"Tạp bệnh" (杂病) là các bệnh linh tinh — những chứng không xếp được vào thiên nào khác. Thiên không có bố cục, không có lý luận mở đầu, chỉ là một chuỗi hơn bốn mươi mục, mỗi mục một câu: bệnh gì, chọn kinh nào.

Nhưng đọc kỹ thì thấy thiên có một giá trị riêng mà các thiên lý luận không có: nó cho thấy cách phân biệt trong thực hành. Rất nhiều mục được nêu thành cặp đối lập, chỉ khác nhau một chi tiết nhỏ mà chọn kinh khác hẳn:

• Hầu tý không nói được thì lấy Túc Dương minh; nói được thì lấy Thủ Dương minh.
• Sốt rét không khát, cách ngày mới phát, thì lấy Túc Dương minh; khát mà ngày nào cũng phát thì lấy Thủ Dương minh.
• Đau răng không sợ nước lạnh thì lấy Túc Dương minh; sợ nước lạnh thì lấy Thủ Dương minh.
• Điếc không đau thì lấy Túc Thiếu dương; có đau thì lấy Thủ Dương minh.
• Đau lưng mà chỗ đau lạnh thì lấy Túc Thái dương và Dương minh; chỗ đau nóng thì lấy Túc Quyết âm; không cúi ngửa được thì lấy Túc Thiếu dương.

Những cặp ấy là bài học quý nhất của thiên: cùng một tên bệnh, nhưng một chi tiết đi kèm quyết định hướng chữa. Đó chính là cốt lõi của biện chứng.

Phần cuối thiên chép ba cách chữa nấc cụt — chọc mũi cho hắt hơi, nín thở rồi hít vào thật nhanh, và làm cho giật mình — ba mẹo dân gian vẫn dùng đến nay, được ghi lại từ hai nghìn năm trước.

释1. Bốn chứng quyết

厥挟脊而痛者，至顶，头沉沉然，目䀮䀮然，腰脊强，取足太阳腘中血络。

Dịch:

Chứng quyết	Biểu hiện	Lấy
Đau kẹp hai bên cột sống	Đau lên tới đỉnh đầu, đầu nặng trĩu, mắt mờ mịt, lưng sống cứng	Huyết lạc giữa khoeo chân thuộc Túc Thái dương
Ngực đầy, mặt sưng	Môi ướt rượt, bỗng nhiên nói khó; nặng thì không nói được	Túc Dương minh
Khí xông lên họng mà không nói được	Tay chân lạnh, đại tiện không thông	Túc Thiếu âm
Bụng sôi ọc ạch	Nhiều hàn khí trong bụng, đại tiểu tiện khó	Túc Thái âm

Giảng: Bốn chứng này đều là quyết — khí nghịch — nhưng nghịch theo bốn đường khác nhau, nên biểu hiện và cách chữa khác nhau.

Điểm đáng học: cả bốn đều được định kinh theo đường đi của kinh mạch đã chép ở thiên 10. Đau kẹp cột sống lên tới đỉnh đầu chính là đường của kinh Bàng quang; ngực đầy mặt sưng là vùng kinh Vị; khí xông lên họng là kinh Thận (vốn "men cuống họng, kẹp hai bên cuống lưỡi"); bụng sôi hàn khí là kinh Tỳ.

Hai chứng giữa đều có nói khó nhưng khác cơ chế: một bên do mặt sưng và môi ướt (Dương minh, thuộc thực), một bên do khí xông lên họng kèm tay chân lạnh (Thiếu âm, thuộc hư hàn). Đây là ví dụ đầu tiên trong thiên về việc cùng một triệu chứng, hai gốc khác nhau.

释2. Các cặp phân biệt

喉痹不能言，取足阳明；能言，取手阳明。疟不渴，间日而作，取足阳明；渴而日作，取手阳明。齿痛不恶清饮，取足阳明；恶清饮，取手阳明。聋而不痛者，取足少阳；聋而痛者，取手阳明。

Dịch:

• Họng khô, trong miệng nóng như keo dính: lấy Túc Thiếu âm.
• Đau trong gối: lấy huyệt Độc Tỵ, dùng viên lợi châm; châm rồi để cách một lúc lại châm; kim to bằng sợi lông đuôi trâu — châm vào gối thì đừng ngần ngại.

Bệnh	Phân biệt	Lấy kinh
Hầu tý	Không nói được	Túc Dương minh
	Còn nói được	Thủ Dương minh
Sốt rét	Không khát, cách ngày mới phát	Túc Dương minh
	Khát, ngày nào cũng phát	Thủ Dương minh
Đau răng	Không sợ nước lạnh	Túc Dương minh
	Sợ nước lạnh	Thủ Dương minh
Điếc	Không đau	Túc Thiếu dương
	Có đau	Thủ Dương minh

• Chảy máu cam không dứt, máu bầm chảy ra: lấy Túc Thái dương. Máu bầm thì lấy Thủ Thái dương; chưa khỏi thì châm dưới xương cổ tay; chưa khỏi thì châm giữa khoeo cho ra huyết.

Giảng: Bốn cặp phân biệt này là phần giá trị nhất của thiên, và đều theo một quy luật chung: chứng nặng hơn, sâu hơn thì lấy kinh ở chân; chứng nhẹ hơn, nông hơn thì lấy kinh ở tay.

Kiểm lại từng cặp:

• Hầu tý không nói được là nặng hơn (tà đã bế tắc họng hoàn toàn) → Túc Dương minh; còn nói được là nhẹ hơn → Thủ Dương minh.
• Sốt rét cách ngày mới phát nghĩa là tà ở sâu, phải đủ một vòng mới phát được → kinh ở chân; ngày nào cũng phát và có khát nghĩa là tà ở nông và thiên về nhiệt → kinh ở tay.
• Đau răng không sợ nước lạnh là chứng thiên về hàn hoặc hư → Túc Dương minh; sợ nước lạnh (uống lạnh thì buốt) là có nhiệt ở nông → Thủ Dương minh.
• Điếc không đau là bệnh lâu, thuộc hư, ở kinh Đởm → Túc Thiếu dương; điếc có đau là đang viêm, thuộc thực nhiệt → Thủ Dương minh.

Lý do của quy luật này đã được nêu ở thiên 12: kinh ở tay "đường nhận khí gần, khí đến nhanh" nên hợp với bệnh nông và cấp; kinh ở chân dài hơn, sâu hơn, hợp với bệnh sâu và mạn.

Chi tiết "thích tất vô nghi" — châm vào gối thì đừng ngần ngại — là một lời khuyến khích hiếm thấy. Huyệt Độc Tỵ nằm ở hõm dưới xương bánh chè, và người mới học thường e ngại châm vào khớp. Kinh văn dặn dùng viên lợi châm (loại kim thứ sáu, "vừa tròn vừa nhọn, giữa thân hơi to, dùng lấy khí bạo phát") và cứ châm. Đây vẫn là huyệt chính chữa đau khớp gối đến nay.

释3. Đau lưng, đau gáy, và tình chí

腰痛，痛上寒，取足太阳阳明；痛上热，取足厥阴；不可以俯仰，取足少阳。……喜怒而不欲食，言益小，刺足太阴；怒而多言，刺足少阳。

Dịch:

Bệnh	Phân biệt	Lấy kinh
Đau lưng	Chỗ đau lạnh	Túc Thái dương, Túc Dương minh
	Chỗ đau nóng	Túc Quyết âm
	Không cúi ngửa được	Túc Thiếu dương
Đau gáy	Không cúi ngửa được	Túc Thái dương
	Không quay ngang được	Thủ Thái dương

• Trong người nóng mà thở gấp: lấy huyết lạc giữa khoeo thuộc Túc Thiếu âm.
• Hay giận mà không muốn ăn, nói càng ngày càng ít: châm Túc Thái âm.
• Giận mà nói nhiều: châm Túc Thiếu dương.
• Đau hàm: châm Thủ Dương minh và chích mạch thịnh ở hàm cho ra huyết.

Giảng: Ba cách phân biệt đau lưng là một mẫu mực về biện chứng, và vẫn dùng được nguyên:

• Chỗ đau sờ thấy lạnh → hàn tà ở kinh Thái dương và Dương minh (phần dương ở lưng) → phép chữa phải làm ấm.
• Chỗ đau sờ thấy nóng → có nhiệt, thuộc can → phép chữa phải thanh.
• Không cúi ngửa được (hạn chế động tác chứ không phải tính chất đau) → Thiếu dương, chủ bản lề và các khớp — đúng như "khu chiết tắc cốt diêu" ở thiên 5.

Tức là ba câu hỏi khi khám đau lưng: chỗ đau nóng hay lạnh? hạn chế động tác nào? — từ đó ra ba hướng khác nhau.

Cách phân biệt đau gáy cũng tinh: không cúi ngửa được thì thuộc Thái dương (kinh đi dọc từ gáy xuống lưng, chủ động tác gập duỗi); không quay ngang được thì thuộc Thủ Thái dương (kinh đi vòng quanh bả vai lên cổ, chủ động tác xoay). Một người bị "vẹo cổ" chỉ cần thử hai động tác ấy là biết thuộc kinh nào.

Hai mục về tình chí rất đáng chú ý, vì chúng phân biệt hai kiểu giận:

• "Hỷ nộ nhi bất dục thực, ngôn ích tiểu" — hay giận mà chán ăn, càng ngày càng ít nói → Túc Thái âm (tỳ). Đây là kiểu giận hướng vào trong: uất, khép lại, ăn kém, nói ít. Đúng với "ưu sầu bất giải tắc thương ý" ở thiên 8.
• "Nộ nhi đa ngôn" — giận mà nói nhiều → Túc Thiếu dương (đởm). Đây là kiểu giận hướng ra ngoài: bộc phát, nói nhiều, kích động.

Việc Nội Kinh tách hai kiểu giận ra và quy về hai tạng khác nhau là một quan sát tâm lý rất sắc. Đến nay khi khám Đông y, câu hỏi "khi bực thì anh/chị thường nổi nóng hay giữ trong lòng" vẫn là một câu hỏi có giá trị chẩn đoán.

释4. Bụng trướng và các thể đau tim

心痛引腰脊，欲呕，取足少阴。心痛腹胀，啬啬然，大便不利，取足太阴。心痛引背，不得息，刺足少阴，不已，取手少阳。心痛引小腹满，上下无常处，便溲难，刺足厥阴。心痛，但短气不足以息，刺手太阴。

Dịch:

Bệnh	Biểu hiện	Lấy kinh
Bụng dưới đầy to	Xông lên vị, tới tim; rét run thỉnh thoảng rét nóng; tiểu không thông	Túc Quyết âm
Bụng đầy, đại tiện không thông	Bụng to, cũng xông lên ngực họng, thở khò khè	Túc Thiếu âm
Bụng đầy, ăn không tiêu	Bụng sôi ọc ạch, không đại tiện được	Túc Thái âm
Đau tim	Giằng xuống lưng sống, buồn nôn	Túc Thiếu âm
Đau tim	Bụng trướng, rét run, đại tiện không thông	Túc Thái âm
Đau tim	Giằng ra lưng, không thở được	Túc Thiếu âm; chưa khỏi thì Thủ Thiếu dương
Đau tim	Giằng xuống bụng dưới đầy, chỗ đau chạy lên chạy xuống không nhất định, đại tiểu tiện khó	Túc Quyết âm
Đau tim	Chỉ hụt hơi, thở không đủ	Thủ Thái âm

• Đau tim: châm ở đốt sống thứ chín, ấn vào; châm xong lại ấn — khỏi ngay. Chưa khỏi thì tìm lên trên xuống dưới, tìm được thì khỏi ngay.

Giảng: Năm thể đau tim ở đây bổ sung cho năm thể ở thiên 24, và cách phân biệt vẫn theo hướng lan của cơn đau cùng triệu chứng kèm theo:

• Lan xuống lưng sống kèm buồn nôn → Thiếu âm (thận);
• Kèm bụng trướng đại tiện không thông → Thái âm (tỳ);
• Lan ra lưng, không thở được → Thiếu âm, rồi Thiếu dương;
• Lan xuống bụng dưới, chỗ đau di động → Quyết âm (can) — chi tiết "chạy lên chạy xuống không nhất định" là đặc trưng của khí trệ do can uất;
• Chỉ hụt hơi mà không có gì khác → Thái âm ở tay (phế).

Thể cuối đáng chú ý riêng: "đãn đoản khí bất túc dĩ tức" — chỉ có hụt hơi, thở không đủ. Đây là trường hợp mà biểu hiện chính không phải đau mà là khó thở, và được quy về phế. Với người đọc hôm nay, đau ngực kèm khó thở là dấu hiệu cần khám ngay.

Chi tiết châm ở đốt sống thứ chín rồi ấn vào — đây là vùng huyệt Cân Súc trên mạch Đốc, ngang với vùng Can Du và Đởm Du. Cách làm "châm rồi ấn, ấn rồi lại châm" và "tìm lên trên xuống dưới" nếu chưa khỏi là một chỉ dẫn rất thực tế: vị trí đốt sống trên từng người có thể lệch, phải dò.

释5. Các phép chữa cấp và ba mẹo chữa nấc

哕，以草刺鼻，嚏，嚏而已；无息而疾迎引之，立已；大惊之，亦可已。

Dịch:

• Đau hàm: châm mạch đập ở chỗ vòng quanh của Túc Dương minh cho ra huyết — khỏi ngay. Chưa khỏi thì ấn vào huyệt Nhân Nghênh trên kinh — khỏi ngay.
• Khí nghịch bốc lên: châm chỗ hõm giữa ngực và mạch đập dưới ngực.
• Đau bụng: châm mạch đập hai bên rốn; châm xong ấn vào — khỏi ngay. Chưa khỏi thì châm Khí Nhai; châm xong ấn vào — khỏi ngay.
• Chứng nuy quyết: bó chặt bốn đầu chi cho tức lại, rồi cởi ra thật nhanh; ngày làm hai lần. Người bị tê dại không biết gì thì mười ngày sẽ có cảm giác; làm không nghỉ, bệnh khỏi thì thôi.
• Nấc cụt: lấy cọng cỏ chọc vào mũi cho hắt hơi — hắt hơi được thì khỏi. Hoặc nín thở rồi hít thật nhanh mà kéo khí vào — khỏi ngay. Hoặc làm cho giật mình thật mạnh — cũng có thể khỏi.

Giảng: Phần này gồm các mẹo xử trí cấp, và hai mục cuối đáng bàn kỹ.

Chứng nuy quyết được chữa bằng một phương pháp rất đặc biệt: bó chặt bốn đầu chi cho ứ lại rồi cởi ra thật nhanh, ngày hai lần, làm liên tục. Đây thực chất là một phép kích thích tuần hoàn bằng cách gây ứ rồi giải phóng đột ngột — nguyên lý giống với các kỹ thuật garô ngắt quãng dùng trong phục hồi chức năng ngày nay. Và kinh văn cho cả mốc thời gian: người mất cảm giác thì mười ngày sẽ bắt đầu có cảm giác trở lại, phải làm không nghỉ. Đây là một trong những mô tả sớm nhất về liệu trình phục hồi chức năng có tính kiên trì.

Ba cách chữa nấc là đoạn nổi tiếng nhất của thiên, và cả ba đều vẫn dùng được:

1. Chọc mũi cho hắt hơi — hắt hơi là một động tác hô hấp mạnh làm gián đoạn nhịp co thắt của cơ hoành.
2. Nín thở rồi hít vào thật nhanh — thay đổi đột ngột áp lực trong lồng ngực và nồng độ khí.
3. Làm cho giật mình — kích thích thần kinh mạnh làm đứt chuỗi phản xạ.

Ba cơ chế khác nhau, cùng một mục đích: cắt đứt chuỗi co thắt đang lặp lại. Cổ nhân không giải thích bằng sinh lý học, nhưng đã tìm ra đúng ba hướng mà y học hiện đại cũng dùng. Đây là ví dụ đẹp về giá trị của kinh nghiệm được ghi chép lại.

Cũng nên lưu ý: nấc kéo dài nhiều ngày không dứt là dấu hiệu bệnh lý, và trong bệnh nhiệt thì đã được thiên 23 xếp vào "chín trường hợp không được châm" — tức là một chỉ báo nặng.

• 喉痹不能言，取足阳明；能言，取手阳明 · Hầu tý bất năng ngôn, thủ Túc Dương minh; năng ngôn, thủ Thủ Dương minh · Hầu tý không nói được thì lấy kinh ở chân, còn nói được thì lấy kinh ở tay. — Mẫu mực của việc để một chi tiết nhỏ quyết định hướng chữa.
• 腰痛，痛上寒，取足太阳阳明；痛上热，取足厥阴；不可以俯仰，取足少阳 · Yêu thống, thống thượng hàn… thống thượng nhiệt… bất khả dĩ phủ ngưỡng… · Ba cách phân biệt đau lưng: chỗ đau lạnh, chỗ đau nóng, và hạn chế động tác.
• 项痛不可俯仰，刺足太阳；不可以顾，刺手太阳 · Hạng thống bất khả phủ ngưỡng, thích Túc Thái dương; bất khả dĩ cố, thích Thủ Thái dương · Đau gáy không cúi ngửa được thì lấy Túc Thái dương, không quay ngang được thì lấy Thủ Thái dương.
• 喜怒而不欲食，言益小，刺足太阴；怒而多言，刺足少阳 · Hỷ nộ nhi bất dục thực, ngôn ích tiểu, thích Túc Thái âm; nộ nhi đa ngôn, thích Túc Thiếu dương · Giận mà khép lại ít nói thì thuộc tỳ; giận mà bộc phát nói nhiều thì thuộc đởm. — Hai kiểu giận, hai tạng khác nhau.
• 心痛，但短气不足以息，刺手太阴 · Tâm thống, đãn đoản khí bất túc dĩ tức, thích Thủ Thái âm · Đau tim mà chỉ có hụt hơi thở không đủ thì lấy Thủ Thái âm.
• 哕，以草刺鼻，嚏，嚏而已；无息而疾迎引之，立已；大惊之，亦可已 · Uế, dĩ thảo thích tỵ, đế, đế nhi dĩ; vô tức nhi tật nghênh dẫn chi, lập dĩ; đại kinh chi, diệc khả dĩ · Ba cách chữa nấc: chọc mũi cho hắt hơi, nín thở rồi hít nhanh, và làm cho giật mình.
• 不仁者，十日而知，无休，病已止 · Bất nhân giả, thập nhật nhi tri, vô hưu, bệnh dĩ chỉ · Người tê dại thì mười ngày sẽ có cảm giác; làm không nghỉ, bệnh khỏi thì thôi. — Mô tả sớm về liệu trình phục hồi chức năng.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Hầu tý	喉痹	Họng sưng đau bế tắc; phân nặng nhẹ theo việc còn nói được hay không.
Độc Tỵ	犊鼻	Huyệt ở hõm dưới xương bánh chè, huyệt chính chữa đau khớp gối.
Viên lợi châm	员利针	Kim thứ sáu trong chín loại, "vừa tròn vừa nhọn", dùng lấy khí bạo phát.
Uế	哕	Nấc cụt; kéo dài không dứt trong bệnh nhiệt là chỉ báo nặng.
Nuy quyết	痿厥	Tứ chi teo yếu và lạnh; chữa bằng bó chặt rồi cởi nhanh, ngày hai lần.
Bất nhân	不仁	Tê dại mất cảm giác.
Khí Nhai	气街	Huyệt ở vùng bẹn, dùng cho đau bụng khi châm quanh rốn chưa khỏi.
Cửu tiết	九节	Đốt sống thứ chín, vùng huyệt Cân Súc; dùng cho chứng đau tim.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhận xét rằng thiên này tuy không có lý luận nhưng lại là chỗ thấy rõ nhất cách cổ nhân biện chứng: cùng một bệnh danh mà chia hai ba hướng chỉ vì một chi tiết. Ông khuyên người học chép riêng các cặp phân biệt ấy ra mà ngẫm, vì đó là công phu của người đã hành nghề lâu.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chỉ ra quy luật ẩn sau các cặp: chứng nặng và sâu thì lấy kinh ở chân, chứng nhẹ và nông thì lấy kinh ở tay. Ông nối điều này với lời ở thiên 12 rằng kinh ở tay "đường nhận khí gần, khí đến nhanh", và cho rằng hai thiên hô ứng nhau.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú đặc biệt chú ý hai mục về giận, khen chỗ cổ nhân phân biệt được giận hướng vào trong với giận hướng ra ngoài. Ông viết: cùng là nộ mà một đằng thương tỳ, một đằng động đởm; người thầy không hỏi kỹ thì chữa lầm.

Hoàng Phủ Mật thu nhận phần lớn các mục của thiên vào Giáp Ất Kinh, sắp lại theo bệnh danh. Ba cách chữa nấc được ông giữ nguyên, và từ đó lưu truyền trong dân gian như những mẹo thông thường — ít ai biết chúng có xuất xứ từ Linh Khu.

• Ba cách chữa nấc cụt trong thiên vẫn hiệu quả và an toàn: chọc nhẹ mũi cho hắt hơi, nín thở một lúc rồi hít vào thật sâu và nhanh, hoặc nhờ ai đó làm mình giật mình. Nếu nấc kéo dài nhiều giờ không dứt thì cần đi khám.
• Khi đau lưng, hãy tự trả lời hai câu: chỗ đau sờ vào thấy nóng hay lạnh? và động tác nào bị hạn chế — cúi, ngửa, hay xoay? Hai thông tin ấy quyết định việc nên chườm nóng hay chườm mát, và nên tập bài nào.
• Với vẹo cổ, thử hai động tác cúi ngửa và quay ngang để biết nhóm cơ nào bị co rút, rồi làm ấm và kéo giãn nhẹ đúng nhóm ấy.
• Phân biệt hai kiểu giận là điều đáng tự quan sát: người hay uất giận mà giữ trong lòng thường kèm chán ăn, đầy bụng; người hay bộc phát thường kèm đắng miệng, mất ngủ. Hai trạng thái ấy cần cách xử lý khác nhau.
• Phương pháp chữa nuy quyết bằng bó rồi cởi nhanh nhắc một nguyên tắc của phục hồi chức năng: phải làm đều đặn và kiên trì, và cải thiện chỉ xuất hiện sau nhiều ngày. Cổ nhân nêu mốc mười ngày để người bệnh khỏi nản.
• Triệu chứng đau ngực kèm khó thở hoặc chỉ khó thở mà không đau đều là dấu hiệu cần khám, không nên tự xử trí.

• Thiên 24 · Quyết bệnh — năm thể quyết tâm thống; thiên 26 bổ sung thêm năm thể nữa phân theo hướng lan của cơn đau.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đường đi của mười hai kinh, cơ sở để định kinh cho từng chứng trong thiên này.
• Thiên 12 · Kinh thủy — lý do kinh ở tay hợp với bệnh nông và cấp, kinh ở chân hợp với bệnh sâu và mạn.
• Thiên 8 · Bản thần — bảng năm tạng hư thực và các tình chí làm thương tạng, nền để hiểu hai mục về giận.
• Thiên 23 · Nhiệt bệnh — xếp nấc cụt trong bệnh nhiệt vào "chín trường hợp không được châm".
• Thiên 5 · Căn kết — "khu chiết tắc cốt diêu", giải thích vì sao hạn chế động tác khớp thuộc Thiếu dương.