"Ngũ tà" (五邪) nghĩa là tà khí ở năm tạng. Đây là thiên ngắn nhất trong cả bộ Linh Khu — chưa đầy ba trăm chữ — và có cấu trúc đơn giản đến mức gần như một bảng tra: năm tạng, mỗi tạng một câu nêu chứng trạng khi tà xâm nhập, kèm ngay phép chữa và huyệt cụ thể.

Nhưng đừng vì ngắn mà xem nhẹ. Thiên này là một bản đúc kết lâm sàng: nó cho thấy khi tà khí phạm vào mỗi tạng thì biểu hiện ra ngoài theo đúng chức năng mà tạng ấy chủ quản. Phế chủ bì mao nên tà ở phế thì đau da; can tàng huyết và chủ cân nên tà ở can thì đau hai bên sườn, có ác huyết bên trong, giật gân khớp; tỳ chủ cơ nhục nên tà ở tỳ vị thì đau cơ nhục; thận chủ cốt nên tà ở thận thì đau xương; tâm chủ thần nên tà ở tâm thì đau tim, hay buồn, chóng mặt ngã.

Năm câu ấy hợp lại thành một nguyên tắc rất gọn: nhìn vào tầng mô nào đau thì biết tạng nào bị phạm — ứng với hệ ngũ thể (da, mạch, gân, thịt, xương) đã dùng trong "ngũ thích" ở thiên 7 và trong đoạn "khí tuyệt" ở thiên 10.

Đoạn về tỳ vị còn đặc sắc riêng: nó phân biệt bốn trạng thái theo sự thừa thiếu của âm dương — dương thừa âm thiếu thì nhiệt trung, hay đói; dương thiếu âm thừa thì hàn trung, sôi ruột đau bụng; cả hai cùng thừa hoặc cùng thiếu thì vừa hàn vừa nhiệt — và cả bốn đều điều ở Túc Tam Lý. Một huyệt mà xử được bốn trạng thái trái ngược, nhờ phép bổ tả khác nhau.

释1. Tà ở phế

邪在肺，则病皮肤痛，寒热，上气喘，汗出，欬动肩背，取之膺中外腧，背三节五脏之傍，以手疾按之，快然乃刺之，取之缺盆中以越之。

Dịch: "Tà ở phế thì sinh bệnh: đau da dẻ, rét nóng, khí bốc lên mà suyễn, ra mồ hôi, ho làm rung cả vai lưng.

Lấy huyệt ở mé ngoài giữa ngực, và ở cạnh đốt sống thứ ba trên lưng chỗ các huyệt du của năm tạng; lấy tay ấn nhanh vào, thấy dễ chịu thì châm vào đó. Lại lấy huyệt trong khuyết bồn để cho khí vượt ra."

Giảng: Bộ chứng ở đây phản ánh đúng ba chức năng của phế: chủ bì mao (nên đau da), chủ khí và hô hấp (nên suyễn, ho), chủ tuyên phát và điều hòa tấu lý (nên rét nóng, ra mồ hôi). Chi tiết "ho làm rung cả vai lưng" là mô tả cơn ho nặng, dùng cả cơ hô hấp phụ.

Điều quý nhất của đoạn là cách tìm huyệt: "dĩ thủ tật án chi, khoái nhiên nãi thích chi" — lấy tay ấn nhanh vào, chỗ nào thấy dễ chịu thì châm chỗ ấy. Đây là một tiêu chí khác với "dĩ thống vi du" (lấy chỗ đau làm huyệt) ở thiên 13: ở đây là lấy chỗ ấn vào thấy dễ chịu làm huyệt. Hai tiêu chí bổ sung cho nhau — với bệnh gân cơ thì tìm chỗ đau, với bệnh tạng phủ thì tìm chỗ ấn vào thấy nhẹ nhõm.

Vị trí "cạnh đốt sống thứ ba" chính là vùng Phế Du, và cách xác nhận bằng cảm giác của người bệnh vẫn là cách làm chuẩn cho các bối du huyệt đến ngày nay.

释2. Tà ở can

邪在肝，则两胁中痛，寒中，恶血在内，行善掣节，时脚肿，取之行间，以引胁下，补三里以温胃中，取血脉以散恶血，取耳间青脉，以去其掣。

Dịch: "Tà ở can thì đau trong hai bên sườn, trong người lạnh, có ác huyết bên trong, đi lại thì hay giật các khớp, thỉnh thoảng phù chân.

Lấy huyệt Hành Gian để dẫn khí dưới sườn xuống; bổ Tam Lý để làm ấm trong vị; lấy huyết mạch để tản ác huyết; lấy mạch xanh ở kẽ tai để trừ chứng giật."

Giảng: Đây là phác đồ bốn bước, mỗi bước một mục đích, và là ví dụ hay nhất trong thiên về lối tư duy phối huyệt.

• Hành Gian là huỳnh huyệt của kinh Can — dùng để sơ can, dẫn khí uất dưới sườn đi xuống. Đây là huyệt chính trị chứng can khí uất kết.
• Bổ Tam Lý để ôn vị: can mộc khắc tỳ thổ, nên can bệnh thường kéo theo vị lạnh. Bổ Tam Lý là phù thổ để chế mộc — một phép "chữa chỗ chưa bệnh" rất tinh. Tố Vấn thiên 77 (Sơ ngũ quá luận) và câu nổi tiếng của Trương Trọng Cảnh "kiến can chi bệnh, tri can truyền tỳ, đương tiên thực tỳ" (thấy bệnh can thì biết can sẽ truyền sang tỳ, phải kiện tỳ trước) chính là cùng một mạch tư duy.
• Lấy huyết mạch tản ác huyết: can tàng huyết, can bệnh thì dễ có huyết ứ; chích lạc cho ra huyết là phép trực tiếp.
• Lấy mạch xanh ở kẽ tai để trừ chứng giật khớp: đây là phép chích lạc tại chỗ ở vùng tai — nơi kinh Thiếu dương đi qua, mà Thiếu dương với Quyết âm là cặp biểu lý.

Chi tiết "ác huyết tại nội" đáng ghi nhớ: đây là một trong những chỗ sớm nhất Nội Kinh nêu khái niệm huyết ứ như một thực thể bệnh lý, và gắn nó với can. Toàn bộ khoa hoạt huyết hóa ứ đời sau, từ Vương Thanh Nhiệm trở về trước, đều có gốc ở những mệnh đề như thế này.

释3. Tà ở tỳ vị: bốn trạng thái, một huyệt

邪在脾胃，则病肌肉痛。阳气有余，阴气不足，则热中善饥；阳气不足，阴气有余，则寒中肠鸣腹痛；阴阳俱有余，若俱不足，则有寒有热，皆调于三里。

Dịch: "Tà ở tỳ vị thì sinh bệnh đau cơ nhục.

Trạng thái	Chứng
Dương khí có thừa, âm khí bất túc	Nhiệt trung, hay đói
Dương khí bất túc, âm khí có thừa	Hàn trung, sôi ruột, đau bụng
Âm dương đều thừa, hoặc đều thiếu	Vừa có hàn vừa có nhiệt

Tất cả đều điều hòa ở huyệt Tam Lý."

Giảng: Đoạn này ngắn mà chứa một bài học lớn về phép dùng huyệt.

Bốn trạng thái nêu ra là bốn khả năng hoàn toàn khác nhau, thậm chí trái ngược: một bên nhiệt hay đói, một bên hàn đau bụng, lại có trường hợp lẫn lộn cả hai. Thế mà phép chữa chỉ có một câu: "giai điều ư Tam Lý" — thảy đều điều hòa ở Túc Tam Lý.

Điều này không mâu thuẫn, vì chữ "điều" (调) không có nghĩa là làm một việc giống nhau. Cùng một huyệt, nhưng:

• Nhiệt trung → tả Tam Lý, châm nông rút nhanh (theo "nhiệt tắc tật chi" ở thiên 10);
• Hàn trung → bổ Tam Lý, châm sâu lưu kim, hoặc cứu (theo "hàn tắc lưu chi", "hãm hạ tắc cứu chi");
• Vừa hàn vừa nhiệt → bình bổ bình tả, điều hòa hai bên.

Đây chính là đặc tính hai chiều của huyệt vị mà châm cứu vẫn nhấn mạnh: một huyệt có thể làm tăng hoặc làm giảm, tùy thủ pháp và tùy trạng thái của người bệnh. Túc Tam Lý là ví dụ tiêu biểu nhất — nó điều hòa tràng vị theo cả hai hướng.

Chứng "nhiệt trung thiện cơ" (trong nóng, hay đói) trùng với "tiêu cốc thiện cơ" ở kinh Vị trong thiên 10, và là một mảnh của chứng tiêu khát. Chứng "hàn trung tràng minh phúc thống" (trong lạnh, sôi ruột, đau bụng) là bộ chứng tỳ vị hư hàn rất thường gặp.

释4. Tà ở thận

邪在肾，则病骨痛，阴痹。阴痹者，按之而不得，腹胀，腰痛，大便难，肩背颈项痛，时眩。取之涌泉、昆仑，视有血者，尽取之。

Dịch: "Tà ở thận thì sinh bệnh đau xương, chứng âm tý. Âm tý là chứng ấn vào mà không tìm được chỗ đau; kèm bụng trướng, đau lưng, đại tiện khó, đau vai lưng cổ gáy, thỉnh thoảng chóng mặt.

Lấy huyệt Dũng Tuyền, Côn Lôn; xem chỗ nào có huyết thì lấy hết ra."

Giảng: Âm tý (阴痹) là một khái niệm đáng chú ý, và kinh văn tự định nghĩa nó rất gọn: "án chi nhi bất đắc" — ấn vào mà không tìm được chỗ đau. Nghĩa là đau ở sâu, ở xương, không khu trú vào một điểm trên da thịt, nên ấn nắn bên ngoài không xác định được.

Đây chính là chỗ khác biệt với các chứng tý khác. Cân tý, cơ tý thì ấn vào có chỗ đau rõ (nên mới "lấy chỗ đau làm huyệt" được); còn âm tý ở xương thì không. Và đó cũng là cơ sở của lời phân biệt ở thiên 6: "đau mà không thấy hình là phần âm bị thương — phải gấp chữa phần âm, chớ công vào phần dương".

Hệ quả thực hành rất rõ: với chứng đau sâu trong xương, mơ hồ, không định được vị trí, thì xoa bóp day ấn tại chỗ không giải quyết được; phải chữa từ gốc là thận.

Hai huyệt được chọn cũng rất có lý: Dũng Tuyền là tỉnh huyệt của kinh Thận, ở gan bàn chân — nơi khí thận phát ra; Côn Lôn là kinh huyệt của kinh Bàng quang, ở sau mắt cá ngoài — kinh biểu lý với thận và là kinh chủ về đau lưng gáy. Một huyệt âm một huyệt dương, một ở gan bàn chân một ở mắt cá ngoài.

Bộ chứng kèm theo — bụng trướng, đau lưng, đại tiện khó, đau vai gáy, chóng mặt — trùng khớp với "thận bệnh" trong thiên 10 và thể hiện đường đi của kinh Thận (xuyên cột sống) và kinh Bàng quang (dọc lưng lên gáy).

释5. Tà ở tâm

邪在心，则病心痛，喜悲，时眩仆，视有余不足，而调之其输也。

Dịch: "Tà ở tâm thì sinh bệnh đau tim, hay buồn, thỉnh thoảng chóng mặt ngã. Xem chỗ nào thừa chỗ nào thiếu mà điều hòa ở huyệt du của nó."

Giảng: Bộ chứng của tâm ngắn nhất và được chữa bằng câu dặn chung nhất — không nêu huyệt cụ thể nào, chỉ nói "điều ở huyệt du của nó". Điều này nhất quán với cách Nội Kinh đối xử với tạng tâm suốt từ thiên 1: tâm là quân chủ, không châm thẳng vào, mà chỉ điều hòa qua huyệt du (tức Đại Lăng của kinh Tâm bào, theo thiên 2).

Ba chứng được nêu đều phản ánh chức năng của tâm:

• Đau tim — tâm chủ huyết mạch, mạch không thông thì đau.
• Hay buồn — tâm tàng thần; thiên 8 chép "tâm khí hư tắc bi" (tâm khí hư thì buồn). Đây là chỗ Đông y gắn trạng thái buồn bã kéo dài với tâm.
• Chóng mặt ngã — tâm huyết không đủ nuôi lên đầu.

Cần lưu ý ba chứng này, nhất là đau tim kèm chóng mặt ngã, là những dấu hiệu nặng cần được khám ngay theo y học hiện đại, không phải chỗ để tự xử trí.

释6. Nguyên tắc chung rút ra từ năm tạng

Giảng: Đặt năm đoạn cạnh nhau, ta thấy một bảng rất chỉnh:

Tạng	Tầng mô đau	Chức năng tương ứng	Huyệt chính
Phế	Da	Phế chủ bì mao	Vùng ngực, Phế Du, khuyết bồn
Can	Gân khớp (giật khớp)	Can chủ cân	Hành Gian, Tam Lý, chích huyết
Tỳ vị	Cơ nhục	Tỳ chủ cơ nhục	Tam Lý
Thận	Xương	Thận chủ cốt tủy	Dũng Tuyền, Côn Lôn
Tâm	Mạch (đau tim)	Tâm chủ huyết mạch	Huyệt du

Đây chính là hệ ngũ thể — da, mạch, gân, thịt, xương — đã được dùng để lập "ngũ thích" ở thiên 7 và để giải thích chứng hậu khi khí tuyệt ở thiên 10. Ba thiên ấy dùng cùng một khung, chỉ khác góc nhìn: thiên 7 nhìn từ kỹ thuật châm, thiên 10 nhìn từ tiên lượng, thiên 20 nhìn từ chẩn đoán.

Giá trị thực hành của bảng này nằm ở chỗ nó cho một đường suy ngược: từ tầng mô đang có triệu chứng mà suy ra tạng nào bị phạm. Đau da, ngứa, dị cảm ngoài da → nghĩ tới phế. Đau mỏi cơ bắp lan tỏa → nghĩ tới tỳ. Đau sâu trong xương, mơ hồ → nghĩ tới thận. Co giật, giật khớp, co rút → nghĩ tới can.

Tất nhiên đây là một mô hình định hướng, không phải chẩn đoán xác định. Nhưng nó giải thích vì sao thầy thuốc Đông y khi nghe kể "đau xương" lại hỏi sang chuyện tiểu tiện và lưng gối, còn nghe kể "đau da" lại hỏi sang chuyện ho và mồ hôi.

• 邪在肺，则病皮肤痛，寒热，上气喘 · Tà tại phế, tắc bệnh bì phu thống, hàn nhiệt, thượng khí suyễn · Tà ở phế thì đau da dẻ, rét nóng, khí bốc lên mà suyễn. — Phế chủ bì mao nên tà ở phế biểu hiện trước ở da.
• 以手疾按之，快然乃刺之 · Dĩ thủ tật án chi, khoái nhiên nãi thích chi · Lấy tay ấn nhanh vào, thấy dễ chịu thì châm vào đó. — Tiêu chí tìm huyệt bằng cảm giác dễ chịu, bổ sung cho "lấy chỗ đau làm huyệt".
• 补三里以温胃中 · Bổ Tam Lý dĩ ôn vị trung · Bổ Tam Lý để làm ấm trong vị. — Phù thổ chế mộc: chữa can mà lo trước cho tỳ vị.
• 阴阳俱有余，若俱不足，则有寒有热，皆调于三里 · Âm dương câu hữu dư, nhược câu bất túc, tắc hữu hàn hữu nhiệt, giai điều ư Tam Lý · Bốn trạng thái trái ngược đều điều hòa ở Tam Lý. — Đặc tính hai chiều của huyệt vị.
• 阴痹者，按之而不得 · Âm tý giả, án chi nhi bất đắc · Âm tý là chứng ấn vào mà không tìm được chỗ đau. — Định nghĩa gọn nhất về đau sâu trong xương.
• 邪在心，则病心痛，喜悲，时眩仆 · Tà tại tâm, tắc bệnh tâm thống, hỷ bi, thời huyễn phó · Tà ở tâm thì đau tim, hay buồn, thỉnh thoảng chóng mặt ngã. — Buồn bã kéo dài được Đông y gắn với tạng tâm.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ngũ tà	五邪	Tà khí ở năm tạng; mỗi tạng biểu hiện ra một tầng mô khác nhau.
Ngũ thể	五体	Da, mạch, gân, thịt, xương — do phế, tâm, can, tỳ, thận lần lượt chủ quản.
Ác huyết	恶血	Huyết ứ đọng bên trong, thuộc bệnh của can; chữa bằng chích lạc cho ra huyết.
Âm tý	阴痹	Chứng đau sâu ở xương, ấn vào không tìm được chỗ đau; thuộc bệnh của thận.
Nhiệt trung · Hàn trung	热中 · 寒中	Trong nóng thì hay đói; trong lạnh thì sôi ruột đau bụng — hai trạng thái trái ngược của tỳ vị.
Khoái nhiên nãi thích	快然乃刺	Ấn vào thấy dễ chịu thì châm chỗ ấy — tiêu chí tìm huyệt cho bệnh tạng phủ.
Phù thổ chế mộc	扶土制木	Bổ tỳ vị để chế ngự can mộc; phép "chữa chỗ chưa bệnh".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh sự tương ứng giữa năm tạng với năm tầng mô trong thiên này, cho rằng đây là bảng gọn nhất để người học nhớ mối quan hệ tạng – thể. Ông cũng khen chỗ "bổ Tam Lý để ôn vị trung" khi chữa can, xem đó là chỗ cổ nhân đã biết lo trước cho tạng sẽ bị truyền tới, đúng tinh thần "trị vị bệnh".

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý câu "dĩ thủ tật án chi, khoái nhiên nãi thích chi", so sánh với "dĩ thống vi du" ở thiên 13 và cho rằng hai tiêu chí ấy dùng cho hai loại bệnh khác nhau: bệnh ở gân cơ thì tìm chỗ đau, bệnh ở tạng phủ thì tìm chỗ ấn vào thấy nhẹ nhõm. Ai lẫn hai tiêu chí thì chọn huyệt sai.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về việc bốn trạng thái trái ngược của tỳ vị đều "điều ở Tam Lý", giải rằng chữ "điều" bao hàm cả bổ lẫn tả; cùng một huyệt mà thủ pháp khác nhau thì tác dụng ngược nhau. Ông cho rằng đây là chỗ then chốt để hiểu vì sao số huyệt thì hữu hạn mà bệnh thì vô cùng.

Hoàng Phủ Mật thu nhận thiên này vào Giáp Ất Kinh và sắp xếp các chỉ định huyệt theo bệnh danh; định nghĩa "âm tý là ấn vào không tìm được chỗ đau" được ông giữ nguyên và từ đó trở thành thuật ngữ chuẩn phân biệt với các chứng tý nông.

• Bảng tầng mô đau ứng với tạng cho một hướng suy nghĩ khi kể bệnh: đau nông ngoài da, đau cơ bắp lan tỏa, đau sâu trong xương là ba loại đau khác hẳn nhau về cơ chế, nên cần được mô tả rõ cho thầy thuốc thay vì chỉ nói "đau người".
• Định nghĩa âm tý — ấn vào không tìm được chỗ đau rất hữu ích: nếu cơn đau mơ hồ, sâu, không khu trú, thì xoa bóp day ấn tại chỗ thường không hiệu quả. Đó là lúc cần khám tìm nguyên nhân bên trong thay vì tiếp tục can thiệp ngoài da.
• Tiêu chí "ấn vào thấy dễ chịu" dùng được khi tự chăm sóc: chỗ nào ấn vào thấy nhẹ nhõm thì day nhẹ chỗ ấy; chỗ nào ấn vào càng khó chịu thì nên dừng.
• Việc chữa can mà phải lo trước cho tỳ vị là một lối nghĩ đáng học rộng ra: khi một vấn đề kéo dài, nên xem nó đang bắt đầu ảnh hưởng tới đâu, và giữ gìn phần ấy trước khi nó hỏng theo.
• Đặc tính hai chiều của huyệt vị giải thích vì sao cùng một huyệt lại được dùng cho những chứng trái ngược. Điều này cũng nhắc rằng day bấm huyệt tại nhà không phải lúc nào cũng vô hại — cách làm (nhẹ hay mạnh, lâu hay nhanh, có làm ấm hay không) quyết định tác dụng.
• Bộ chứng của tâm — đau ngực, hay buồn, chóng mặt ngã — là nhóm dấu hiệu cần đi khám ngay, không nên chỉ tìm cách "an thần" hay chịu đựng.

• Thiên 7 · Quan châm — lập "ngũ thích" ứng với năm tầng mô da, mạch, gân, thịt, xương; cùng một khung với thiên 20.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đoạn "khí tuyệt" nêu mỗi kinh âm nuôi một tầng của thân thể, đối chiếu trực tiếp với bảng ở đây.
• Thiên 8 · Bản thần — bảng năm tạng hư thực, trong đó "tâm khí hư thì buồn", giải thích chứng "hỷ bi" của tà ở tâm.
• Thiên 13 · Kinh cân — nguyên tắc "dĩ thống vi du"; thiên 20 bổ sung tiêu chí "khoái nhiên nãi thích chi" cho bệnh tạng phủ.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — phân biệt "đau mà không thấy hình là tổn ở âm", cơ sở để hiểu chứng âm tý.
• Thiên 19 · Tứ thời khí — cũng chép phác đồ chữa bệnh từng phủ, đọc kèm với bảng năm tạng ở đây.