"Ngũ loạn" (五乱) là năm chỗ khí loạn. Thiên bàn một trạng thái rất đặc biệt: bệnh không do tà khí từ ngoài vào, cũng không do hư tổn lâu ngày, mà do khí đi sai chỗ và đánh nhau — thanh khí lẽ ra ở dương lại xuống âm, trọc khí lẽ ra ở âm lại lên dương; doanh khí thì thuận theo mạch còn vệ khí lại đi ngược.

Kết quả là "thanh trọc tương can, loạn ư hung trung" — trong và đục lấn nhau, loạn ở trong ngực — gọi là đại muộn (大悗), tức bứt rứt tức tối dữ dội.

Tùy theo khí loạn ở đâu mà sinh năm chứng khác nhau:

• Loạn ở tim thì bứt rứt, im lặng không nói, cúi đầu nằm yên;
• Loạn ở phổi thì cúi ngửa thở gấp khò khè, phải chống tay mà thở;
• Loạn ở trường vị thì thành hoắc loạn (thổ tả);
• Loạn ở tay chân thì thành tứ quyết (tay chân lạnh);
• Loạn ở đầu thì thành quyết nghịch, đầu nặng chóng mặt ngã.

Phần hay nhất của thiên nằm ở câu hỏi cuối về bổ tả. Kỳ Bá đáp bằng một khái niệm riêng: "đạo khí" (导气) — dẫn khí. Vào kim chậm, ra kim cũng chậm; "bổ tả vô hình" — bổ tả không có hình tướng; gọi là "đồng tinh" — cùng làm cho tinh khí hòa. Lý do: "đây không phải chuyện thừa hay thiếu, mà là chuyện khí loạn giao nhau."

Đây là một đóng góp lý luận quan trọng: ngoài hai phép bổ và tả vốn dành cho hư và thực, Nội Kinh lập thêm một phép thứ ba dành cho rối loạn trật tự.

释1. Thuận thì trị, nghịch thì loạn

五行有序，四时有分，相顺则治，相逆则乱。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Mười hai kinh mạch chia ra theo năm hành, phân ra theo bốn mùa. Mất cái gì thì loạn, được cái gì thì yên?"

Kỳ Bá đáp: "Năm hành có thứ tự, bốn mùa có phân chia; thuận nhau thì yên, nghịch nhau thì loạn."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là thuận nhau?"

Kỳ Bá đáp: "Mười hai kinh mạch ứng với mười hai tháng; mười hai tháng chia thành bốn mùa; bốn mùa là xuân hạ đông thu, khí mỗi mùa một khác. Doanh vệ đi theo nhau, âm dương đã hòa, trong đục không lấn nhau — như thế là thuận mà yên."

Giảng: Định nghĩa về trạng thái khỏe mạnh ở đây gồm ba điều kiện, và cả ba đều nói về trật tự chứ không nói về lượng:

1. Doanh vệ tương tùy — doanh và vệ đi theo nhau, giữ đúng nhịp;
2. Âm dương dĩ hòa — hai bên cân bằng;
3. Thanh trọc bất tương can — trong và đục không lấn sang nhau.

Đây là điểm mấu chốt của cả thiên: bệnh sắp bàn tới không phải do thiếu cái gì hay thừa cái gì, mà do các thứ đi sai chỗ và lẫn vào nhau. Một cách ví von: không phải nhà thiếu đồ hay thừa đồ, mà là đồ đạc bị xếp lộn chỗ.

Cách đặt vấn đề này rất hiếm trong y văn cổ, và nó chuẩn bị cho khái niệm "đạo khí" ở cuối thiên.

释2. Năm chỗ khí loạn

清气在阴，浊气在阳，营气顺脉，卫气逆行，清浊相干，乱于胸中，是谓大悗。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là nghịch mà loạn?"

Kỳ Bá đáp: "Thanh khí ở phần âm, trọc khí ở phần dương; doanh khí thuận theo mạch mà vệ khí đi ngược; trong đục lấn nhau, loạn ở trong ngực — ấy gọi là đại muộn.

Cho nên:

Giảng: Cơ chế chung được nêu rất rõ: thanh khí lẽ ra thuộc dương phải ở phần dương, trọc khí thuộc âm phải ở phần âm — nay đảo ngược. Và doanh khí thì vẫn đi đúng theo mạch, nhưng vệ khí lại đi ngược. Hai dòng vốn phải phối hợp nay đâm sầm vào nhau, nên "loạn ở trong ngực".

Năm chứng được mô tả đều sống động và nhận ra được ngay:

Loạn ở tim: bốn chữ "phiền tâm mật mặc, phủ thủ tĩnh phục" — bứt rứt trong lòng mà im lặng không nói, cúi đầu nằm yên một chỗ. Đây là mô tả rất tinh: người bệnh khó chịu dữ dội bên trong nhưng biểu hiện bên ngoài lại là sự im lặng bất động. Họ không kêu la mà co mình lại. Ai từng ở bên người đang đau ngực hoặc hồi hộp nặng đều nhận ra trạng thái này.

Loạn ở phổi: "tiếp thủ dĩ hô" — phải chống tay mà thở. Đây là mô tả tư thế của người khó thở nặng: ngồi chống hai tay xuống để dùng thêm cơ hô hấp phụ. Chi tiết này vẫn là một dấu hiệu khám quan trọng đến nay.

Loạn ở trường vị: hoắc loạn — vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội. Tên gọi này rất đắt: "hoắc" nghĩa là chớp nhoáng, "loạn" là rối — chỉ tình trạng trên nôn dưới tháo xảy ra đột ngột. Cơ chế "thanh trọc tương can" giải thích rất hợp: cái đáng đi xuống lại trào lên, cái đáng giữ lại lại tháo ra.

Loạn ở tay chân: tứ quyết — tay chân lạnh, vì khí không tới được ngọn chi.

Loạn ở đầu: đầu nặng, chóng mặt, ngã — do khí nghịch xông lên.

Điều đáng học: cùng một cơ chế mà năm biểu hiện khác hẳn nhau, chỉ tùy chỗ khí loạn. Vì thế người thầy phải nhận ra cái chung đằng sau năm vẻ ngoài khác nhau.

释3. Phép chữa năm chứng loạn

有道以来，有道以去，审知其道，是谓身宝。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Năm chứng loạn ấy, châm có đạo chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Có đường mà đến, có đường mà đi; xét biết được đường ấy — đó gọi là của báu của thân."

Hoàng Đế nói: "Hay. Xin nghe đường ấy." Kỳ Bá đáp:

Giảng: Câu "hữu đạo dĩ lai, hữu đạo dĩ khứ" — có đường mà đến, có đường mà đi — nói rằng khí loạn không phải hỗn độn vô quy luật; nó đến theo một đường và đi cũng theo một đường. Nhiệm vụ của người thầy là tìm ra đường ấy. Bốn chữ "thị vị thân bảo" — đó là của báu của thân — cho thấy Nội Kinh đánh giá rất cao khả năng này.

Về phép chọn huyệt, có mấy điểm đáng chú ý:

Khí loạn ở tim thì lấy huyệt du của cả Thủ Thiếu âm lẫn Tâm chủ — tức dùng cả kinh Tâm và kinh Tâm bào, hợp với nguyên tắc tâm bào chịu tà thay cho tâm.

Khí loạn ở phổi lại phải lấy thêm huyệt du của Túc Thiếu âm (thận) — đây là chỗ tinh vi nhất trong bảng. Lý do: thận chủ nạp khí; phổi chủ hô ra mà thận chủ hít vào. Khí loạn ở phổi mà chỉ chữa phổi thì chưa đủ, phải giúp thận giữ khí lại. Đây là gốc của phép "bổ thận nạp khí", và hô ứng với việc thiên 22 chữa chứng đoản khí bằng bổ Túc Thiếu âm.

Khí loạn ở tay chân thì trước hết phải chích bỏ huyết ứ rồi mới lấy huyệt — vì tứ chi là nơi khí huyết dễ ứ đọng nhất khi khí không tới.

Toàn bộ bảng đều dùng huyệt huỳnh và huyệt du — hai loại huyệt ở gần đầu chi. Điều này hợp lý: chứng loạn khí cần tác động nhẹ nhàng để dẫn dắt, và các huyệt đầu chi nhạy mà không quá mạnh.

释4. "Đạo khí" — phép thứ ba ngoài bổ và tả

徐入徐出，谓之导气；补泻无形，谓之同精。是非有余不足也，乱气之相逆也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Bổ tả thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Vào chậm ra chậm — gọi là đạo khí (dẫn khí). Bổ tả không có hình tướng — gọi là đồng tinh (cùng làm cho tinh khí hòa). Bởi đây không phải chuyện thừa hay thiếu, mà là chuyện khí loạn giao nhau."

Hoàng Đế nói: "Đạo ấy đúng thay, lời luận ấy sáng thay! Xin khắc vào thẻ ngọc, gọi là Trị loạn."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên về mặt lý luận, và nó lập nên một phép thứ ba trong khoa châm.

Từ thiên 1 đến giờ, Nội Kinh chỉ có hai phép: bổ cho hư và tả cho thực. Nhưng năm chứng loạn ở đây không hư cũng không thực — kinh văn nói rõ: "thị phi hữu dư bất túc dã, loạn khí chi tương nghịch dã". Khí vẫn đủ, chỉ là đi sai chỗ. Vậy bổ thì càng loạn thêm, tả thì làm hao khí đang có.

Giải pháp là đạo khí — dẫn khí về đúng đường. Và thủ pháp của nó rất đặc biệt: "từ nhập từ xuất" — vào kim chậm, ra kim cũng chậm.

So sánh với phép từ tật bổ tả ở thiên 1 và thiên 3 thì thấy ngay chỗ khác:

Vào chậm ra cũng chậm nghĩa là không nghiêng về bên nào — không lấy thêm vào cũng không rút bớt đi, chỉ dẫn dắt cho khí tìm lại đường của nó. Đây chính là ý của bốn chữ "bổ tả vô hình": có làm bổ tả đấy, nhưng không để lộ ra thành thao tác nghiêng lệch.

Hai chữ "đồng tinh" (同精) được các nhà chú giải hiểu là: làm cho tinh khí của người bệnh trở lại hòa đồng với nhau, không còn lấn nhau nữa.

Ý nghĩa của khái niệm này vượt ra ngoài khoa châm. Nó nói rằng có một loại rối loạn mà cách xử lý không phải thêm vào hay bớt đi, mà là lập lại trật tự. Trong điều trị, đó là các trạng thái mà can thiệp mạnh theo bất kỳ chiều nào cũng làm nặng thêm — cái cần là sự điều hòa nhẹ nhàng và kiên nhẫn.

Về sau, phép "đạo khí" được các y gia phát triển thành "bình bổ bình tả" — thủ pháp trung tính dùng cho các chứng không rõ hư thực, và đến nay vẫn là thủ pháp được dùng nhiều nhất trong châm cứu lâm sàng.

• 五行有序，四时有分，相顺则治，相逆则乱 · Ngũ hành hữu tự, tứ thời hữu phân, tương thuận tắc trị, tương nghịch tắc loạn · Năm hành có thứ tự, bốn mùa có phân chia; thuận nhau thì yên, nghịch nhau thì loạn.
• 营卫相随，阴阳已和，清浊不相干，如是则顺之而治 · Doanh vệ tương tùy, âm dương dĩ hòa, thanh trọc bất tương can, như thị tắc thuận chi nhi trị · Ba điều kiện của trạng thái khỏe mạnh, đều nói về trật tự chứ không về lượng.
• 清浊相干，乱于胸中，是谓大悗 · Thanh trọc tương can, loạn ư hung trung, thị vị đại muộn · Trong đục lấn nhau, loạn ở trong ngực — gọi là đại muộn.
• 乱于心，则烦心密嘿，俛首静伏 · Loạn ư tâm, tắc phiền tâm mật mặc, phủ thủ tĩnh phục · Khí loạn ở tim thì bứt rứt mà im lặng không nói, cúi đầu nằm yên. — Khó chịu dữ dội bên trong mà bên ngoài lại bất động.
• 乱于肺，则俛仰喘喝，接手以呼 · Loạn ư phế, tắc phủ ngưỡng suyễn hát, tiếp thủ dĩ hô · Khí loạn ở phổi thì cúi ngửa thở gấp, phải chống tay mà thở. — Tư thế của người khó thở nặng.
• 有道以来，有道以去，审知其道，是谓身宝 · Hữu đạo dĩ lai, hữu đạo dĩ khứ, thẩm tri kỳ đạo, thị vị thân bảo · Có đường mà đến, có đường mà đi; biết được đường ấy là của báu của thân.
• 徐入徐出，谓之导气；补泻无形，谓之同精 · Từ nhập từ xuất, vị chi đạo khí; bổ tả vô hình, vị chi đồng tinh · Vào chậm ra chậm gọi là dẫn khí; bổ tả không có hình tướng gọi là làm cho tinh khí hòa đồng.
• 是非有余不足也，乱气之相逆也 · Thị phi hữu dư bất túc dã, loạn khí chi tương nghịch dã · Đây không phải chuyện thừa hay thiếu, mà là chuyện khí loạn giao nhau. — Lý do phải có phép thứ ba ngoài bổ và tả.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh gọi đoạn "đạo khí" là chỗ tinh vi bậc nhất của thiên, và nhấn mạnh: bệnh có ba loại — hư, thực, và loạn. Hư thì bổ, thực thì tả, còn loạn thì chỉ nên dẫn. Ông phê những người thấy bệnh là vội bổ hoặc vội tả, vì với chứng loạn khí thì cả hai đều sai.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý việc chữa khí loạn ở phổi lại phải lấy thêm huyệt du của kinh Thận, giải rằng phế chủ hô ra mà thận chủ nạp vào; loạn ở phế mà không giúp thận giữ khí thì khí vẫn không yên. Ông xem đây là mầm mống của phép "bổ thận nạp khí" đời sau.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về bốn chữ "phiền tâm mật mặc", khen chỗ quan sát tinh: người bệnh khó chịu dữ dội mà lại im lặng cúi đầu, người ngoài dễ tưởng họ đang yên. Ông dặn người thầy chớ lấy sự im lặng làm dấu hiệu nhẹ.

Dương Kế Châu trong Châm Cứu Đại Thành thu nhận phép "từ nhập từ xuất" vào hệ thống thủ pháp, và chính từ đó khái niệm "bình bổ bình tả" được định hình rõ ràng, trở thành một trong ba thủ pháp cơ bản mà người học châm cứu phải nắm.

• Ý "không phải thừa hay thiếu mà là đi sai chỗ" là một cách nhìn rất hữu ích: có những trạng thái mệt mỏi, khó chịu không phải do thiếu chất hay thừa chất, mà do nhịp sinh hoạt bị đảo lộn — thức đêm ngủ ngày, ăn thất thường, làm việc dồn dập rồi nghỉ dài. Lúc ấy bồi bổ thêm không giải quyết được; cái cần là lập lại nhịp.
• Dấu hiệu người bệnh im lặng, cúi đầu, nằm yên một chỗ không có nghĩa là họ đang đỡ. Khi thấy người thân bỗng trở nên lặng lẽ bất động khác thường, nên hỏi han kỹ thay vì để yên.
• Tư thế ngồi chống tay để thở là dấu hiệu khó thở nặng, cần đưa đi cấp cứu — không nên để người bệnh nằm xuống.
• Hoắc loạn — nôn và tiêu chảy dữ dội cùng lúc — gây mất nước rất nhanh, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ và người già. Việc đầu tiên là bù nước và điện giải, rồi đưa đi khám.
• Nguyên tắc của phép đạo khí — tác động nhẹ, chậm, đều, không nghiêng về bên nào — đáng mượn cho việc chăm sóc sức khỏe nói chung: với các trạng thái rối loạn mà không rõ nguyên nhân, biện pháp ôn hòa và kiên trì thường tốt hơn can thiệp mạnh theo bất kỳ chiều nào.
• Ba điều kiện của sức khỏe trong thiên — doanh vệ đi theo nhau, âm dương hòa, trong đục không lấn nhau — đều là điều kiện về trật tự. Đây là lý do vì sao sự đều đặn trong ăn ngủ làm việc lại quan trọng đến thế.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — định nghĩa doanh vệ và nhịp ngày đêm của chúng; nền để hiểu "vệ khí đi ngược".
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 3 · Tiểu châm giải — phép từ tật bổ tả, để đối chiếu với phép "từ nhập từ xuất" ở đây.
• Thiên 24 · Quyết bệnh và Thiên 22 · Điên cuồng — các chứng quyết nghịch, cùng một họ với "tứ quyết" và "quyết nghịch" trong thiên 34.
• Thiên 3 · Tiểu châm giải — phân biệt thanh khí và trọc khí, cơ sở của "thanh trọc tương can".
• Thiên 22 · Điên cuồng — chữa chứng đoản khí bằng bổ Túc Thiếu âm, cùng một lý với việc chữa khí loạn ở phổi ở đây.
• Thiên 33 · Hải luận — nguyên tắc "thuận thì sống, nghịch thì hỏng", cùng tinh thần với câu mở đầu thiên 34.