"Điên cuồng" (癫狂) là thiên chuyên bàn về hai nhóm bệnh tâm thần mà Đông y phân biệt từ rất sớm: điên và cuồng. Đây là văn bản gốc của khoa tâm thần trong y học phương Đông, và điều đáng chú ý nhất là nó mô tả bệnh hoàn toàn bằng quan sát hành vi, không viện đến ma quỷ hay thần linh — dù bản thân người bệnh có thể "hay thấy quỷ thần".

Hai nhóm được phân biệt rất rõ:

Điên (癫) thuộc âm: khởi đầu bằng buồn không vui, đầu nặng đau, mắt đỏ, rồi bứt rứt; có thể kèm co cứng người, ưỡn ngược, co giật. Đây là nhóm chứng trầm — gần với động kinh và các trạng thái ức chế.

Cuồng (狂) thuộc dương: ít nằm, không biết đói, tự cho mình cao quý tài giỏi, chửi mắng suốt ngày đêm, nói năng lung tung, cười, hát, đi lang thang không nghỉ. Đây là nhóm chứng hưng — gần với trạng thái hưng cảm.

Đặc sắc nhất của thiên là nó quy mỗi thể cuồng về một nguyên nhân tình chí cụ thể: cuồng khởi từ lo buồn và đói, từ sợ hãi lớn, từ mừng vui quá độ, từ thiếu khí. Nghĩa là bệnh tâm thần được xem là hậu quả của những biến cố tinh thần và của tình trạng khí huyết — một quan điểm rất tiến bộ so với thời đại.

Thiên cũng chép một thủ thuật kỳ lạ mà đáng suy ngẫm: lấy máu người bệnh điên đựng trong bầu, đến lúc lên cơn thì máu ấy tự động — người xưa dùng nó như một cách theo dõi chu kỳ phát bệnh.

Phần cuối chuyển sang các chứng quyết nghịch, thiếu khí, đoản hơi — những chứng không thuộc điên cuồng nhưng cùng liên quan tới sự nghịch loạn của khí.

释1. Mốc giải phẫu: khóe mắt

目眦外决于面者，为锐眦。在内近鼻者，为内眦。上为外眦，下为内眦。

Dịch: "Khóe mắt phía ngoài mở ra phía mặt thì gọi là khóe nhọn (khóe ngoài). Chỗ ở phía trong gần mũi thì gọi là khóe trong. Phía trên là khóe ngoài, phía dưới là khóe trong."

Giảng: Đoạn mở đầu này tưởng như lạc lõng, nhưng thực ra là phần chú giải thuật ngữ, được đặt ở đây vì các thiên trước (thiên 17, thiên 21) nhắc nhiều tới "khóe mắt trong" và "khóe mắt ngoài" mà chưa định nghĩa. Nhiều nhà chú giải cho rằng đây là một mảnh văn bản bị xê dịch khi biên tập.

Điều đáng ghi: hai khóe mắt là nơi giao của nhiều kinh — khóe trong có Thái dương và hai mạch Kiểu, khóe ngoài có Thiếu dương và Thái dương. Vì thế định nghĩa cho đúng là điều cần thiết trước khi bàn tới các huyệt quanh mắt.

释2. Ba thể điên tật theo diễn biến khởi phát

癫疾始生，先不乐，头重痛，视举目赤，甚作极，已而烦心，候之于颜，取手太阳阳明太阴，血变而止。

Dịch:

Thể thứ nhất: "Điên tật mới sinh thì trước hết không vui, đầu nặng và đau, nhìn lên thì mắt đỏ, nặng lắm thì kịch phát, rồi bứt rứt trong lòng. Xem ở sắc trán; lấy các kinh Thủ Thái dương, Dương minh, Thái âm; huyết đổi màu thì thôi."

Thể thứ hai: "Điên tật mới phát mà giật méo miệng, kêu khóc, thở gấp, hồi hộp: xem ở kinh Thủ Dương minh và Thái dương. Bên trái cứng thì đánh bên phải, bên phải cứng thì đánh bên trái; huyết đổi màu thì thôi."

Thể thứ ba: "Điên tật mới phát mà trước hết ưỡn cứng ngược ra sau, nhân đó đau cột sống: xem ở các kinh Túc Thái dương, Dương minh, Thái âm và Thủ Thái dương; huyết đổi màu thì thôi."

Cách theo dõi: "Người chữa điên tật thì thường ở cùng với người bệnh, xét xem chỗ nào đáng lấy. Khi bệnh tới thì nhìn chỗ nào có bệnh mà tả đi, đựng máu ấy trong bầu; đến lúc lên cơn thì riêng máu ấy tự động. Nếu không động thì cứu xương cùng hai mươi mồi — xương cùng tức xương cụt."

Giảng: Ba thể điên tật được phân biệt theo triệu chứng khởi phát, và mỗi thể ứng với một nhóm kinh khác nhau — cho thấy cổ nhân đã cố phân loại bệnh tâm thần theo dấu hiệu khách quan.

Điểm chung của cả ba là dấu hiệu dừng: "huyết biến nhi chỉ" — chích cho tới khi máu đổi màu thì thôi. Máu ứ có màu sẫm tím; khi máu chảy ra chuyển sang đỏ tươi thì ngừng. Đây là một tiêu chí khách quan, quan sát được ngay tại chỗ, cùng loại với "khí hòa nãi chỉ" (thiên 9), "nhiệt hành nãi chỉ" (thiên 19), "dĩ tri vi sổ" (thiên 13). Việc Nội Kinh luôn tìm cách đặt ra một điểm dừng kiểm chứng được là một đặc điểm phương pháp rất đáng ghi nhận.

Nguyên tắc "tả cường giả công kỳ hữu, hữu cường giả công kỳ tả" — bên trái cứng thì đánh bên phải — chính là phép cự thích đã nêu ở thiên 7, và hô ứng với hiện tượng "duy cân tương giao" ở thiên 13.

Lời dặn "thường dữ chi cư" — người chữa phải ở cùng với người bệnh — là một chỉ dẫn rất hiện đại: bệnh tâm thần cần được theo dõi liên tục, không thể khám một lần rồi kê đơn. Người thầy phải ở bên để quan sát chu kỳ và hình thái cơn.

Còn thủ thuật đựng máu trong bầu rồi xem nó "tự động" khi lên cơn thì không thể giải thích được theo hiểu biết ngày nay, và nên đọc như tư liệu về tập tục y học cổ. Tuy vậy, đằng sau nó vẫn có một ý đúng: người xưa muốn tìm một dấu hiệu báo trước cơn để chủ động can thiệp — mối quan tâm ấy vẫn là mối quan tâm của y học hiện đại với bệnh động kinh.

释3. Ba thể điên tật theo tầng mô, và tiên lượng

骨癫疾者……呕多沃沫，气下泄，不治。筋癫疾者……不治。脉癫疾者，暴仆，四肢之脉皆胀而纵……不治。癫疾者，疾发如狂者，死不治。

Dịch:

Cốt điên tật: "Hàm, răng, các du huyệt và khe thớ thịt đều đầy căng mà xương trơ ra; ra mồ hôi, bứt rứt, nôn nhiều bọt dãi, khí tháo xuống dưới — không chữa được."

Cân điên tật: "Thân mỏi mệt, co rút căng cứng. Châm mạch Đại Trữ ở kinh lớn vùng gáy. Nếu nôn nhiều bọt dãi, khí tháo xuống dưới — không chữa được."

Mạch điên tật: "Bỗng nhiên ngã vật ra, mạch ở tứ chi đều trướng mà chùng. Mạch đầy thì châm hết cho ra huyết; mạch không đầy thì cứu ở kinh Thái dương hai bên gáy, cứu mạch Đới ở thắt lưng, cách nhau ba tấc, và các khe thớ thịt cùng huyệt bản du. Nếu nôn nhiều bọt dãi, khí tháo xuống dưới — không chữa được."

"Điên tật mà phát ra như cuồng thì chết, không chữa được."

Giảng: Ba thể này phân theo tầng mô bị phạm — xương, gân, mạch — lại một lần nữa dùng khung ngũ thể.

Điều đáng chú ý nhất là bộ dấu hiệu tiên lượng xấu lặp lại y hệt ở cả ba thể: "ẩu đa ốc mạt, khí hạ tiết" — nôn nhiều bọt dãi và khí tháo xuống dưới (đại tiểu tiện không tự chủ). Hai dấu hiệu này đi cùng nhau chỉ trạng thái mất kiểm soát hoàn toàn trong và sau cơn — điều mà y học hiện đại cũng nhận là dấu hiệu của cơn nặng.

Việc kinh văn ba lần lặp lại cùng một bộ dấu hiệu cho thấy đây là kết luận rút ra từ quan sát nhiều ca, không phải suy lý. Đó là một cách làm việc có tính kinh nghiệm chủ nghĩa rõ rệt.

Mô tả mạch điên tật — "bạo phó" (bỗng nhiên ngã vật ra), mạch tứ chi trướng mà chùng — là mô tả cơn co giật toàn thể khá chính xác.

Câu "điên tật giả, tật phát như cuồng giả, tử bất trị" — điên mà phát ra như cuồng thì chết — nói về trường hợp hai thể lẫn vào nhau. Theo lý luận của thiên, điên thuộc âm, cuồng thuộc dương; điên mà biểu hiện như cuồng nghĩa là âm dương đã loạn hẳn, không còn phân biệt được.

释4. Năm thể cuồng theo nguyên nhân tình chí

狂始生，先自悲也，喜忘苦怒善恐者，得之忧饥……狂始发，少卧不饥，自高贤也，自辨智也，自尊贵也，善骂詈，日夜不休。

Dịch:

Thể cuồng	Biểu hiện	Nguyên nhân	Lấy kinh nào
Thứ nhất	Trước hết tự buồn, hay quên, khổ sở, hay giận, hay sợ	Do lo buồn và đói	Thủ Thái âm, Dương minh; huyết đổi màu thì thôi; rồi lấy thêm Túc Thái âm, Dương minh
Thứ hai	Ít nằm, không biết đói; tự cho mình cao quý, tự cho mình tài giỏi, tự cho mình tôn quý; hay chửi mắng ngày đêm không nghỉ	—	Thủ Dương minh, Thái dương, Thái âm, dưới lưỡi, Thiếu âm; chỗ nào thịnh thì lấy, không thịnh thì bỏ
Thứ ba	Nói lung tung, hay giật mình, hay cười, thích ca hát, đi lang thang không nghỉ	Do sợ hãi lớn	Thủ Dương minh, Thái dương, Thái âm
Thứ tư	Mắt trông thấy bậy, tai nghe thấy bậy, hay ca hát	Do thiếu khí sinh ra	Thủ Thái dương, Thái âm, Dương minh; Túc Thái âm; hai bên hàm trên đầu
Thứ năm	Ăn nhiều, hay thấy quỷ thần, hay cười mà không phát ra ngoài	Do mừng vui quá độ	Túc Thái âm, Thái dương, Dương minh; sau lấy Thủ Thái âm, Thái dương, Dương minh

"Cuồng mới phát, chưa đến mức như thế: trước lấy mạch đập ở huyệt Khúc Tuyền hai bên, chỗ nào thịnh thì chích ra huyết; một lúc là khỏi. Không khỏi thì theo phép trên mà lấy, rồi cứu xương cụt hai mươi mồi."

Giảng: Đây là phần giá trị nhất của thiên, vì nó quy bệnh tâm thần về nguyên nhân tâm lý và thể chất cụ thể.

Bốn nguyên nhân được nêu đích danh:

• "Đắc chi ưu cơ" — do lo buồn và đói. Hai thứ ấy đi liền nhau: lo nghĩ thì hại tỳ (theo thiên 8), tỳ hỏng thì ăn kém, ăn kém thì khí huyết thiếu, khí huyết thiếu thì thần không có chỗ nương. Đây là mô tả về trạng thái suy sụp do hoàn cảnh sống khó khăn kéo dài — một nhận xét xã hội rất sắc.
• "Đắc chi đại khủng" — do sợ hãi lớn. Tức sang chấn tâm lý cấp.
• "Thiểu khí chi sở sinh" — do thiếu khí. Tức nền thể chất suy nhược.
• "Đắc chi hữu sở đại hỷ" — do mừng vui quá độ. Nhất quán với thiên 8: "hỷ lạc giả, thần đạn tán nhi bất tàng" — vui quá thì thần tán ra không giữ được.

Mô tả thể thứ hai là đoạn văn hay nhất của thiên, và chính xác đến mức người đọc hôm nay nhận ra ngay: ít ngủ, không thấy đói, tự cho mình tài giỏi cao quý, chửi mắng suốt ngày đêm không nghỉ. Bốn dấu hiệu ấy — giảm nhu cầu ngủ, giảm cảm giác đói, ý tưởng tự cao, kích động lời nói — là những nét đặc trưng của trạng thái hưng cảm, và cổ nhân đã ghi lại đủ cả bốn.

Chi tiết "hay thấy quỷ thần" ở thể thứ năm cũng đáng chú ý: kinh văn ghi nhận hiện tượng ấy như một triệu chứng của người bệnh, chứ không quy bệnh cho quỷ thần. Đây là một ranh giới rất quan trọng, và nó cho thấy lập trường của Nội Kinh: bệnh là bệnh, không phải chuyện thần linh.

Nguyên tắc chữa chung: chích cho ra huyết ở các kinh dương — vì cuồng thuộc dương thịnh — và dấu hiệu dừng vẫn là "huyết biến nhi chỉ". Riêng với cuồng mới phát thì chích ở Khúc Tuyền (hợp huyệt của kinh Can) — vì can chủ nộ, và cơn kích động cấp thường liên quan tới can khí bốc lên.

Việc cứu xương cụt hai mươi mồi xuất hiện ở cả điên lẫn cuồng, cho thấy đây là phép dự phòng chung: xương cụt là chỗ mạch Đốc khởi lên (huyệt Trường Cường), mà mạch Đốc thống lĩnh các kinh dương và lên tới não.

释5. Các chứng quyết nghịch và thiếu khí

厥逆为病也，足暴清，胸若将裂，肠若将以刀切之，烦而不能食，脉大小皆涩。……少气，身漯漯也，言吸吸也，骨痠体重，懈惰不能动，补足少阴。

Dịch:

Phong nghịch: "Bỗng nhiên tứ chi sưng, mình ướt đẫm, thút thít thỉnh thoảng thấy lạnh; đói thì bứt rứt, no thì hay thay đổi. Lấy biểu lý của kinh Thủ Thái âm, và kinh Túc Thiếu âm, Dương minh. Thịt lạnh thì lấy huỳnh huyệt; xương lạnh thì lấy tỉnh huyệt và kinh huyệt."

Quyết nghịch: "Bệnh thì chân bỗng nhiên lạnh, ngực như sắp nứt ra, ruột như bị dao cắt, bứt rứt mà không ăn được, mạch lớn nhỏ đều sáp. Ấm thì lấy Túc Thiếu âm, lạnh thì lấy Túc Dương minh; lạnh thì bổ, ấm thì tả."

Quyết nghịch kèm trướng: "Bụng trướng đầy, sôi ruột, ngực đầy không thở được. Lấy ở dưới ngực hai bên sườn, chỗ ho mà động dưới tay; và bối du huyệt — lấy tay ấn vào thấy dễ chịu ngay thì chính là chỗ ấy."

Bí tiểu: "Bên trong bế không đi tiểu được: châm Túc Thiếu âm, Thái dương và chỗ trên xương cụt bằng trường châm. Khí nghịch thì lấy Thái âm, Dương minh, Quyết âm; nặng thì lấy chỗ mạch đập của kinh Thiếu âm và Dương minh."

Thiếu khí: "Người ướt đẫm mồ hôi, nói hụt hơi, xương ê mỏi, mình nặng nề, rã rời không cử động được — bổ Túc Thiếu âm."

Đoản khí: "Hơi ngắn, thở không nối được, cử động thì khí kiệt — bổ Túc Thiếu âm, và trừ huyết lạc."

Giảng: Phần này không thuộc điên cuồng mà là các chứng do khí nghịch loạn, được xếp chung vì cùng thuộc rối loạn của khí.

Mô tả chứng quyết nghịch — "ngực như sắp nứt ra, ruột như bị dao cắt" — là đoạn tả đau dữ dội, cùng phong cách với sáu hình ảnh tả đau ở kinh Bàng quang trong thiên 10.

Nguyên tắc "lạnh thì bổ, ấm thì tả" rất gọn và dùng được ngay. Cùng với nguyên tắc "thịt lạnh thì lấy huỳnh huyệt, xương lạnh thì lấy tỉnh huyệt và kinh huyệt" — tức lạnh ở tầng nông thì lấy huyệt nông, lạnh ở tầng sâu thì lấy huyệt sâu hơn — ta có một cách chọn huyệt theo độ sâu của chứng lạnh.

Cách tìm bối du huyệt — "lấy tay ấn vào thấy dễ chịu ngay thì chính là chỗ ấy" — lặp lại tiêu chí ở thiên 20, và một lần nữa khẳng định: với bệnh tạng phủ thì tìm huyệt bằng cảm giác dễ chịu, không phải bằng cảm giác đau.

Hai chứng cuối — thiếu khí và đoản khí — đều được chữa bằng bổ Túc Thiếu âm (kinh Thận). Lý do: thận là gốc của tiên thiên, chủ nạp khí; hơi thở ngắn, hụt hơi khi gắng sức, người nặng nề rã rời là bộ chứng thận không nạp được khí. Đây là cơ sở của phép "bổ thận nạp khí" trong điều trị các chứng khó thở mạn tính, và của các phương như Thận Khí Hoàn.

• 狂始发，少卧不饥，自高贤也，自辨智也，自尊贵也，善骂詈，日夜不休 · Cuồng thủy phát, thiểu ngọa bất cơ, tự cao hiền dã, tự biện trí dã, tự tôn quý dã, thiện mạ lỵ, nhật dạ bất hưu · Cuồng mới phát thì ít nằm không biết đói, tự cho mình cao quý tài giỏi, chửi mắng suốt ngày đêm. — Mô tả trạng thái hưng cảm chính xác đến từng dấu hiệu.
• 癫疾始生，先不乐，头重痛 · Điên tật thủy sinh, tiên bất lạc, đầu trọng thống · Điên tật mới sinh thì trước hết không vui, đầu nặng và đau. — Điên thuộc âm, khởi bằng trạng thái ức chế.
• 得之忧饥 · Đắc chi ưu cơ · Do lo buồn và đói mà thành. — Quy bệnh tâm thần về hoàn cảnh sống, một nhận xét xã hội sắc sảo.
• 得之有所大喜 · Đắc chi hữu sở đại hỷ · Do mừng vui quá độ mà thành. — Nhất quán với "vui quá thì thần tán" ở thiên 8.
• 血变而止 · Huyết biến nhi chỉ · Chích cho tới khi máu đổi màu thì thôi. — Tiêu chí dừng khách quan, quan sát được ngay tại chỗ.
• 治癫疾者，常与之居 · Trị điên tật giả, thường dữ chi cư · Người chữa điên tật thì thường phải ở cùng với người bệnh. — Bệnh tâm thần cần theo dõi liên tục, không khám một lần rồi kê đơn.
• 呕多沃沫，气下泄，不治 · Ẩu đa ốc mạt, khí hạ tiết, bất trị · Nôn nhiều bọt dãi, khí tháo xuống dưới thì không chữa được. — Bộ dấu hiệu tiên lượng xấu, lặp lại ba lần.
• 清则补之，温则泻之 · Thanh tắc bổ chi, ôn tắc tả chi · Lạnh thì bổ, ấm thì tả. — Nguyên tắc gọn của chứng quyết nghịch.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Điên	癫	Nhóm bệnh thuộc âm: khởi bằng buồn không vui, đầu nặng, có thể kèm co cứng ưỡn ngược, co giật.
Cuồng	狂	Nhóm bệnh thuộc dương: ít ngủ, không đói, tự cao, chửi mắng, nói lung tung, đi lang thang.
Cốt · Cân · Mạch điên tật	骨 · 筋 · 脉癫疾	Ba thể điên tật phân theo tầng mô bị phạm.
Huyết biến nhi chỉ	血变而止	Chích tới khi máu từ sẫm tím chuyển sang đỏ tươi thì ngừng.
Ốc mạt	沃沫	Bọt dãi trào ra khi nôn — cùng với đại tiểu tiện không tự chủ là dấu hiệu tiên lượng xấu.
Cùng cốt	穷骨	Xương cụt, tức huyệt Trường Cường — nơi mạch Đốc khởi lên; cứu hai mươi mồi cho cả điên lẫn cuồng.
Quyết nghịch	厥逆	Khí nghịch loạn: chân lạnh đột ngột, ngực như nứt, ruột như dao cắt.
Thiếu khí · Đoản khí	少气 · 短气	Hụt hơi, nói không ra hơi, cử động thì khí kiệt — đều bổ Túc Thiếu âm.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh phân biệt điên và cuồng theo âm dương: điên thuộc âm nên chứng trầm, lặng, buồn; cuồng thuộc dương nên chứng động, ồn, kích. Ông cho rằng đây là cặp phân loại nền tảng, và câu "điên tật phát ra như cuồng thì chết" là chỗ hai bên lẫn vào nhau, âm dương đã loạn hẳn nên tiên lượng xấu.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt đề cao việc thiên này quy mỗi thể cuồng về một nguyên nhân tình chí. Ông viết: người đời thấy cuồng thì chỉ lo trấn áp, mà không hỏi vì đâu mà thành; Nội Kinh thì hỏi rõ là do lo đói, do sợ lớn, do mừng quá, do thiếu khí — biết được gốc mới chữa được ngọn.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý bộ dấu hiệu "ẩu đa ốc mạt, khí hạ tiết" lặp lại ba lần, cho rằng đây là chỗ cổ nhân đúc kết từ nhiều ca bệnh chứ không phải suy lý; và khuyên người thầy gặp hai dấu hiệu ấy thì phải nói rõ với người nhà, chớ hứa hẹn.

Vương Thanh Nhiệm đời Thanh, trong Y Lâm Cải Thác, tuy đi theo hướng khác (quy nhiều chứng điên cuồng về huyết ứ ở não và lập phương Điên Cuồng Mộng Tỉnh Thang), nhưng vẫn giữ cách phân điên với cuồng của thiên này, và chính phép "chích cho ra huyết" trong Linh Khu là một trong những gợi ý dẫn ông tới thuyết huyết ứ.

• Bộ dấu hiệu "ít ngủ mà không thấy mệt, không thấy đói, nói nhiều, tự cho mình tài giỏi khác thường, dễ kích động" xuất hiện cùng lúc và kéo dài nhiều ngày là dấu hiệu cần đưa đi khám chuyên khoa, không nên xem là "dạo này phấn chấn".
• Ngược lại, "không vui, đầu nặng, bứt rứt" kéo dài cũng là một nhóm chứng có thật, đã được y học ghi nhận từ hai nghìn năm trước — không phải chuyện "nghĩ nhiều" có thể tự vượt qua bằng ý chí.
• Nhận xét "do lo buồn và đói" vẫn nguyên giá trị: khó khăn về ăn ở, thiếu ngủ và lo lắng kéo dài là nền của nhiều rối loạn tâm thần. Khi chăm sóc người có vấn đề tinh thần, việc bảo đảm ăn được, ngủ được không phải chuyện phụ.
• Lời dặn "người chữa phải ở cùng với người bệnh" nhắc rằng với bệnh tâm thần, sự có mặt và theo dõi liên tục của người thân là một phần của điều trị, không kém thuốc men.
• Hai dấu hiệu nôn trào bọt dãi và đại tiểu tiện không tự chủ trong cơn co giật là chỉ báo cơn nặng — cần gọi cấp cứu, đặt người bệnh nằm nghiêng, không nhét vật gì vào miệng.
• Bộ chứng hụt hơi, nói không ra hơi, cử động thì kiệt sức, người nặng nề được Đông y quy về thận không nạp được khí. Nếu kéo dài, đây là chỉ dấu nên khám cả hô hấp lẫn tim mạch.

• Thiên 8 · Bản thần — nêu bảy tình chí làm thương tạng, trong đó "vui quá thì thần tán"; là nền lý luận cho các nguyên nhân tình chí ở thiên 22.
• Thiên 10 · Kinh mạch — "thị động bệnh" của kinh Vị chép đủ chứng cuồng (trèo cao mà hát, cởi áo mà chạy); đọc đối chiếu.
• Thiên 7 · Quan châm — phép cự thích "bên trái lấy bên phải", được dùng cho thể điên tật thứ hai.
• Thiên 20 · Ngũ tà — tiêu chí tìm huyệt "ấn vào thấy dễ chịu", lặp lại ở đoạn cuối thiên 22.
• Thiên 21 · Hàn nhiệt bệnh — cùng dùng khung ngũ thể để phân thể bệnh; hai thiên đọc liền mạch.
• Tố Vấn thiên 30 · Dương minh mạch giải — giải thích cơ chế các chứng cuồng thuộc Dương minh.
• Tố Vấn thiên 47 · Kỳ bệnh luận — bàn về chứng điên tật bẩm sinh ("thai bệnh"), bổ sung cho phần bệnh nguyên ở đây.