"Sư truyền" (师传) nghĩa là thầy truyền lại. Cũng như thiên 28, đây là phần tri thức không chép trong sách mà thầy truyền cho trò bằng lời — nhưng lần này không phải kỹ thuật, mà là cách đối xử với người bệnh.

Hoàng Đế mở đầu bằng một ước nguyện rất rộng: muốn nghe điều tiên sư giữ trong lòng mà không viết ra, để trên thì trị dân, dưới thì trị thân, khiến trăm họ không bệnh, trên dưới hòa thuận, đức trạch chảy xuống, con cháu không lo, truyền cho đời sau không bao giờ dứt.

Kỳ Bá đáp bằng một chữ duy nhất: thuận (顺). "Trị dân với tự trị, trị người kia với trị người này, trị nhỏ với trị lớn, trị nước với trị nhà — chưa từng có việc nghịch mà trị được; chỉ có thuận mà thôi." Và ông nói rõ: thuận đây không chỉ là thuận khí âm dương, mà là thuận cái ý muốn của người ta.

Từ nguyên tắc ấy dẫn ra bốn câu nổi tiếng: "Vào nước thì hỏi phong tục, vào nhà thì hỏi điều kiêng, lên nhà thì hỏi lễ nghi, đến với người bệnh thì hỏi họ thấy thế nào là dễ chịu." Bốn vế song song, và vế cuối chính là định nghĩa sớm nhất của việc lấy người bệnh làm trung tâm.

Phần giữa thiên bàn một tình huống nan giải rất thực: vị muốn uống lạnh mà ruột muốn uống nóng — hai bên trái ngược thì chiều theo bên nào? Và một tình huống khó hơn nữa: gặp bậc quyền quý kiêu ngạo buông thả, cấm thì trái ý họ, chiều thì bệnh nặng thêm — phải làm sao? Câu trả lời của Kỳ Bá là một bài học về cách thuyết phục mà đến nay vẫn dùng được nguyên.

Phần cuối chuyển sang xem hình thể mà đoán tạng phủ — cách khám gián tiếp dành cho những người bệnh không tiện sờ nắn.

释1. Một chữ "thuận"

夫治民与自治，治彼与治此，治小与治大，治国与治家，未有逆而能治之也，夫惟顺而已矣。顺者，非独阴阳脉，论气之逆顺也，百姓人民，皆欲顺其志也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe tiên sư có điều giữ trong lòng mà không viết ra sách. Ta muốn được nghe mà cất giữ, rồi noi theo mà làm: trên thì trị dân, dưới thì trị thân, khiến trăm họ không bệnh, trên dưới hòa thuận thân ái, đức trạch chảy xuống, con cháu không lo, truyền cho đời sau không bao giờ dứt — có thể nghe được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Câu hỏi xa rộng thay! Trị dân với tự trị mình, trị người kia với trị người này, trị việc nhỏ với trị việc lớn, trị nước với trị nhà — chưa từng có việc nghịch mà trị được; chỉ có thuận mà thôi.

Thuận ấy không chỉ là mạch âm dương, bàn về khí nghịch hay thuận; mà trăm họ nhân dân, ai cũng muốn được thuận theo cái ý của mình."

Giảng: Đoạn này mở rộng chữ "thuận" từ y học ra toàn bộ việc cai quản và xử thế — và đó chính là dụng ý.

Vế đầu liệt kê bốn cặp: trị dân/trị mình, trị người kia/trị người này, trị nhỏ/trị lớn, trị nước/trị nhà. Bốn cặp ấy bao trùm mọi quy mô, và kết luận chung: nghịch thì không trị được.

Vế sau mới là chỗ mới mẻ. Trong toàn bộ Nội Kinh, chữ "thuận" thường chỉ thuận theo quy luật khí — thuận bốn mùa, thuận chiều kinh mạch, thuận âm dương. Ở đây Kỳ Bá nói rõ: "phi độc âm dương mạch" — không chỉ có thế; còn phải thuận cái ý muốn của con người.

Đây là một bước chuyển quan trọng: từ chỗ xem người bệnh như một hệ thống khí cần điều chỉnh, sang chỗ xem họ là một con người có ý chí, có thói quen, có điều ưa điều ghét — và những thứ ấy cũng phải được tính đến.

释2. Bốn câu hỏi trước khi làm việc gì

入国问俗，入家问讳，上堂问礼，临病人问所便。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thuận thì làm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Vào nước thì hỏi phong tục; vào nhà thì hỏi điều kiêng; lên nhà trên thì hỏi lễ nghi; đến với người bệnh thì hỏi họ thấy thế nào là dễ chịu."

Giảng: Mười sáu chữ này là câu nổi tiếng nhất của thiên, và cấu trúc của nó rất khéo: ba vế đầu là những phép xã giao ai cũng biết, vế thứ tư mới là điều muốn nói — và nhờ ba vế đầu mà vế thứ tư trở nên hiển nhiên.

Ý của Kỳ Bá: cũng như người ta đương nhiên phải hỏi phong tục khi vào một xứ lạ, thì thầy thuốc đương nhiên phải hỏi người bệnh thấy thế nào là dễ chịu trước khi quyết định chữa.

Hai chữ "sở tiện" (所便) rất khó dịch gọn. Nó vừa là "cái hợp với người ấy", vừa là "cái người ấy thấy dễ chịu", vừa là "cái tiện cho người ấy". Trong ngữ cảnh y học, nó bao gồm: thích nóng hay thích lạnh, ăn được gì không ăn được gì, quen nằm thế nào, sợ điều gì — tất cả những chi tiết mà sách không ghi mà chỉ người bệnh mới biết.

Đây là định nghĩa sớm nhất của việc lấy người bệnh làm trung tâm, và nó có giá trị thực dụng chứ không chỉ đạo đức: như đoạn sau sẽ chỉ rõ, cái "sở tiện" ấy còn là một công cụ chẩn đoán.

释3. "Sở tiện" như một công cụ chẩn đoán

夫中热消瘅则便寒，寒中之属则便热。胃中热则消谷，令人悬心善饥，脐以上皮热；肠中热，则出黄如糜，脐以下皮寒。胃中寒，则腹胀；肠中寒，则肠鸣飧泄。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Làm cho người bệnh được dễ chịu thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

"Trong nóng, chứng tiêu đan thì thấy lạnh là dễ chịu; thuộc loại hàn trung thì thấy nóng là dễ chịu.

Trạng thái	Chứng
Trong vị có nhiệt	Tiêu hóa nhanh, khiến người nôn nao trong lòng, hay đói; da từ rốn trở lên nóng
Trong ruột có nhiệt	Đi ngoài ra chất vàng như cháo nát; da từ rốn trở xuống lạnh
Trong vị có hàn	Bụng trướng
Trong ruột có hàn	Bụng sôi, đi ngoài sống phân
Vị hàn, ruột nhiệt	Vừa trướng vừa tiêu chảy
Vị nhiệt, ruột hàn	Chóng đói, bụng dưới đau và trướng

Giảng: Đoạn này biến "sở tiện" từ một phép lịch sự thành một phương pháp chẩn đoán.

Nguyên lý rất gọn: người bệnh thấy dễ chịu với cái gì thì thân họ đang thiếu cái ấy — hay nói cách khác, cái họ thèm là cái đối lập với trạng thái bên trong. Trong nóng thì thèm lạnh; trong lạnh thì thèm nóng. Vì thế chỉ cần hỏi "thích uống nóng hay uống lạnh" là đã có một manh mối về hàn nhiệt.

Câu hỏi này đến nay vẫn là một trong những câu hỏi chuẩn của Đông y khi thăm khám, và nó có ưu điểm lớn: người bệnh trả lời được ngay, không cần suy nghĩ, và câu trả lời khó bị sai lệch.

Bảng bốn trạng thái vị và ruột cũng rất đáng học, vì nó cho thấy hai bộ phận có thể ở trạng thái trái ngược nhau:

• Nhiệt ở vị thì chóng đói, nôn nao, và da vùng trên rốn nóng;
• Nhiệt ở ruột thì phân nát vàng, và da vùng dưới rốn lạnh;
• Hàn ở vị thì trướng;
• Hàn ở ruột thì sôi bụng, phân sống.

Chi tiết sờ da trên rốn và dưới rốn để phân biệt là một mẹo khám rất thực dụng, và hợp với phép chẩn xích ở thiên 4 — dùng cảm giác nhiệt độ trên da để suy ra trạng thái bên trong.

Hai trạng thái hỗn hợp — vị hàn ruột nhiệt (vừa trướng vừa tiêu chảy), vị nhiệt ruột hàn (chóng đói mà bụng dưới đau trướng) — cho thấy cổ nhân đã nhận ra sự phức tạp thực tế: không phải cơ thể lúc nào cũng thuần hàn hay thuần nhiệt. Đây là mầm mống của khái niệm "hàn nhiệt thác tạp" mà Trương Trọng Cảnh xử lý bằng các phương như Bán Hạ Tả Tâm Thang.

释4. Khi hai bên mâu thuẫn, và cách thuyết phục người khó bảo

人之情，莫不恶死而乐生。告之以其败，语之以其善，导之以其所便，开之以其所苦，虽有无道之人，恶有不听者乎。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Vị thì muốn uống lạnh, ruột thì muốn uống nóng — hai bên trái nhau, làm cho dễ chịu thế nào? Vả lại bậc vương công đại nhân, những vị ăn thịt, kiêu ngạo buông thả theo ý muốn, coi thường người khác, không ai cấm được họ; cấm thì trái ý họ, chiều thì bệnh thêm nặng — làm cho dễ chịu thế nào, chữa cái gì trước?"

Kỳ Bá đáp: "Tình người, không ai là không ghét chết mà ưa sống. Hãy nói cho họ biết cái hỏng, bảo cho họ điều hay, dẫn họ tới chỗ dễ chịu, mở cho họ thấy chỗ đang khổ — thì dù là người vô đạo, lẽ nào lại không nghe?"

Giảng: Đây là đoạn hay nhất của thiên, và là bài học về giao tiếp trong điều trị sớm nhất còn lại.

Hoàng Đế nêu một tình huống mà thầy thuốc nào cũng gặp: người bệnh không chịu nghe. Và ông nói rất thẳng về hạng người khó bảo nhất — bậc quyền quý quen được chiều, không ai cấm được. Tiến thoái đều khó: cấm thì họ giận, chiều thì bệnh nặng.

Câu trả lời của Kỳ Bá gồm bốn bước, và trật tự của bốn bước ấy rất khéo:

1. "Cáo chi dĩ kỳ bại" — nói cho họ biết cái hỏng. Tức trình bày hậu quả nếu cứ thế. Đặt trước vì nó đánh vào cái mà "không ai là không ghét" — cái chết, cái mất.
2. "Ngữ chi dĩ kỳ thiện" — bảo cho họ điều hay. Tức nêu cái được nếu làm theo. Sau khi nói hậu quả thì phải mở một lối ra, không để họ chỉ thấy sợ.
3. "Đạo chi dĩ kỳ sở tiện" — dẫn họ tới chỗ dễ chịu. Tức tìm cách làm cho điều phải làm trở nên dễ chịu với họ, chứ không bắt họ chịu đựng. Đây là bước tinh vi nhất.
4. "Khai chi dĩ kỳ sở khổ" — mở cho họ thấy chỗ đang khổ. Tức giúp họ tự nhận ra cái đang hành hạ mình, để động cơ thay đổi đến từ chính họ.

Bốn bước này đi từ sợ hãi → hy vọng → thuận tiện → tự nhận thức. Đó chính là cấu trúc của mọi cuộc tư vấn thay đổi hành vi hiệu quả, và nó được ghi lại từ hai nghìn năm trước.

Nền tảng của cả bốn bước là một nhận định về bản tính con người: "nhân chi tình, mạc bất ố tử nhi lạc sinh" — không ai là không ghét chết mà ưa sống. Nghĩa là dù người bệnh có bướng bỉnh đến đâu, vẫn luôn có một điểm tựa để thuyết phục.

释5. Thứ tự tiêu bản theo mùa, và điều độ hằng ngày

春夏先治其标，后治其本；秋冬先治其本，后治其标。……寒无凄怆，暑无出汗。食饮者，热无灼灼，寒无沧沧，寒温中适，故气将持，乃不致邪僻也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Chữa thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Mùa xuân mùa hạ thì trước chữa ngọn, sau chữa gốc; mùa thu mùa đông thì trước chữa gốc, sau chữa ngọn."

Hoàng Đế hỏi: "Làm cho dễ chịu khi hai bên trái nhau thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Muốn cho dễ chịu thì ăn uống áo quần cũng phải hợp với nóng lạnh: lạnh thì đừng để rét run, nóng thì đừng để ra mồ hôi. Đồ ăn thức uống thì nóng đừng nóng bỏng, lạnh đừng lạnh buốt. Nóng lạnh vừa phải thì khí mới giữ được, mà tà lệch không tới."

Giảng: Nguyên tắc tiêu bản theo mùa này bổ sung cho thiên 25 (Bệnh bản). Lý do: xuân hạ dương khí ở ngoài, tà cũng ở nông, nên xử lý phần ngọn trước thì thuận; thu đông khí thu vào trong, phải củng cố cái gốc trước rồi mới lo phần ngọn.

Nhưng phần đáng học nhất là câu trả lời cho tình huống "vị muốn lạnh, ruột muốn nóng". Kỳ Bá không chọn bên nào cả — ông đưa ra một giải pháp thứ ba: giữ mức vừa phải ở giữa.

Bốn vế đối nhau rất gọn:

• "Hàn vô thê sảng" — lạnh thì đừng để rét run;
• "Thử vô xuất hãn" — nóng thì đừng để ra mồ hôi;
• "Nhiệt vô chước chước" — đồ nóng đừng nóng bỏng;
• "Hàn vô thương thương" — đồ lạnh đừng lạnh buốt.

Nguyên tắc chung: "hàn ôn trung thích" — nóng lạnh vừa phải ở khoảng giữa. Và kết quả: "cố khí tương trì, nãi bất trí tà tích" — khí giữ được, tà lệch không tới.

Đây là một lời khuyên vừa giải quyết mâu thuẫn vừa có giá trị phòng bệnh chung. Khi hai yêu cầu trái ngược nhau, giải pháp không phải chọn một bên mà là tránh cả hai cực.

释6. Xem hình thể mà đoán tạng phủ

身形支节者，脏府之盖也，非面部之阅也。……五脏六府者，肺为之盖，巨肩陷咽，喉见其外。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thiên Bản tạng lấy hình thể, tay chân, khối thịt mà xem tạng phủ lớn nhỏ. Nay bậc vương công đại nhân, vị vua lên triều tức vị mà hỏi tới — ai dám sờ nắn họ rồi mới trả lời?"

Kỳ Bá đáp: "Hình thể và tay chân là cái nắp đậy của tạng phủ, chứ không phải chỗ để xem như ở mặt."

Hoàng Đế nói: "Khí năm tạng hiện ra ở mặt thì ta đã biết rồi; còn lấy tay chân mà biết thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

Tạng phủ	Chức năng	Xem ở đâu
Phế	Là cái nắp của tạng phủ	Vai to, hõm cổ, yết hầu lộ ra ngoài
Tâm	Là chủ của tạng phủ	Khuyết bồn là đường của nó; xương ức thừa thì xem ở mũi ức
Can	Là tướng quân, sai đi dò bên ngoài	Muốn biết có vững chắc không thì xem mắt lớn hay nhỏ
Tỳ	Là quân canh giữ, sai đi đón lương	Xem môi và lưỡi tốt hay xấu mà biết lành dữ
Thận	Chủ về bên ngoài, sai đi nghe xa	Xem tai tốt hay xấu mà biết tính chất của nó

Phủ	Xem ở đâu
Vị là biển	Xương hàm rộng, cổ lớn, ngực nở thì chứa được năm thứ thóc
Đại tràng	Sống mũi dài
Tiểu tràng	Môi dày, nhân trung dài
Đởm	Bọng dưới mắt to thì đởm ngang tàng
Bàng quang	Lỗ mũi lộ ra ngoài thì bàng quang rò rỉ
Tam tiêu	Sống mũi giữa nổi cao thì tam tiêu ràng buộc tốt

"Đó là cách xem sáu phủ. Trên dưới ba phần đều nhau thì tạng yên ổn mà tốt."

Giảng: Phần này bàn về một tình huống rất thực tế: có những người bệnh không tiện sờ nắn. Câu hỏi của Hoàng Đế nêu thẳng: ai dám sờ nắn một vị vua đang ngồi trên triều?

Câu trả lời của Kỳ Bá là phát triển một phép khám hoàn toàn bằng mắt, dựa trên nguyên tắc "hình thể là cái nắp đậy của tạng phủ" — tức bên ngoài phản ánh bên trong.

Mấy quan sát đáng chú ý:

• Can xem ở mắt — hợp với "can khai khiếu ở mắt" (thiên 17).
• Tỳ xem ở môi lưỡi — hợp với "tỳ khai khiếu ở miệng" và kinh Tỳ "nối với cuống lưỡi" (thiên 10).
• Thận xem ở tai — hợp với "thận khai khiếu ở tai".

Ba cái này có cơ sở lý luận vững. Còn các mục về sáu phủ (sống mũi dài thì đại tràng dài, môi dày nhân trung dài thì tiểu tràng, bọng mắt to thì đởm ngang tàng…) thì thuộc về tướng pháp y học, và nên đọc như tư liệu lịch sử chứ không phải phương pháp chẩn đoán dùng được.

Điều đáng giữ lại là nguyên tắc chung: quan sát kỹ hình thể và dáng vẻ người bệnh trước khi làm gì khác. Câu kết "thượng hạ tam đẳng, tạng an thả lương hĩ" — trên dưới ba phần đều nhau thì tạng yên ổn — chính là nguyên tắc cân đối đã gặp ở thiên 6: "hình dữ khí tương nhậm tắc thọ".

Cũng nên chú ý ba chức năng được gán cho ba tạng, vì chúng rất sinh động và được dùng suốt về sau: phế là cái nắp (che đậy ở trên cùng), tâm là chủ, can là tướng quân sai đi dò bên ngoài, tỳ là quân canh giữ sai đi đón lương. Cách ví von này hô ứng với Tố Vấn thiên 8 (Linh Lan bí điển luận), nơi mười hai tạng phủ được ví với mười hai chức quan.

• 未有逆而能治之也，夫惟顺而已矣 · Vị hữu nghịch nhi năng trị chi dã, phù duy thuận nhi dĩ hĩ · Chưa từng có việc nghịch mà trị được; chỉ có thuận mà thôi.
• 入国问俗，入家问讳，上堂问礼，临病人问所便 · Nhập quốc vấn tục, nhập gia vấn húy, thượng đường vấn lễ, lâm bệnh nhân vấn sở tiện · Vào nước hỏi phong tục, vào nhà hỏi điều kiêng, lên nhà hỏi lễ nghi, đến với người bệnh thì hỏi họ thấy thế nào là dễ chịu. — Định nghĩa sớm nhất của việc lấy người bệnh làm trung tâm.
• 夫中热消瘅则便寒，寒中之属则便热 · Phù trung nhiệt tiêu đan tắc tiện hàn, hàn trung chi thuộc tắc tiện nhiệt · Trong nóng thì thấy lạnh là dễ chịu, trong lạnh thì thấy nóng là dễ chịu. — Cái người bệnh thèm là manh mối về hàn nhiệt.
• 人之情，莫不恶死而乐生 · Nhân chi tình, mạc bất ố tử nhi lạc sinh · Tình người, không ai là không ghét chết mà ưa sống. — Điểm tựa để thuyết phục mọi người bệnh.
• 告之以其败，语之以其善，导之以其所便，开之以其所苦 · Cáo chi dĩ kỳ bại, ngữ chi dĩ kỳ thiện, đạo chi dĩ kỳ sở tiện, khai chi dĩ kỳ sở khổ · Bốn bước thuyết phục: nói cái hỏng, bảo điều hay, dẫn tới chỗ dễ chịu, mở cho thấy chỗ đang khổ.
• 寒无凄怆，暑无出汗；热无灼灼，寒无沧沧，寒温中适，故气将持 · Hàn vô thê sảng, thử vô xuất hãn; nhiệt vô chước chước, hàn vô thương thương, hàn ôn trung thích, cố khí tương trì · Lạnh đừng để rét run, nóng đừng để ra mồ hôi; đồ nóng đừng nóng bỏng, đồ lạnh đừng lạnh buốt — nóng lạnh vừa phải thì khí giữ được.
• 身形支节者，脏府之盖也 · Thân hình chi tiết giả, tạng phủ chi cái dã · Hình thể và tay chân là cái nắp đậy của tạng phủ.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thuận	顺	Không chỉ thuận khí âm dương mà còn thuận cái ý muốn của người bệnh.
Sở tiện	所便	Cái người bệnh thấy dễ chịu, hợp với họ; vừa là phép lịch sự vừa là công cụ chẩn đoán.
Sở khổ	所苦	Chỗ đang làm người bệnh khổ sở — điều cần giúp họ tự nhận ra.
Tiêu đan	消瘅	Chứng ăn nhiều mà gầy mòn, thuộc trong nóng nên thèm lạnh.
Hàn trung	寒中	Trong lạnh — thuộc loại thèm nóng.
Hàn ôn trung thích	寒温中适	Nóng lạnh vừa phải ở khoảng giữa — giải pháp khi hai yêu cầu trái ngược.
Tạng phủ chi cái	脏府之盖	Hình thể tay chân là cái nắp đậy của tạng phủ, phản ánh bên trong.
Thượng hạ tam đẳng	上下三等	Ba phần trên dưới của thân cân đối đều nhau thì tạng phủ yên ổn.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh gọi bốn câu "nhập quốc vấn tục…" là lời dạy về y đức căn bản, nhưng ông nhấn mạnh rằng nó không chỉ là lễ phép: hỏi "sở tiện" là để biết hàn nhiệt hư thực, nên vừa là lễ vừa là thuật. Ai chỉ hiểu một vế thì mất một nửa ý nghĩa.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt đề cao bốn bước thuyết phục, cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy người thầy rằng chữa bệnh không chỉ là dùng thuốc dùng kim mà còn là làm cho người bệnh chịu nghe. Ông viết: thuốc hay mà người bệnh không uống thì cũng như không có thuốc.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về tình huống "vị muốn lạnh, ruột muốn nóng", khen cách giải quyết bằng "hàn ôn trung thích" là chỗ khéo léo nhất: không chọn bên nào mà tránh cả hai cực. Ông cho rằng đây là nguyên tắc chung của dưỡng sinh, không riêng cho ca bệnh ấy.

Trần Vô Trạch đời Tống trong Tam Nhân Cực Nhất Bệnh Chứng Phương Luận dẫn lại đoạn về ăn uống nóng lạnh vừa phải, xếp việc ăn uống thất thường vào nhóm "bất nội ngoại nhân" — nguyên nhân không thuộc ngoại tà cũng không thuộc tình chí. Cách phân loại ấy nối thẳng từ lời dặn ở thiên này.

• Câu hỏi "anh/chị thích uống nóng hay uống lạnh" là một trong những câu hỏi có giá trị nhất mà thầy thuốc Đông y đặt ra, và cũng là câu bạn có thể tự hỏi: người thường thèm nước đá, sợ nóng, thích phòng mát thì thiên về nhiệt; người thích uống ấm, sợ gió lạnh, hay đắp chăn thì thiên về hàn. Hai thể chất ấy cần chế độ ăn uống khác nhau.
• Nguyên tắc "đồ nóng đừng nóng bỏng, đồ lạnh đừng lạnh buốt" là lời khuyên rất cụ thể về ăn uống: thức ăn quá nóng hại niêm mạc, thức uống quá lạnh hại tỳ vị. Ăn ở nhiệt độ gần với thân nhiệt là an toàn nhất.
• "Lạnh đừng để rét run, nóng đừng để ra mồ hôi" là chuẩn để chọn quần áo và điều chỉnh điều hòa: không để cơ thể phải phản ứng mạnh theo cả hai chiều.
• Bốn bước thuyết phục — nói cái hỏng, bảo điều hay, dẫn tới chỗ dễ chịu, mở cho thấy chỗ đang khổ — dùng được khi khuyên người thân thay đổi thói quen có hại. Bước thứ ba thường bị bỏ qua: thay vì chỉ bảo họ "phải bỏ", hãy tìm cách làm cho việc thay đổi trở nên dễ chịu và khả thi với chính họ.
• Khi đi khám, hãy chủ động kể cả những điều tưởng vụn vặt về thói quen và cảm giác dễ chịu của mình: thích nóng hay lạnh, ăn xong thấy thế nào, nằm nghiêng bên nào dễ ngủ. Đó chính là "sở tiện" mà sách không ghi được.
• Với các mục "xem sống mũi biết đại tràng, xem bọng mắt biết đởm", nên đọc như tư liệu lịch sử về tướng pháp y học, không dùng để tự suy đoán bệnh.

• Thiên 28 · Khẩu vấn — cũng là phần tri thức truyền miệng, đọc liền mạch với thiên 29.
• Thiên 25 · Bệnh bản — nguyên tắc tiêu bản; thiên 29 bổ sung thứ tự tiêu bản theo mùa.
• Thiên 47 · Bản tạng — được nhắc đích danh ở đầu đoạn cuối; bàn kỹ về việc xem hình thể mà đoán tạng phủ.
• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu", cơ sở lý luận cho việc xem mắt biết can, xem tai biết thận.
• Thiên 5 · Căn kết — cũng bàn về việc châm cho bậc quyền quý khác với người áo vải, cùng một mối quan tâm xã hội.
• Tố Vấn thiên 8 · Linh Lan bí điển luận — ví mười hai tạng phủ với mười hai chức quan; hô ứng với "can là tướng quân, tỳ là quân canh giữ" ở đây.