"Chu tý" (周痹) là chứng tý chạy khắp thân. Thiên bắt đầu bằng một câu hỏi rất thực tế của Hoàng Đế: có thứ đau cứ di chuyển lên xuống theo mạch, trái phải ứng nhau, chuyển nhanh đến mức chưa kịp hạ kim thì cơn đau đã sang chỗ khác — vậy nó ở trong huyết mạch hay ở khoảng giữa các thớ thịt, và vì sao lại thế?

Kỳ Bá trả lời bằng cách đính chính ngay: cái Hoàng Đế vừa tả không phải chu tý, mà là chúng tý (众痹) — một chứng khác. Từ đó thiên phân biệt hai chứng rất gọn:

• Chúng tý: đau ở nhiều chỗ, mỗi chỗ đứng yên tại chỗ ấy, lúc phát lúc ngừng, chỗ này ngừng chỗ kia phát, bên phải ứng với bên trái — nhưng không chạy thành đường.
• Chu tý: đau ở trong huyết mạch, theo mạch mà chạy lên hoặc chạy xuống, không sang trái sang phải được, mỗi lúc chỉ ở một chỗ.

Hai chứng, hai phép chữa khác nhau. Chúng tý thì dù cơn đau đã ngừng vẫn phải châm đúng chỗ vừa đau, để nó không phát lại. Chu tý thì phải chặn đầu trước rồi mới đuổi: đau từ trên xuống thì châm phía dưới trước để chặn đường, rồi châm phía trên để đuổi đi; đau từ dưới lên thì làm ngược lại.

Phần sau thiên là đoạn giá trị nhất: cơ chế sinh đau của chứng tý, được mô tả thành một chuỗi sáu bước rất cụ thể — phong hàn thấp vào khe thịt, ép thành bọt dịch, bọt gặp lạnh thì tụ lại, tụ thì ép tách các thớ thịt ra, tách ra thì đau, đau thì thần dồn về, thần dồn về thì sinh nóng, nóng thì hết đau. Đây là một trong những mô tả cơ chế bệnh sinh chi tiết nhất trong toàn bộ Nội Kinh.

释1. Câu hỏi và lời đính chính: chúng tý không phải chu tý

周痹之在身也，上下移徙随脉，其上下左右相应，间不容空……其痛之移也，间不及下针，其慉痛之时，不及定治，而痛已止矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Chu tý ở trong thân người thì dời lên dời xuống theo mạch, trên dưới trái phải ứng nhau, khoảng giữa không để trống chỗ nào. Xin hỏi cái đau ấy ở trong huyết mạch hay ở khoảng giữa các thớ thịt? Vì sao lại thành ra như thế? Khi cơn đau dời chỗ thì chưa kịp hạ kim; lúc nó tích đau lại thì chưa kịp định phép chữa mà cơn đau đã ngừng rồi. Do đường lối nào mà thành thế? Xin nghe duyên cớ."

Kỳ Bá đáp: "Đó là chúng tý, không phải chu tý."

Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe về chúng tý."

Kỳ Bá đáp: "Chứng ấy mỗi chỗ ở yên chỗ của nó, lúc phát lúc ngừng, chỗ này ngừng thì chỗ kia dậy; bên phải ứng với bên trái, bên trái ứng với bên phải. Nó không đi khắp được, chỉ là chỗ này phát chỗ kia nghỉ mà thôi."

Hoàng Đế nói: "Hay. Châm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Châm chứng này thì dù cơn đau đã ngừng, vẫn phải châm đúng chỗ ấy, để nó không dậy lại."

Giảng: Mở đầu bằng một lời đính chính là điều hiếm thấy trong Nội Kinh, và dụng ý rất rõ: hai chứng này dễ lẫn nhau, nên phải phân biệt cho dứt khoát trước khi bàn tiếp.

Đặc điểm của chúng tý — chữ "chúng" nghĩa là nhiều, đám đông — là nhiều ổ đau rải rác, mỗi ổ đứng yên một chỗ, nhưng thay phiên nhau phát và ngừng. Cái tạo ra ảo giác "đau chạy" chính là sự thay phiên ấy: chỗ này vừa dịu thì chỗ kia đã đau, người bệnh tưởng cơn đau di chuyển. Kinh văn nói rất rõ: "phi năng chu dã, canh phát canh hưu dã" — nó không đi khắp được, chỉ là chỗ này phát chỗ kia nghỉ.

Lời dặn chữa chúng tý là chỗ hay nhất: "thống tuy dĩ chỉ, tất thích kỳ xứ, vật linh phục khởi" — dù cơn đau đã ngừng vẫn phải châm đúng chỗ ấy, để nó không dậy lại. Đây là một nguyên tắc rất sâu: ổ bệnh vẫn còn dù triệu chứng đã hết. Người bệnh thấy hết đau thì nghĩ đã khỏi; người thầy phải biết rằng chỗ ấy còn đó và sẽ phát lại.

Nguyên tắc này giải quyết luôn khó khăn mà Hoàng Đế nêu: "chưa kịp hạ kim thì cơn đau đã sang chỗ khác". Không cần đuổi theo cơn đau — cứ châm vào chỗ vừa đau, dù nó đã dịu.

释2. Chu tý và phép chặn đầu

周痹者，在于血脉之中，随脉以上，随脉以下，不能左右，各当其所。……痛从上下者，先刺其下以过之，后刺其上以脱之；痛从下上者，先刺其上以过之，后刺其下以脱之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Xin nghe chu tý thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Chu tý thì ở trong huyết mạch, theo mạch mà lên, theo mạch mà xuống, không sang trái sang phải được, mỗi lúc chỉ ở đúng một chỗ."

Hoàng Đế hỏi: "Châm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Đau từ trên xuống dưới thì trước châm ở phía dưới để chặn đường nó, sau châm ở phía trên để rứt nó đi. Đau từ dưới lên trên thì trước châm ở phía trên để chặn đường nó, sau châm ở phía dưới để rứt nó đi."

Giảng: Đây là một kỹ thuật rất tinh và rất dễ nhớ: chặn trước, đuổi sau.

Hai chữ then chốt là "quá" (过) và "thoát" (脱). "Quá chi" nghĩa là chặn không cho nó đi qua; "thoát chi" nghĩa là rứt nó ra, đẩy nó đi. Thứ tự bắt buộc là chặn trước rồi mới đuổi — nếu đuổi trước mà không chặn thì cơn đau chỉ chạy sang chỗ khác.

Hình ảnh rất dễ hình dung: như lùa một con vật trong ngõ, phải bịt đầu kia trước rồi mới dồn từ đầu này.

Nguyên tắc này áp dụng được cho mọi chứng đau có hướng lan rõ ràng. Với đau lan từ thắt lưng xuống chân, thì châm chặn ở phía dưới (cẳng chân, bàn chân) trước, rồi mới châm ở thắt lưng. Đây vẫn là cách phối huyệt thường dùng trong châm cứu hiện đại với đau thần kinh tọa.

Cũng cần phân biệt: chu tý theo mạch mà đi nên có đường đi rõ ràng, thẳng lên hoặc thẳng xuống; còn chúng tý thì rải rác không thành đường. Chính điểm này quyết định phép chữa: chu tý thì chặn và đuổi dọc theo đường; chúng tý thì xử lý từng ổ một.

释3. Cơ chế sinh đau: chuỗi sáu bước

风寒湿气，客于外分肉之间，迫切而为沫，沫得寒则聚，聚则排分肉而分裂也，分裂则痛，痛则神归之，神归之则热，热则痛解，痛解则厥，厥则他痹发。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Cái đau ấy sinh ra từ đâu, vì cớ gì mà có tên như vậy?"

Kỳ Bá đáp:

"Phong, hàn, thấp ở trọ trong khoảng giữa các thớ thịt phía ngoài → ép lại mà thành bọt dịch → bọt gặp lạnh thì tụ lại → tụ lại thì ép các thớ thịt mà tách chúng ra → tách ra thì đau → đau thì thần dồn về đó → thần dồn về thì sinh nóng → nóng thì cơn đau giải đi → đau giải thì khí quyết nghịch → quyết nghịch thì chứng tý khác lại phát — phát rồi lại như thế."

Giảng: Đây là đoạn giá trị nhất của thiên, và là một trong những mô tả cơ chế bệnh sinh chi tiết nhất trong Nội Kinh. Cần đọc chậm từng mắt xích.

Mắt xích 1 — tà vào khe thịt. Phong hàn thấp không vào mạch mà vào "phân nhục chi gian" — khoảng giữa các bó cơ. Đây là vị trí then chốt: không ở nông (da) cũng không ở sâu (tạng).

Mắt xích 2 — thành bọt dịch. Chữ "mạt" (沫) nghĩa là bọt, dịch sủi. Tà khí ép các thớ thịt, làm tiết ra một thứ dịch. Đây là mô tả phản ứng viêm tại chỗ, và chính xác đến bất ngờ: chỗ cơ bị chèn ép kéo dài thì có ứ dịch.

Mắt xích 3 — bọt gặp lạnh thì tụ. Lạnh làm co, làm dịch đặc lại và đọng thành khối. Đây là lý do chứng tý nặng lên khi trời lạnh — điều mà mọi người đau khớp đều biết.

Mắt xích 4 — khối ép tách các thớ thịt. Khối dịch tụ lại chiếm chỗ, đẩy các bó cơ tách ra.

Mắt xích 5 — tách ra thì đau. Đây là định nghĩa cơ học về nguồn gốc cơn đau: đau là do các thớ thịt bị tách ra. Một cách giải thích mộc mạc nhưng không sai về bản chất — đau do áp lực trong khoang cơ.

Mắt xích 6 — đau thì thần dồn về, thần dồn về thì nóng, nóng thì hết đau. Đây là mắt xích tinh vi nhất và cũng gây ngạc nhiên nhất. Nó mô tả một cơ chế tự giải của cơ thể: chỗ đau thì khí huyết ("thần") tập trung về đó, tập trung thì sinh nóng, nóng thì làm tan cái khối lạnh đang tụ, nên cơn đau giải.

Nhưng chưa xong: "thống giải tắc quyết, quyết tắc tha tý phát" — đau giải rồi thì khí lại nghịch đi nơi khác, và một ổ tý khác lại phát. Đây chính là lời giải thích cho hiện tượng đau nhảy chỗ mà Hoàng Đế hỏi ở đầu thiên: không phải cơn đau di chuyển, mà là chuỗi tự giải rồi tái phát ở chỗ khác cứ lặp đi lặp lại.

Cả chuỗi vì thế là một vòng tròn khép kín, và giải thích được cả bốn điều: vì sao đau, vì sao lạnh thì nặng hơn, vì sao tự dịu đi được, và vì sao lại phát ở chỗ khác.

释4. Định nghĩa chu tý và phép chữa tổng quát

此内不在藏，而外未发于皮，独居分肉之间，真气不能周，故命曰周痹。故刺痹者，必先切循其下之六经，视其虚实，及大络之血结而不通，及虚而脉陷空者而调之，熨而通之，其瘛坚，转引而行之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay, ta đã hiểu ý rồi."

"Chứng này bên trong không ở tạng, bên ngoài chưa phát ra da, chỉ ở riêng khoảng giữa các thớ thịt; chân khí không đi khắp được, cho nên gọi là chu tý.

Cho nên châm chứng tý thì:

• Tất phải trước hết sờ vuốt sáu kinh ở phía dưới, xem chỗ nào hư chỗ nào thực;
• Xem đại lạc có chỗ nào huyết kết mà không thông;
• Xem chỗ nào hư mà mạch lõm trống — rồi điều hòa những chỗ ấy;
• Chườm nóng cho thông;
• Chỗ nào co rút cứng thì xoay chuyển kéo giãn cho nó đi."

Hoàng Đế nói: "Hay. Ta đã hiểu ý, cũng đã nắm được việc. Chín thứ ấy là cái lẽ thuận theo của kinh, là bệnh âm dương của mười hai kinh mạch."

Giảng: Hai phần của đoạn này đều quan trọng.

Phần định nghĩa giải thích tên gọi: gọi là "chu tý" vì "chân khí bất năng chu" — chân khí không đi khắp được. Chữ "chu" trong tên bệnh không phải chỉ cơn đau đi khắp, mà chỉ chân khí không đi khắp được. Đây là chỗ dễ hiểu ngược.

Và vị trí bệnh được xác định rõ: không ở tạng, chưa ra da, chỉ ở khe thịt — đúng tầng giữa. Điều này giải thích vì sao chứng tý khó chữa: nó ở chỗ mà cả phép chữa tạng lẫn phép chữa biểu đều không với tới.

Phần phép chữa nêu năm bước, và đây là một quy trình khám chữa hoàn chỉnh:

1. Sờ vuốt sáu kinh ở phía dưới — khám bằng tay dọc đường kinh, từ dưới lên. Chữ "thiết tuần" (切循) nghĩa là ấn và vuốt.
2. Xem hư thực.
3. Tìm chỗ huyết kết không thông ở đại lạc — tức tìm ổ ứ huyết.
4. Tìm chỗ hư mà mạch lõm trống — tức tìm ổ hư.
5. Điều hòa, chườm nóng cho thông, và kéo giãn chỗ co cứng.

Ba biện pháp cuối rất đáng ghi: châm (điều), chườm (ủy), kéo giãn (chuyển dẫn). Đây đúng là bộ ba mà thiên 13 gọi là "ủy dẫn ẩm dược", và là phác đồ vẫn dùng cho bệnh cơ xương khớp đến nay: thủ thuật + nhiệt trị + vận động trị liệu.

Bốn chữ "chuyển dẫn nhi hành chi" — xoay chuyển kéo giãn cho nó đi — chính là đạo dẫn, tiền thân của các bài tập vận động khớp. Việc Nội Kinh đặt nó ngay sau chườm nóng cho thấy người xưa hiểu thứ tự: làm mềm trước, rồi mới kéo giãn.

• 此众痹也，非周痹也 · Thử chúng tý dã, phi chu tý dã · Đó là chúng tý, không phải chu tý. — Lời đính chính mở đầu, buộc phân biệt cho dứt khoát hai chứng dễ lẫn.
• 痛虽已止，必刺其处，勿令复起 · Thống tuy dĩ chỉ, tất thích kỳ xứ, vật linh phục khởi · Dù cơn đau đã ngừng vẫn phải châm đúng chỗ ấy, để nó không dậy lại. — Ổ bệnh còn đó dù triệu chứng đã hết.
• 痛从上下者，先刺其下以过之，后刺其上以脱之 · Thống tòng thượng hạ giả, tiên thích kỳ hạ dĩ quá chi, hậu thích kỳ thượng dĩ thoát chi · Đau từ trên xuống thì chặn ở dưới trước, rồi đuổi từ trên. — Kỹ thuật chặn đầu rồi mới đuổi.
• 沫得寒则聚，聚则排分肉而分裂也，分裂则痛 · Mạt đắc hàn tắc tụ, tụ tắc bài phân nhục nhi phân liệt dã, phân liệt tắc thống · Bọt dịch gặp lạnh thì tụ, tụ thì ép tách các thớ thịt ra, tách ra thì đau. — Định nghĩa cơ học về nguồn gốc cơn đau tý.
• 痛则神归之，神归之则热，热则痛解，痛解则厥，厥则他痹发 · Thống tắc thần quy chi, thần quy chi tắc nhiệt, nhiệt tắc thống giải, thống giải tắc quyết, quyết tắc tha tý phát · Đau thì thần dồn về, dồn về thì nóng, nóng thì hết đau, hết đau thì khí nghịch, nghịch thì ổ tý khác lại phát. — Giải thích hiện tượng đau nhảy chỗ.
• 此内不在藏，而外未发于皮，独居分肉之间，真气不能周，故命曰周痹 · Thử nội bất tại tạng, nhi ngoại vị phát ư bì, độc cư phân nhục chi gian, chân khí bất năng chu, cố mệnh viết chu tý · Bệnh không ở tạng, chưa ra da, chỉ ở khe thịt; chân khí không đi khắp được nên gọi là chu tý.
• 熨而通之，其瘛坚，转引而行之 · Ủy nhi thông chi, kỳ khiết kiên, chuyển dẫn nhi hành chi · Chườm nóng cho thông; chỗ co rút cứng thì xoay chuyển kéo giãn cho nó đi. — Nhiệt trị đi trước, vận động trị liệu theo sau.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Chu tý	周痹	Đau ở trong huyết mạch, theo mạch mà lên hoặc xuống, mỗi lúc chỉ một chỗ; gọi là "chu" vì chân khí không đi khắp được.
Chúng tý	众痹	Nhiều ổ đau rải rác, mỗi ổ đứng yên, thay phiên nhau phát và ngừng; bên trái ứng bên phải.
Mạt	沫	Bọt dịch do tà khí ép các thớ thịt mà tiết ra; gặp lạnh thì tụ lại thành khối gây đau.
Phân nhục chi gian	分肉之间	Khoảng giữa các bó cơ — vị trí trú của chứng tý, không ở tạng cũng không ở da.
Quá · Thoát	过 · 脱	Chặn đường không cho đi qua, và rứt ra đuổi đi — hai bước theo thứ tự bắt buộc.
Thiết tuần	切循	Ấn và vuốt dọc đường kinh để khám tìm ổ bệnh.
Ủy · Chuyển dẫn	熨 · 转引	Chườm nóng và xoay chuyển kéo giãn — hai biện pháp đi kèm châm.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh sự phân biệt chu tý với chúng tý, cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy người thầy chớ tin vào lời kể của người bệnh về việc "đau chạy". Ông viết: người bệnh nói đau chạy, nhưng thực ra là nhiều chỗ thay nhau đau; biết được điều ấy thì không phải đuổi theo cơn đau mà mất công.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt đề cao chuỗi cơ chế sinh đau, gọi đó là đoạn "luận bệnh cơ" hay nhất của Linh Khu. Ông chú ý mắt xích "đau thì thần dồn về, dồn về thì nóng, nóng thì hết đau", cho rằng đây là chỗ cổ nhân nhận ra cơ thể có khả năng tự giải, và người thầy phải biết tận dụng chứ không phải lúc nào cũng can thiệp.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về tên gọi "chu tý", chỉ rõ chữ "chu" nói về chân khí không đi khắp được chứ không phải cơn đau đi khắp — một điểm mà người đọc rất dễ hiểu ngược. Ông cũng khen phép "chặn trước đuổi sau", xem đó là kỹ thuật gọn mà hiệu quả.

Hoàng Phủ Mật thu nhận phần phép chữa của thiên vào Giáp Ất Kinh, và bộ ba "châm – chườm – kéo giãn" từ đó trở thành phác đồ chuẩn cho các chứng tý, được các sách châm cứu đời sau kế thừa gần như nguyên vẹn.

• Nguyên tắc "dù đã hết đau vẫn phải xử lý chỗ vừa đau" rất đáng nhớ với đau cơ mạn tính: hết đau chưa phải là khỏi. Tiếp tục làm ấm và kéo giãn vùng ấy vài ngày sau khi hết đau sẽ giảm tái phát.
• Chuỗi "bọt dịch gặp lạnh thì tụ, tụ thì ép tách thớ thịt ra, tách ra thì đau" giải thích rất gọn vì sao đau khớp đau cơ nặng lên khi trời lạnh, và vì sao làm ấm lại đỡ. Giữ ấm vùng hay đau trong mùa lạnh là biện pháp đơn giản mà hiệu quả.
• Kỹ thuật chặn trước đuổi sau có thể mượn cho việc tự xoa bóp: với cơn đau lan từ thắt lưng xuống chân, hãy xoa bóp làm mềm phần dưới (bắp chân, mông) trước rồi mới tới thắt lưng, thay vì day thẳng vào chỗ đau nhất.
• Thứ tự làm ấm trước, kéo giãn sau là nguyên tắc cơ bản của mọi bài tập cho người đau cơ xương khớp. Kéo giãn khi cơ còn lạnh và cứng dễ gây tổn thương thêm.
• Hiện tượng cơn đau tự dịu rồi lại phát ở chỗ khác là điều mà nhiều người đau mạn tính trải qua. Hiểu rằng đó là chuỗi tự giải rồi tái phát — chứ không phải "bệnh chạy" — giúp bớt lo lắng và tập trung vào việc xử lý từng ổ.
• Cách khám bằng ấn và vuốt dọc đường kinh cũng là cách tự kiểm tra hữu ích: vuốt dọc từ bàn chân lên đùi, từ bàn tay lên vai, tìm những điểm cộm, cứng hoặc đau — đó thường là nơi cần được chăm sóc.

• Thiên 13 · Kinh cân — nguyên tắc "lấy chỗ đau làm huyệt" và bộ ba "ủy dẫn ẩm dược", cùng một phác đồ với thiên 27.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — định nghĩa "bệnh ở dương gọi là phong, bệnh ở âm gọi là tý", và bài thuốc chườm chữa hàn tý.
• Thiên 19 · Tứ thời khí — chứng "trước tý không rời, hàn lâu ngày không khỏi", chữa bằng tốt thích ở Túc Tam Lý.
• Thiên 20 · Ngũ tà — chứng "âm tý, ấn vào không tìm được chỗ đau", một thể tý khác ở tầng sâu hơn.
• Tố Vấn thiên 43 · Tý luận — bàn hệ thống về các chứng tý theo nguyên nhân (phong, hàn, thấp) và theo ngũ thể; nên đọc cùng thiên này để có đủ hai mặt lý luận và thực hành.