang trò. Và phần ấy lại chính là phần gần gũi đời sống nhất.

释2. Mười hai hiện tượng và cơ chế của chúng

黄帝曰：人之欠者，何气使然？……凡此十二邪者，皆奇邪之走空窍者也。

Dịch:

① Ngáp (欠) "Vệ khí ban ngày đi ở phần dương, nửa đêm thì đi ở phần âm. Âm chủ ban đêm, đêm thì nằm; dương chủ phần trên, âm chủ phần dưới. Cho nên âm khí tích ở dưới mà dương khí chưa hết, dương kéo lên, âm kéo xuống, âm dương kéo nhau nên ngáp luôn. Dương khí hết, âm khí thịnh thì mắt nhắm lại; âm khí hết mà dương khí thịnh thì tỉnh dậy." — Tả Túc Thiếu âm, bổ Túc Thái dương.

② Nấc (哕) "Thóc vào vị, khí vị rót lên phế. Nay có hàn khí cũ cùng với cốc khí mới cùng trở vào vị; mới cũ rối loạn nhau, chân khí và tà khí đánh nhau, khí dồn lại mà nghịch, trở ra từ vị — nên thành nấc." — Bổ Thủ Thái âm, tả Túc Thiếu âm.

③ Nức nở (唏) "Ấy là âm khí thịnh mà dương khí hư; âm khí nhanh mà dương khí chậm; âm khí thịnh mà dương khí tuyệt — nên thành nức nở." — Bổ Túc Thái dương, tả Túc Thiếu âm.

④ Rét run (振寒) "Hàn khí ở trọ trong da, âm khí thịnh, dương khí hư — nên rét run lập cập." — Bổ các kinh dương.

⑤ Ợ hơi (噫) "Hàn khí ở trọ trong vị, khí quyết nghịch từ dưới bốc lên tản ra, trở ra từ vị — nên thành ợ." — Bổ Túc Thái âm và Dương minh; một thuyết nói bổ chỗ gốc lông mày.

⑥ Hắt hơi (嚏) "Dương khí hòa hoạt, đầy ở tim, ra ở mũi — nên thành hắt hơi." — Bổ huyệt huỳnh của Túc Thái dương và gốc lông mày; một thuyết nói ở trên lông mày.

⑦ Rũ người (嚲) "Vị không đầy thì các mạch đều hư; các mạch hư thì gân mạch rã rời; gân mạch rã rời thì lúc hành phòng phải gắng sức, khí không hồi lại được — nên thành rũ." — Tùy chỗ nào bị mà bổ ở khe thớ thịt.

⑧ Chảy nước mắt nước mũi (泣涕出) "Tim là chủ của năm tạng sáu phủ. Mắt là nơi tông mạch tụ về, là đường của dịch ở trên. Miệng mũi là cửa của khí. Cho nên buồn thương lo nghĩ thì tim động; tim động thì năm tạng sáu phủ đều rung; rung thì tông mạch cảm; tông mạch cảm thì đường dịch mở; đường dịch mở nên nước mắt nước mũi chảy ra.

Dịch là cái để tưới tinh và thấm nhuần các khiếu trống. Cho nên đường dịch ở trên mở thì khóc; khóc không dứt thì dịch cạn; dịch cạn thì tinh không được tưới; tinh không được tưới thì mắt không trông thấy gì — nên gọi là đoạt tinh." — Bổ kinh Thiên Trụ kẹp hai bên cổ.

⑨ Thở dài (太息) "Lo nghĩ thì hệ tim căng thắt; hệ tim căng thắt thì đường khí bị bó; bó thì không thông — nên phải thở dài mà duỗi nó ra." — Bổ Thủ Thiếu âm và Tâm chủ, lưu kim ở Túc Thiếu dương.

⑩ Chảy dãi (涎下) "Ăn uống đều vào vị. Trong vị có nhiệt thì giun động; giun động thì vị chùng; vị chùng thì huyệt Liêm Tuyền mở — nên dãi chảy." — Bổ Túc Thiếu âm.

⑪ Ù tai (耳鸣) "Tai là nơi tông mạch tụ về. Cho nên trong vị trống thì tông mạch hư; hư thì chảy xuống dưới; mạch có chỗ cạn — nên tai ù." — Bổ Khách Chủ Nhân, và chỗ trên móng ngón tay cái giáp thịt.

⑫ Tự cắn phải lưỡi (自啮舌) "Ấy là khí quyết nghịch chạy lên trên, khí mạch dồn tới. Khí Thiếu âm tới thì cắn phải lưỡi; khí Thiếu dương tới thì cắn phải má; khí Dương minh tới thì cắn phải môi." — Xem kinh nào chủ bệnh mà bổ.

"Phàm mười hai thứ tà ấy đều là tà khí lệch chạy vào các khiếu trống."

Giảng: Mười hai mục này là phần đặc sắc nhất của Linh Khu về mặt quan sát đời thường. Có mấy nhóm cơ chế đáng phân biệt.

Nhóm âm dương giằng co: ngáp và nức nở. Cơ chế ngáp được giải thích rất hay — dương kéo lên, âm kéo xuống, hai bên giằng nhau nên ngáp. Đây là lúc giao thời giữa thức và ngủ, khi dương chưa rút hết mà âm đã dâng lên. Quan sát này đúng với thực tế: người ta ngáp nhiều nhất vào lúc buồn ngủ và lúc vừa tỉnh dậy — đúng hai thời điểm chuyển giao.

Nhóm khí nghịch từ vị: nấc, ợ, chảy dãi. Cả ba đều có gốc ở vị, và cơ chế nấc được mô tả rất cụ thể: hàn khí cũ còn đọng gặp cốc khí mới vào, hai bên đánh nhau rồi dồn lên. Đây là lý do nấc thường xảy ra sau khi ăn, nhất là ăn vội hoặc ăn đồ lạnh.

Nhóm liên quan tim và tình chí: chảy nước mắt và thở dài. Hai mục này hay nhất.

Mục chảy nước mắt có một chuỗi sáu bước: buồn thương → tim động → năm tạng sáu phủ đều rung → tông mạch cảm → đường dịch mở → nước mắt chảy. Và điểm kết luận rất đáng ghi: khóc nhiều thì dịch cạn, dịch cạn thì tinh không tưới được lên mắt, mắt sẽ mờ — gọi là "đoạt tinh". Đây là một nhận xét mà ai từng khóc nhiều đều thấy đúng: sau cơn khóc dài thì mắt mờ, nhức, khô.

Mục thở dài cũng chỉ ba bước mà đủ: lo nghĩ → hệ tim căng thắt → đường khí bị bó → phải thở dài để duỗi ra. Tức thở dài là một động tác tự giải của cơ thể, không phải triệu chứng cần chặn. Hiểu như vậy thì thấy: người hay thở dài là người đang có cái gì bó chặt bên trong, và điều cần làm là gỡ cái bó ấy.

Nhóm do hư: rũ người và ù tai. Cả hai đều quy về vị không đầy — "vị bất thực tắc chư mạch hư" và "vị trung không tắc tông mạch hư". Đây là điểm rất đáng chú ý: cổ nhân quy cả chứng mỏi rũ toàn thân lẫn chứng ù tai về tình trạng nuôi dưỡng của trung tiêu. Với ù tai, cơ chế là tông mạch hư thì khí không lên đủ tới tai.

Mục tự cắn phải lưỡi là quan sát tinh vi nhất: cắn phải lưỡi thì khí Thiếu âm tới, cắn phải má thì Thiếu dương, cắn phải môi thì Dương minh. Nghĩa là vị trí cắn phải cho biết kinh nào đang loạn — vì lưỡi thuộc Thiếu âm (tâm khai khiếu ở lưỡi), má thuộc Thiếu dương, môi thuộc Dương minh (tỳ vị chủ môi miệng). Một chi tiết vụn vặt đến thế mà cũng được đọc thành dấu hiệu chẩn đoán.

Câu tổng kết "kỳ tà chi tẩu không khiếu" — tà lệch chạy vào các khiếu trống — cho thấy điểm chung của cả mười hai: chúng đều biểu hiện ở các khiếu (miệng, mũi, mắt, tai) và đều xảy ra khi chỗ ấy trống, tức hư.

释3. Ba tầng thiếu khí

故邪之所在，皆为不足。故上气不足，脑为之不满，耳为之苦鸣，头为之苦倾，目为之眩；中气不足，溲便为之变，肠为之苦鸣；下气不足，则乃为痿厥心悗。

Dịch: "Cho nên chỗ nào có tà thì chỗ ấy đều là bất túc. Vì thế:

Tầng	Chứng
Khí ở trên thiếu	Não không đầy, tai ù khổ sở, đầu gục xuống, mắt hoa
Khí ở giữa thiếu	Đại tiểu tiện thất thường, bụng sôi khổ sở
Khí ở dưới thiếu	Chân tay teo lạnh, trong lòng tức tối

— Bổ chỗ dưới mắt cá ngoài mà lưu kim."

Giảng: Đây là mệnh đề trung tâm của thiên, và nó gồm hai phần.

Phần thứ nhất — "tà chi sở tại, giai vi bất túc": chỗ nào có tà thì chỗ ấy vốn đã thiếu. Câu này đảo ngược cách nghĩ thông thường: ta hay xem tà khí là kẻ tấn công và chính khí là bên phòng thủ; Nội Kinh thì nói tà chỉ vào được chỗ nào đã trống. Đây chính là ý "tà chi sở thấu, kỳ khí tất hư" mà Tố Vấn thiên 33 (Bình nhiệt bệnh luận) phát biểu thành công thức.

Hệ quả cho điều trị rất lớn: với mười hai hiện tượng kể trên, phép chữa chủ yếu là bổ, chứ không phải tả. Kiểm lại mười hai mục thì đúng thế — mười mục dùng chữ "bổ", chỉ ba mục có kèm "tả".

Phần thứ hai — ba tầng thiếu khí — là một bảng chẩn đoán rất gọn và vẫn dùng được:

• Thượng khí bất túc cho bốn chứng ở đầu: não không đầy (tức trống rỗng, khó tập trung), ù tai, đầu gục xuống (không giữ nổi đầu), mắt hoa. Bốn chứng này đi cùng nhau chính là bộ chứng khí hư không lên nuôi được đầu — mà Lý Đông Viên đời sau lập phương Bổ Trung Ích Khí Thang để chữa, với ý "thăng dương cử hãm".
• Trung khí bất túc cho hai chứng ở bụng: đại tiểu tiện thất thường và bụng sôi.
• Hạ khí bất túc cho chứng nuy quyết và tức tối trong lòng.

Ba tầng này ứng với tam tiêu, và cho phép định vị nhanh: nghe người bệnh kể chứng ở tầng nào thì biết khí thiếu ở tầng ấy.

释4. Bảng phép chữa tổng hợp

肾主为欠，取足少阴。肺主为哕，取手太阴……痿厥心悗，刺足大指间上二寸留之。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Chữa thế nào?" Kỳ Bá đáp:

Hiện tượng	Tạng chủ	Phép chữa
Ngáp	Thận	Lấy Túc Thiếu âm
Nấc	Phế	Lấy Thủ Thái âm
Nức nở	(âm dương cách tuyệt)	Bổ Túc Thái dương, tả Túc Thiếu âm
Rét run		Bổ các kinh dương
Ợ hơi		Bổ Túc Thái âm và Dương minh
Hắt hơi		Bổ Túc Thái dương và gốc lông mày
Rũ người		Tùy chỗ bị mà bổ ở khe thớ thịt
Chảy nước mắt		Bổ kinh Thiên Trụ kẹp hai bên cổ — tức chỗ giữa đầu
Thở dài		Bổ Thủ Thiếu âm và Tâm chủ, lưu kim ở Túc Thiếu dương
Chảy dãi		Bổ Túc Thiếu âm
Ù tai		Bổ Khách Chủ Nhân và chỗ trên móng ngón tay cái
Tự cắn lưỡi		Xem kinh nào chủ bệnh mà bổ
Mắt hoa đầu gục		Bổ chỗ dưới mắt cá ngoài, lưu kim
Nuy quyết, tức tối		Châm trên kẽ ngón chân cái hai tấc, lưu kim

Giảng: Bảng tổng hợp này lặp lại phép chữa đã nêu ở từng mục, nhưng thêm hai chi tiết quan trọng.

Thứ nhất là việc gán tạng chủ: "thận chủ vi khiếm" (thận chủ việc ngáp) và "phế chủ vi uế" (phế chủ việc nấc). Hai gán ghép này giải thích vì sao ngáp lấy Túc Thiếu âm và nấc lấy Thủ Thái âm. Việc quy ngáp về thận cũng hợp với quan sát: người thận hư thường ngáp nhiều, uể oải.

Thứ hai là sự nhất quán của phép bổ. Trong cả bảng, chỉ có ba mục dùng tả (ngáp, nấc, nức nở — và đều tả Túc Thiếu âm khi âm quá thịnh), còn lại đều bổ. Điều này củng cố mệnh đề "tà chi sở tại, giai vi bất túc".

Một điểm cần nói với người đọc hôm nay: mười hai hiện tượng này ở mức thỉnh thoảng đều là bình thường — ai chẳng ngáp, chẳng nấc, chẳng hắt hơi. Chúng chỉ trở thành dấu hiệu khi xuất hiện thường xuyên, kéo dài, hoặc đi cùng các chứng khác. Người hay thở dài suốt ngày, người ù tai liên tục, người ngáp không dứt dù đã ngủ đủ — đó mới là lúc cần xét.

• 夫百病之始生也，皆生于风雨寒暑，阴阳喜怒，饮食居处，大惊卒恐 · Phù bách bệnh chi thủy sinh dã, giai sinh ư phong vũ hàn thử, âm dương hỷ nộ, ẩm thực cư xứ, đại kinh tốt khủng · Trăm bệnh lúc mới sinh đều sinh từ mưa gió nóng lạnh, âm dương mừng giận, ăn uống ở đâu, kinh sợ hãi hùng. — Bốn nhóm bệnh nguyên bao trùm cả đời sống.
• 故邪之所在，皆为不足 · Cố tà chi sở tại, giai vi bất túc · Chỗ nào có tà thì chỗ ấy đều là bất túc. — Tà chỉ vào được nơi đã trống.
• 阳引而上，阴引而下，阴阳相引，故数欠 · Dương dẫn nhi thượng, âm dẫn nhi hạ, âm dương tương dẫn, cố sác khiếm · Dương kéo lên, âm kéo xuống, hai bên giằng nhau nên ngáp luôn. — Giải thích cái ngáp lúc giao thời thức ngủ.
• 忧思则心系急，心系急则气道约，约则不利，故太息以伸出之 · Ưu tư tắc tâm hệ cấp, tâm hệ cấp tắc khí đạo ước, ước tắc bất lợi, cố thái tức dĩ thân xuất chi · Lo nghĩ thì hệ tim căng thắt, đường khí bị bó, nên phải thở dài mà duỗi ra. — Thở dài là động tác tự giải của cơ thể.
• 泣不止则液竭，液竭则精不灌，精不灌则目无所见矣，故命曰夺精 · Khấp bất chỉ tắc dịch kiệt, dịch kiệt tắc tinh bất quán, tinh bất quán tắc mục vô sở kiến hĩ, cố mệnh viết đoạt tinh · Khóc không dứt thì dịch cạn, tinh không tưới lên được, mắt sẽ không trông thấy gì — gọi là đoạt tinh.
• 耳者，宗脉之所聚也，故胃中空则宗脉虚，虚则下溜，脉有所竭者，故耳鸣 · Nhĩ giả, tông mạch chi sở tụ dã, cố vị trung không tắc tông mạch hư… · Tai là nơi tông mạch tụ về; vị trống thì tông mạch hư, nên tai ù. — Quy ù tai về tình trạng nuôi dưỡng của trung tiêu.
• 少阴气至则啮舌，少阳气至则啮颊，阳明气至则啮唇 · Thiếu âm khí chí tắc niết thiệt, Thiếu dương khí chí tắc niết giáp, Dương minh khí chí tắc niết thần · Cắn phải lưỡi là Thiếu âm, cắn phải má là Thiếu dương, cắn phải môi là Dương minh. — Vị trí cắn phải cho biết kinh nào đang loạn.
• 上气不足，脑为之不满，耳为之苦鸣，头为之苦倾，目为之眩 · Thượng khí bất túc, não vi chi bất mãn, nhĩ vi chi khổ minh, đầu vi chi khổ khuynh, mục vi chi huyễn · Khí ở trên thiếu thì não không đầy, tai ù, đầu gục, mắt hoa. — Bộ chứng khí hư không lên nuôi được đầu.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Khẩu vấn	口问	Những điều tiên sư truyền miệng, không có trong kinh văn chính thức.
Kỳ tà	奇邪	Tà khí lệch lạc, chạy vào các khiếu trống mà gây ra mười hai hiện tượng nhỏ.
Tông mạch	宗脉	Nơi các mạch tụ về; mắt và tai đều là chỗ tông mạch tụ.
Đoạt tinh	夺精	Khóc nhiều làm dịch cạn, tinh không tưới lên mắt, dẫn tới mắt mờ.
Thượng khí · Trung khí · Hạ khí bất túc	上气 · 中气 · 下气不足	Ba tầng thiếu khí, mỗi tầng một bộ chứng riêng.
Liêm Tuyền	廉泉	Huyệt dưới cằm chỗ cuống lưỡi; vị chùng thì huyệt này mở nên chảy dãi.
Khách Chủ Nhân	客主人	Tức huyệt Thượng Quan trên cung gò má, dùng chữa ù tai.
Thiên Trụ	天柱	Huyệt hai bên gáy, dùng chữa chứng chảy nước mắt không dứt.
Đà	嚲	Rũ người, cơ bắp rã rời không nhấc lên nổi, do vị không đầy mà các mạch đều hư.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh khen thiên này ở chỗ nó đưa những hiện tượng tầm thường nhất vào phạm vi y học. Ông viết: ngáp, nấc, ợ, hắt hơi, ai cũng có, nên chẳng ai coi là bệnh; nhưng cổ nhân xét tới, và nhờ đó mà thấy được cái thiếu bên trong khi bệnh còn chưa thành hình. Đó là chỗ tinh vi của phép "trị vị bệnh".

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt đề cao mệnh đề "tà chi sở tại, giai vi bất túc", cho rằng đây là chìa khóa của cả thiên và giải thích vì sao phép chữa chủ yếu là bổ. Ông cũng lưu ý rằng mười hai hiện tượng ấy ở mức thỉnh thoảng là sinh lý bình thường; chỉ khi thành thường xuyên mới là bệnh.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về đoạn chảy nước mắt, khen chuỗi "tim động → tạng phủ đều rung → tông mạch cảm → đường dịch mở" là mô tả hay nhất về ảnh hưởng của tình chí lên thân thể. Ông cũng nhấn mạnh lời cảnh báo "khóc không dứt thì dịch cạn, mắt sẽ mờ", xem đó là bằng chứng cổ nhân đã quan sát hậu quả của bi thương kéo dài.

Lý Đông Viên trong Tỳ Vị Luận tuy không chú Linh Khu nhưng lấy hẳn bộ chứng "thượng khí bất túc: não không đầy, tai ù, đầu gục, mắt hoa" làm một trong những chứng trạng chính của tỳ vị hư nhược, và lập phương Bổ Trung Ích Khí Thang với ý "thăng dương cử hãm" để chữa. Cách nhìn ấy nối thẳng từ thiên này.

• Thở dài nhiều không phải thói quen xấu cần bỏ, mà là dấu hiệu có cái gì đang bó chặt bên trong. Thay vì cố nín, nên hỏi mình đang lo nghĩ điều gì — và nếu kéo dài kèm tức ngực, nên đi khám.
• Ngáp liên tục dù đã ngủ đủ là điều đáng để ý, nhất là khi kèm uể oải, sợ lạnh, đau lưng mỏi gối — cổ nhân quy về thận khí không đủ.
• Bộ bốn chứng đầu trống rỗng khó tập trung, tai ù, hay gục đầu, mắt hoa đi cùng nhau là chỉ dấu của khí không lên nuôi được đầu. Thường gặp ở người ăn kém, thức khuya, làm việc quá sức — và cải thiện bằng ăn đủ, ngủ đủ trước khi nghĩ tới thuốc.
• Khóc nhiều thì mắt mờ nhức là điều cổ nhân đã ghi nhận. Sau một giai đoạn buồn đau kéo dài, cần chú ý chăm sóc mắt và nghỉ ngơi, vì "dịch cạn thì tinh không tưới lên được".
• Ù tai kèm mệt mỏi, ăn kém được Đông y xét ở trung tiêu chứ không chỉ ở tai. Nếu ù tai kéo dài, nên khám tai mũi họng trước, đồng thời xem lại chế độ ăn và giấc ngủ.
• Chi tiết hay cắn phải lưỡi, má hoặc môi tưởng vụn vặt nhưng nếu xảy ra thường xuyên thì là dấu hiệu cần để ý — có thể liên quan tới răng khớp cắn, hoặc tới tình trạng mệt mỏi, căng thẳng.
• Nấc sau khi ăn thường do ăn vội hoặc ăn đồ quá lạnh ngay sau đồ nóng — đúng như cơ chế "hàn khí cũ gặp cốc khí mới" mà thiên mô tả. Ăn chậm và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột trong bữa là cách phòng đơn giản.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — nhịp ngày đêm của vệ khí, nền để hiểu cơ chế của cái ngáp.
• Thiên 8 · Bản thần — bảy tình chí làm thương tạng, nền lý luận cho các mục chảy nước mắt và thở dài.
• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu", cùng một mạch với việc mười hai hiện tượng đều biểu hiện ở các khiếu.
• Thiên 26 · Tạp bệnh — ba mẹo chữa nấc, bổ sung cho cơ chế nấc được giải thích ở đây.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — bốn thứ khí lên mặt làm nên bốn giác quan, đọc kèm mục ù tai và chảy nước mắt.
• Tố Vấn thiên 33 · Bình nhiệt bệnh luận — công thức "tà chi sở thấu, kỳ khí tất hư", phát biểu chính thức của mệnh đề trung tâm trong thiên này.