"Ngũ sắc" (五色) là thiên nền tảng của phép vọng chẩn — xem sắc mặt mà biết bệnh. Nếu thiên 45 (Ngoại suỷ) nêu nguyên lý "xem ngoài đoán trong" và thiên 47 (Bản tạng) áp dụng nguyên lý ấy vào hình thể, thì thiên 49 áp dụng nó vào khuôn mặt — và làm việc ấy chi tiết hơn bất cứ thiên nào khác.

Thiên gồm năm phần.

Phần thứ nhất đặt tên cho các vùng trên mặt: minh đường là mũi, khuyết là giữa hai lông mày, đình là trán, phiên là hai bên má, tế là cửa tai. Người mà các vùng ấy vuông vắn rộng rãi, đứng cách mười bước vẫn thấy rõ, thì sống lâu, ắt đến trăm tuổi.

Phần thứ hai nêu ý nghĩa của năm sắc: xanh và đen là đau, vàng và đỏ là nhiệt, trắng là hàn.

Phần thứ ba bàn cách biết bệnh đang nặng thêm hay đang lui — kết hợp sắc với mạch, và nêu một quy luật rất hay: sắc đi lên thì bệnh nặng thêm, sắc đi xuống và tan ra như mây tản thì bệnh sắp khỏi.

Phần thứ tư là phần nổi tiếng nhất: bản đồ tạng phủ trên khuôn mặt — hơn hai mươi vị trí, từ trán xuống cằm ứng với tạng phủ, từ gò má ra ngoài ứng với tay chân. Đây là bản đồ vọng chẩn đầy đủ nhất trong toàn bộ Nội Kinh.

Phần thứ năm dạy cách đọc sắc: xem nổi chìm để biết nông sâu, xem nhuận khô để biết thành bại, xem tán tụ để biết xa gần, xem trên dưới để biết chỗ bệnh. Và câu dặn về thái độ của thầy thuốc: "Tích thần ở lòng mà biết chuyện xưa nay… giữ ý đừng rời thì mới biết cũ mới."

释1. Tên gọi các vùng trên mặt

明堂者，鼻也。闕者，眉間也。庭者，顏也。蕃者頰側也。蔽者，耳門也。其間欲方大，去之十步，皆見於外，如是者壽，必中百歲。

Dịch: Lôi Công hỏi Hoàng Đế rằng: "Năm sắc chỉ quyết ở minh đường thôi sao? Kẻ nhỏ này chưa biết nói thế là nghĩa gì."

Hoàng Đế nói:

Tên	Vị trí
Minh đường (明堂)	Mũi
Khuyết (阙)	Giữa hai lông mày
Đình (庭)	Trán
Phiên (蕃)	Hai bên má
Tế (蔽)	Cửa tai

"Những vùng ấy nên vuông vắn rộng rãi; đứng cách mười bước mà vẫn thấy rõ cả ở bên ngoài. Người như thế thì thọ, ắt đến trăm tuổi."

Lôi Công hỏi: "Phân biệt năm quan thế nào?"

Hoàng Đế đáp: "Minh đường xương cao mà nổi, bằng mà thẳng; năm tạng xếp ở chính giữa, sáu phủ kèm hai bên; đầu mặt ở trên khuyết và đình; vương cung ở tại hạ cực. Năm tạng yên trong lồng ngực thì sắc thật hiện ra, sắc bệnh không thấy, minh đường nhuận trạch mà trong — năm quan sao lại không phân biệt được?"

Lôi Công hỏi: "Còn trường hợp không phân biệt được thì sao?"

Hoàng Đế đáp: "Năm sắc hiện ra, mỗi sắc hiện ở bộ vị của nó. Bộ vị nào mà xương lõm xuống thì ắt không tránh khỏi bệnh. Nhưng nếu sắc ở các bộ vị nối tiếp che chở nhau thì dẫu bệnh nặng cũng không chết."

Lôi Công hỏi: "Xét năm sắc thế nào?"

Hoàng Đế đáp: "Xanh và đen là đau; vàng và đỏ là nhiệt; trắng là hàn. Ấy gọi là năm quan."

Giảng: Tên gọi các vùng trên mặt ở đây mượn hẳn từ kiến trúc cung điện, và đó không phải ngẫu nhiên:

• Minh đường là điện lớn nơi thiên tử ra thiết triều — đặt cho mũi, vì mũi ở chính giữa mặt, cao nhất, là nơi "ngự tọa";
• Đình là sân trước điện — đặt cho trán;
• Khuyết là hai cột hoa biểu dựng trước cổng — đặt cho khoảng giữa hai lông mày;
• Phiên là hàng rào — đặt cho hai bên má;
• Tế là bức bình phong che — đặt cho cửa tai.

Cả khuôn mặt được nhìn như một tòa cung điện, và điều này có hàm ý: mặt là nơi thần khí của năm tạng ra chầu, cho nên đọc mặt là đọc nội tình của cả nước trong người.

Tiêu chuẩn người thọ rất cụ thể và rất dễ kiểm: "các vùng ấy vuông vắn rộng rãi, đứng cách mười bước vẫn thấy rõ". Tức khuôn mặt có nền tảng xương rộng, các bộ vị nở nang, đường nét rõ ràng từ xa. Đây là quan sát về cốt cách — cùng mạch với thiên 47 (xương ức, vai lưng, tai môi).

Hai nguyên tắc quan trọng cần ghi:

Thứ nhất, "bộ cốt hãm giả, tất bất miễn ư bệnh" — bộ vị nào xương lõm xuống thì ắt mắc bệnh. Xương lõm là nền tảng thiếu, không phải sắc bệnh nhất thời.

Thứ hai, "kỳ sắc bộ thừa tập giả, tuy bệnh thậm, bất tử hĩ" — nếu sắc ở các bộ vị nối tiếp che chở nhau thì bệnh dù nặng cũng không chết. Chữ "thừa tập" (乘袭) nghĩa là thuận theo thứ tự tương sinh — ví dụ chỗ can (xanh) kế đến chỗ tâm (đỏ), mộc sinh hỏa. Sắc đi theo thứ tự sinh là dấu hiệu tạng khí còn tiếp ứng được cho nhau; ngược lại nếu sắc đi theo thứ tự tương khắc thì là dấu xấu.

Còn bảng năm sắc thì gọn đến mức có thể thuộc ngay:

Sắc	Ý nghĩa
Xanh, đen	Đau
Vàng, đỏ	Nhiệt
Trắng	Hàn

Ba dòng này là cái lõi của vọng sắc, và chúng còn nguyên giá trị đến nay: người đau dữ thì mặt tái xanh hoặc sạm; người sốt thì mặt đỏ bừng; người lạnh, mất máu, sốc thì mặt trắng bệch.

释2. Sắc và mạch cùng nói: bệnh nặng thêm hay lui

其色麤以明，沉夭者為甚，其色上行者，病益甚，其色下行，如雲徹散者，病方已。

Dịch: Lôi Công hỏi: "Bệnh nặng thêm hay đang lui, biết thế nào?"

Hoàng Đế đáp: "Cả ngoài lẫn trong đều ở đó cả.

Mạch	Ý nghĩa
Mạch khẩu trơn, nhỏ, khẩn mà chìm	Bệnh nặng thêm, ở bên trong
Nhân nghênh khí lớn, khẩn mà nổi	Bệnh nặng thêm, ở bên ngoài
Mạch khẩu nổi mà trơn	Bệnh tiến lên từng ngày
Nhân nghênh chìm mà trơn	Bệnh giảm đi từng ngày
Mạch khẩu trơn mà chìm	Bệnh tiến, ở bên trong
Nhân nghênh trơn thịnh mà nổi	Bệnh tiến, ở bên ngoài
Mạch nổi chìm và hai mạch lớn nhỏ bằng nhau	Bệnh khó khỏi

Bệnh ở tạng, mạch chìm mà lớn thì dễ khỏi, nhỏ là nghịch. Bệnh ở phủ, mạch nổi mà lớn thì dễ khỏi. Nhân nghênh thịnh và chắc là thương hàn; khí khẩu thịnh và chắc là thương thực."

Lôi Công hỏi: "Lấy sắc mà nói bệnh nhẹ hay nặng thì thế nào?"

Hoàng Đế đáp: "Sắc thô mà sáng thì nhẹ; chìm và khô héo thì nặng. Sắc đi lên thì bệnh nặng thêm; sắc đi xuống, tan ra như mây tản, thì bệnh sắp khỏi.

Năm sắc đều có bộ vị của tạng, có bộ ngoài, có bộ trong. Sắc từ bộ ngoài chạy vào bộ trong thì bệnh từ ngoài vào trong; sắc từ trong chạy ra ngoài thì bệnh từ trong ra ngoài.

Bệnh sinh ở bên trong thì trước chữa phần âm, sau chữa phần dương; làm ngược lại thì bệnh nặng thêm. Bệnh sinh ở phần dương thì trước chữa bên ngoài, sau chữa bên trong; làm ngược lại thì bệnh nặng thêm."

Giảng: Đoạn này ghép vọng sắc với thiết mạch, và đó chính là điều Nội Kinh luôn đòi hỏi: không chẩn bằng một phép đơn lẻ.

Hệ mạch dùng ở đây vẫn là nhân nghênh – thốn khẩu vừa học ở thiên 48, nhưng dùng theo cách khác: không so mấy lần mà xem nổi hay chìm để định bệnh ở ngoài hay ở trong. Logic rất nhất quán: nhân nghênh chủ ngoài nên nhân nghênh bất thường thì bệnh ở ngoài; thốn khẩu chủ trong nên thốn khẩu bất thường thì bệnh ở trong.

Câu "nhân nghênh thịnh kiên giả thương ư hàn, khí khẩu thịnh kiên giả thương ư thực" — nhân nghênh thịnh chắc là cảm hàn, khí khẩu thịnh chắc là thương thực — là một cặp chẩn đoán phân biệt cực kỳ thực dụng, và vẫn được dùng đến nay: ngoại cảm thì mạch bên dương biến động, nội thương ẩm thực thì mạch bên âm biến động.

Nhưng phần hay nhất là quy luật hướng đi của sắc:

Hướng sắc di chuyển	Ý nghĩa
Đi lên	Bệnh nặng thêm
Đi xuống, tan như mây tản	Bệnh sắp khỏi
Từ ngoài vào trong	Bệnh từ ngoài vào trong
Từ trong ra ngoài	Bệnh từ trong ra ngoài

Hình ảnh "như vân triệt tán" — như mây tản đi cho trời quang — rất đẹp và rất dễ nhớ: sắc bệnh tụ lại thành đám là xấu, loãng ra mà tan là tốt.

Và nguyên tắc thứ tự điều trị rút ra từ đó rất quan trọng về lâm sàng: bệnh sinh từ trong thì chữa âm trước, bệnh sinh từ ngoài thì chữa ngoài trước — làm ngược lại thì bệnh nặng thêm. Đây chính là nguyên tắc "tiên biểu hậu lý" và "tiên lý hậu biểu" mà Trương Trọng Cảnh về sau khai triển thành cả một hệ thống trong Thương Hàn Luận.

释3. Chết đột ngột

赤色出兩顴，大如母指者，病雖小愈，必卒死。黑色出於庭，大如母指，必不病而卒死。

Dịch: Lôi Công nói: "Kẻ nhỏ nghe nói gió là đầu mối của trăm bệnh, quyết nghịch là do hàn thấp dấy lên. Phân biệt thế nào?"

Hoàng Đế đáp: "Thường xem ở khoảng giữa hai lông mày: mỏng mà nhuận là phong, đục nặng là tý; ở vùng địa (cằm dưới) là quyết. Ấy là lẽ thường; mỗi sắc nói lên bệnh của nó."

Lôi Công hỏi: "Người không bệnh mà chết đột ngột, làm sao biết được?"

Hoàng Đế đáp: "Đại khí vào tạng phủ thì không bệnh mà chết đột ngột."

Lôi Công hỏi: "Bệnh hơi đỡ rồi mà chết đột ngột, làm sao biết?"

Hoàng Đế đáp: "Sắc đỏ hiện ở hai gò má, lớn bằng ngón tay cái, thì bệnh dẫu hơi đỡ cũng ắt chết đột ngột. Sắc đen hiện ở trán, lớn bằng ngón tay cái, thì ắt không bệnh mà chết đột ngột."

Lôi Công lạy hai lạy nói: "Hay thay! Cái chết ấy có kỳ hạn không?"

Hoàng Đế đáp: "Xét sắc mà nói ra thời hạn của nó."

Giảng: Đoạn này bàn về tiên lượng xấu, và có ba điểm đáng nói.

Thứ nhất, cách phân biệt phong với tý với quyết bằng chất của sắc ở vùng khuyết trung (giữa hai lông mày): mỏng mà nhuận là phong — tà còn nông, còn khí huyết nuôi được; đục nặng là tý — tà đã đọng, khí huyết bị ngăn; ở vùng cằm dưới là quyết — vì cằm thuộc phần dưới, quyết nghịch là bệnh của phần dưới xông lên. Cách đọc này rất tinh: không chỉ xem màu mà xem chất của màu — mỏng hay dày, nhuận hay đục.

Thứ hai, "đại khí nhập ư tạng phủ giả, bất bệnh nhi tốt tử" — đại khí (tà khí mạnh dữ) vào thẳng tạng phủ thì không có giai đoạn bệnh mà chết ngay. Đây là mô tả của người xưa về những cái chết đột ngột ở người trông có vẻ khỏe, một hiện tượng có thật mà mọi nền y học đều phải giải thích.

Thứ ba, hai dấu hiệu tử — sắc đỏ bằng ngón tay cái ở hai gò má, sắc đen bằng ngón tay cái ở trán — cần đọc có mức độ. Chúng là quan sát lâm sàng được hệ thống hóa: đỏ khu trú rõ ở gò má trên nền bệnh nặng, và đen sạm khu trú ở trán, đều là những sắc diện mà thầy thuốc nhiều kinh nghiệm nhận ra là dấu hiệu xấu. Nhưng mức chính xác "lớn bằng ngón tay cái" và kết luận "ắt chết" thì đã đi quá xa so với những gì quan sát cho phép — nên đọc như một cảnh báo về mức độ nguy, không phải một tiên đoán.

Chi tiết đáng chú ý ở đây là cơ chế đằng sau hai sắc: hai gò má thuộc vùng tâm phế, đỏ tụ lại ở đó trên nền bệnh nặng là hư dương bốc lên (đới dương) — cái đỏ ấy không phải đỏ của sức khỏe mà là đỏ của lửa tàn bùng lên trước khi tắt. Còn trán (đình) là vùng cao nhất, thuộc tâm; sắc đen là sắc của thận thủy — thủy khắc hỏa hiện lên chỗ hỏa, là tương khắc nghịch thường.

释4. Bản đồ tạng phủ trên khuôn mặt

庭者，首面也。闕上者，咽喉也。闕中者，肺也。下極者，心也。直下者，肝也。肝左者，膽也。下者，脾也。

Dịch: Hoàng Đế nói:

Đường giữa mặt — từ trên xuống, ứng với tạng phủ:

Vị trí	Ứng với
Đình (trán)	Đầu mặt
Trên khuyết (trên chỗ giữa lông mày)	Yết hầu
Trong khuyết (giữa hai lông mày)	Phế
Hạ cực (sống mũi chỗ giữa hai mắt)	Tâm
Thẳng xuống dưới (sống mũi)	Can
Bên trái của can	Đởm
Dưới nữa (đầu mũi)	Tỳ
Hai bên phía trên (cánh mũi)	Vị
Chính giữa (giữa má)	Đại tràng
Kèm hai bên đại tràng	Thận
Ngang chỗ thận	Rốn
Trên diện vương (trên đầu mũi)	Tiểu tràng
Dưới diện vương (nhân trung)	Bàng quang, tử cung

Từ gò má ra ngoài — ứng với chi thể:

Vị trí	Ứng với
Gò má	Vai
Sau gò má	Cánh tay
Dưới cánh tay	Bàn tay
Trên khóe mắt trong	Ngực và vú
Men theo đường dây lên (hai bên má lên trên)	Lưng
Men theo xương hàm xuống	Đùi
Chính giữa (chỗ giữa hàm)	Đầu gối
Dưới đầu gối	Cẳng chân
Dưới cẳng chân	Bàn chân
Cự phân (rãnh hai bên miệng)	Mặt trong đùi
Cự khuất (chỗ gấp dưới má)	Xương bánh chè

"Ấy là bộ vị của năm tạng sáu phủ và của tứ chi các khớp."

Giảng: Đây là bản đồ vọng chẩn đầy đủ nhất trong Nội Kinh, và cấu trúc của nó rất có quy luật.

Quy luật thứ nhất: đường giữa mặt ứng với tạng phủ, đi từ trên xuống theo đúng thứ tự tạng phủ từ trên xuống trong thân người. Yết hầu → phế → tâm → can → tỳ → vị → đại tràng → thận → bàng quang. So với vị trí thật trong cơ thể thì thứ tự này khớp gần hết: phổi và tim ở trên, gan tỳ vị ở giữa, thận bàng quang ở dưới. Khuôn mặt được đọc như một hình chiếu thu nhỏ của thân người.

Quy luật thứ hai: hai bên mặt ứng với tứ chi, cũng đi từ trên xuống. Gò má (cao) ứng với vai, rồi cánh tay, rồi bàn tay; xuống dưới hàm thì ứng với đùi, gối, cẳng chân, bàn chân. Lại là một hình chiếu.

Quy luật thứ ba: trái ứng trái, phải ứng phải — điều này được nói rõ ở đoạn sau ("tả vi tả, hữu vi hữu").

Cần hiểu bản đồ này cho đúng. Nó không phải là kết quả đo đạc, mà là một hệ quy chiếu có tổ chức để ghi nhận và truyền đạt quan sát. Giá trị thực dụng của nó nằm ở chỗ: khi thầy thuốc thấy một vùng sắc khác thường, ông có sẵn một ngôn ngữ để định vị nó và một giả thuyết để kiểm tra bằng hỏi và bắt mạch — chứ không phải nhìn mũi là kết luận được gan.

Trong vọng chẩn hiện nay, phần còn được dùng nhiều nhất của bản đồ này là mấy vùng lớn: giữa hai lông mày và vùng mũi (phế, tâm, can), hai gò má (tâm phế), quanh miệng và cằm (tỳ vị, thận bàng quang). Còn phần chi thể thì phần lớn chỉ còn giá trị văn bản.

释5. Cách đọc sắc

察其浮沉，以知淺深，察其澤夭，以觀成敗，察其散搏，以知遠近，視色上下，以知病處，積神於心，以知往今。

Dịch: "Mỗi thứ đều có bộ phận của nó. Có bộ phận rồi thì dùng âm mà hòa dương, dùng dương mà hòa âm. Phải rõ bộ phận thì muôn lần làm muôn lần trúng. Biết phân biệt trái phải — ấy gọi là đại đạo. Nam nữ khác vị trí nên gọi là âm dương. Xét kỹ nhuận hay khô — ấy gọi là lương công.

Chìm đục là ở trong, nổi nhuận là ở ngoài. Vàng đỏ là phong, xanh đen là đau, trắng là hàn; vàng mà bóng nhuận như mỡ là có mủ; đỏ quá là huyết đau; nặng thì co rút; hàn quá thì da tê dại.

Năm sắc mỗi sắc hiện ở bộ vị của nó:

Xét	Để biết
Nổi hay chìm	Nông hay sâu
Nhuận hay khô	Thành hay bại
Tán hay tụ	Xa hay gần
Trên hay dưới	Chỗ bệnh ở đâu

Tích thần ở lòng thì biết được chuyện xưa nay. Cho nên xem khí mà không tinh vi thì không biết đúng sai; giữ ý đừng rời thì mới biết cũ mới.

Sắc sáng mà không thô thì nhẹ; chìm khô thì nặng; không sáng không nhuận thì bệnh chưa nặng. Sắc tán ra, lơ thơ chưa tụ lại, thì bệnh tản mà khí đau, chỗ tụ chưa thành.

Thận lấn tâm thì tâm bệnh trước, thận ứng theo — các sắc đều theo lẽ ấy cả.

Đàn ông sắc hiện ở diện vương (đầu mũi) là đau bụng dưới; xuống dưới nữa là đau tinh hoàn; chỗ tròn thẳng là đau dương vật; cao là gốc, thấp là ngọn — thuộc loại hồ sán, thoát vị bìu.

Đàn bà sắc ở diện vương là bệnh bàng quang tử cung; tán thì là đau, tụ thì là khối kết; vuông tròn trái phải, mỗi thứ theo hình sắc của nó.

Trái là trái, phải là phải. Sắc có tà thì tụ tán không đều — ấy là chỗ sắc mặt chỉ ra.

Năm sắc: xanh, đen, đỏ, trắng, vàng, đều ngay ngắn đầy đặn và có chỗ riêng biệt. Chỗ riêng ấy mà đỏ, sắc đỏ lớn bằng hạt du giáp, hiện ở diện vương, thì bệnh chẳng bao ngày.

Sắc nhọn lên trên thì bệnh hướng lên; nhọn xuống dưới thì hướng xuống; trái phải cũng theo phép ấy.

Lấy năm sắc mà gọi tên tạng: xanh là can, đỏ là tâm, trắng là phế, vàng là tỳ, đen là thận. Can hợp với gân, tâm hợp với mạch, phế hợp với da, tỳ hợp với thịt, thận hợp với xương."

Giảng: Phần này là phương pháp luận của vọng sắc, và bốn dòng bảng trên chính là cái cốt:

Nổi chìm để biết nông sâu. Sắc nổi lên trên mặt da là bệnh còn ở biểu; sắc chìm xuống dưới da là bệnh đã vào lý. Đây là cách đọc rất tinh vì nó không xem màu mà xem độ sâu của màu.

Nhuận khô để biết thành bại. Đây là dòng quan trọng nhất của cả thiên, và vẫn là nguyên tắc số một của vọng chẩn đến nay: sắc có thần thì dù xấu cũng còn cứu được; sắc khô héo không thần (夭 — yểu, khô như cây héo) thì dù nhẹ cũng đáng lo. Người bệnh nặng mà da còn tươi nhuận thì tiên lượng khác hẳn người bệnh nhẹ mà mặt xám xịt như tro.

Tán tụ để biết xa gần. Sắc tản ra là bệnh mới hoặc sắp tan; sắc tụ lại thành đám là bệnh đã kết, đã lâu. Kinh văn còn cụ thể hóa: "sắc tán ra, lơ thơ chưa tụ, thì bệnh tản mà khí đau, chỗ tụ chưa thành" — tức mới ở giai đoạn khí trệ, chưa thành khối.

Trên dưới để biết chỗ bệnh — dùng bản đồ ở phần trước.

Ngoài bốn dòng ấy, có mấy chi tiết đáng ghi riêng.

Bảng sắc mở rộng thêm vào so với bảng ba dòng ở đầu thiên: vàng mà bóng nhuận như mỡ là có mủ (ung nhọt đã làm mủ), đỏ quá là huyết đau, nặng thì co rút, hàn quá thì da tê dại. Chi tiết "vàng mà nhuận như mỡ là có mủ" rất đặc sắc — nó lại là chuyện xem chất chứ không xem màu.

"Thận thừa tâm tắc tâm tiên bệnh, thận vi ứng" — thận lấn tâm thì tâm bệnh trước, thận chỉ là cái ứng theo. Đây là lời cảnh báo về một sai lầm dễ mắc: thấy sắc đen (thận) hiện ở vùng tâm mà kết luận bệnh ở thận là ngược. Sắc của tạng khắc hiện ở bộ vị tạng bị khắc thì tạng bị khắc mới là tạng bệnh. Nguyên tắc này rất quan trọng và rất dễ nhầm.

Câu về thái độ thầy thuốc — "tích thần ư tâm, dĩ tri vãng kim… thuộc ý vật khứ, nãi tri tân cố" — tích thần ở lòng mà biết chuyện xưa nay, giữ ý đừng rời thì mới biết cũ mới — là lời dặn rằng vọng chẩn không phải liếc một cái. Phải nhìn có tập trung, có tích lũy kinh nghiệm, mới phân biệt được cái gì là sắc vốn có của người ấy và cái gì là mới xuất hiện. Đây cũng chính là ý của "tương khí bất vi, bất tri thị phi" — xem khí mà không tinh vi thì không biết đúng sai.

Và câu kết của cả thiên gói lại thành hai hàng đối ứng đã thành nền tảng của Đông y:

Sắc	Tạng	Hợp với
Xanh	Can	Gân
Đỏ	Tâm	Mạch
Trắng	Phế	Da
Vàng	Tỳ	Thịt
Đen	Thận	Xương

Đây là hệ ngũ sắc – ngũ tạng – ngũ thể hoàn chỉnh, và nó nối thẳng với thiên 47 (nơi phủ ứng ra ở chính ngũ thể mà tạng cặp với nó chủ quản).

• 明堂者，鼻也。闕者，眉間也。庭者，顏也 · Minh đường giả, tỵ dã; khuyết giả, mi gian dã; đình giả, nhan dã · Minh đường là mũi, khuyết là giữa hai lông mày, đình là trán. — Khuôn mặt nhìn như một tòa cung điện.
• 其間欲方大，去之十步，皆見於外，如是者壽，必中百歲 · Kỳ gian dục phương đại, khứ chi thập bộ, giai kiến ư ngoại, như thị giả thọ, tất trúng bách tuế · Các vùng vuông vắn rộng rãi, cách mười bước vẫn thấy rõ — người như thế thì thọ đến trăm tuổi.
• 青黑為痛，黃赤為熱，白為寒 · Thanh hắc vi thống, hoàng xích vi nhiệt, bạch vi hàn · Xanh đen là đau, vàng đỏ là nhiệt, trắng là hàn. — Cái lõi của vọng sắc.
• 其色上行者，病益甚，其色下行，如雲徹散者，病方已 · Kỳ sắc thượng hành giả, bệnh ích thậm; kỳ sắc hạ hành, như vân triệt tán giả, bệnh phương dĩ · Sắc đi lên thì bệnh nặng thêm; sắc đi xuống, tan như mây tản, thì bệnh sắp khỏi.
• 病生於內者，先治其陰，後治其陽，反者益甚 · Bệnh sinh ư nội giả, tiên trị kỳ âm, hậu trị kỳ dương, phản giả ích thậm · Bệnh sinh từ trong thì chữa âm trước; làm ngược lại thì bệnh nặng thêm. — Gốc của "tiên biểu hậu lý".
• 人迎盛堅者，傷於寒，氣口盛堅者，傷於食 · Nhân nghênh thịnh kiên giả, thương ư hàn; khí khẩu thịnh kiên giả, thương ư thực · Nhân nghênh thịnh chắc là cảm hàn, khí khẩu thịnh chắc là thương thực.
• 察其浮沉，以知淺深，察其澤夭，以觀成敗，察其散搏，以知遠近，視色上下，以知病處 · Sát kỳ phù trầm dĩ tri thiển thâm, sát kỳ trạch yểu dĩ quan thành bại, sát kỳ tán bác dĩ tri viễn cận, thị sắc thượng hạ dĩ tri bệnh xứ · Bốn phép đọc sắc.
• 積神於心，以知往今……屬意勿去，乃知新故 · Tích thần ư tâm, dĩ tri vãng kim… thuộc ý vật khứ, nãi tri tân cố · Tích thần ở lòng mà biết chuyện xưa nay; giữ ý đừng rời mới biết cũ mới. — Vọng chẩn không phải liếc một cái.
• 腎乘心，心先病，腎為應 · Thận thừa tâm, tâm tiên bệnh, thận vi ứng · Thận lấn tâm thì tâm bệnh trước, thận chỉ ứng theo.
• 青為肝，赤為心，白為肺，黃為脾，黑為腎。肝合筋，心合脈，肺合皮，脾合肉，腎合骨也 · Thanh vi can, xích vi tâm, bạch vi phế, hoàng vi tỳ, hắc vi thận; can hợp cân, tâm hợp mạch, phế hợp bì, tỳ hợp nhục, thận hợp cốt dã · Hệ ngũ sắc – ngũ tạng – ngũ thể hoàn chỉnh.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Minh đường	明堂	Mũi — điện lớn của khuôn mặt; cũng dùng để gọi chung phép xem sắc mặt.
Đình · Khuyết	庭 · 阙	Trán và khoảng giữa hai lông mày.
Phiên · Tế	蕃 · 蔽	Hai bên má và cửa tai — hàng rào và bình phong của khuôn mặt.
Hạ cực	下极	Sống mũi chỗ giữa hai mắt, ứng với tâm; còn gọi là vương cung.
Diện vương	面王	Đầu mũi, chỗ ứng với tỳ; trên là tiểu tràng, dưới là bàng quang tử cung.
Thừa tập	乘袭	Sắc ở các bộ vị nối tiếp nhau theo thứ tự tương sinh — bệnh nặng vẫn không chết.
Trạch · Yểu	泽 · 夭	Nhuận tươi và khô héo — cặp quan trọng nhất của vọng sắc, để biết thành bại.
Tán · Bác	散 · 搏	Sắc tản ra và sắc tụ lại — để biết bệnh mới hay cũ, khí trệ hay đã thành khối.
Đại khí	大气	Tà khí mạnh dữ vào thẳng tạng phủ, gây chết đột ngột không qua giai đoạn bệnh.
Lương công	良工	Thầy giỏi — kinh văn định nghĩa là người "xét kỹ nhuận hay khô".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là gốc của toàn bộ vọng chẩn, và nhấn mạnh bốn phép "phù trầm – trạch yểu – tán bác – thượng hạ", cho rằng ai nắm được bốn phép ấy thì xem sắc không còn mò mẫm. Ông đặc biệt đề cao cặp trạch yểu: sắc dù xấu mà còn thần thì bệnh còn cứu được; sắc dù nhẹ mà đã khô héo thì phải lo — ấy là chỗ phân biệt lương công với thường công.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn kỹ bản đồ bộ vị, chỉ rõ rằng đường giữa mặt xếp tạng phủ theo đúng thứ tự trên dưới trong thân người, còn hai bên mặt xếp tứ chi cũng theo thứ tự ấy — cho nên khuôn mặt là một hình chiếu thu nhỏ của toàn thân. Ông cũng lưu ý câu "thận thừa tâm tắc tâm tiên bệnh", cho rằng đây là chỗ người học dễ nhầm nhất.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý đoạn "sắc đi lên thì bệnh nặng, đi xuống tan như mây thì bệnh khỏi", cho rằng đó là phép xem động thái chứ không xem trạng thái — mà xem được động thái mới là biết bệnh đang đi về đâu.

Về hai dấu hiệu "đỏ ở gò má bằng ngón tay cái" và "đen ở trán bằng ngón tay cái", các nhà chú giải đều giải bằng lý âm dương ngũ hành — đỏ ở gò má là hư dương bốc lên (đới dương), đen ở trán là thủy khắc hỏa ở chỗ hỏa. Nhưng phần lớn cũng dặn chớ lấy một dấu hiệu mà quyết sống chết, phải hợp với mạch và chứng.

• Ba dòng sắc cơ bản — xanh đen là đau, vàng đỏ là nhiệt, trắng là hàn — vẫn đúng và dễ dùng: người đau dữ mặt tái sạm, người sốt mặt đỏ, người lạnh hay mất máu mặt trắng bệch.
• Nguyên tắc "nhuận hay khô" là thứ đáng mang theo nhất: nhìn một người, điều nói lên nhiều nhất không phải màu da mà là có thần hay không — da tươi nhuận, mắt có ánh, hay xám xịt khô héo. Đây là điều ai cũng cảm nhận được mà ít khi gọi tên.
• Sắc tụ lại thành đám hay tản ra là cách nhìn hữu ích khi theo dõi một vết bầm, một vùng viêm, một mảng da bất thường: tản dần đi là đang lui, tụ lại rõ hơn là đang tiến.
• Lời dặn "giữ ý đừng rời mới biết cũ mới" nhắc rằng nhận xét về sắc diện chỉ có giá trị khi biết người ấy vốn thế nào. Một người vốn da sạm không phải là người bệnh; sự thay đổi mới là dấu hiệu.
• Bản đồ bộ vị trên mặt nên đọc như tri thức văn hóa và lịch sử y học, không phải bảng tra để tự chẩn bệnh. Thấy mụn ở mũi không có nghĩa là gan có vấn đề.
• Hai dấu hiệu "chết đột ngột" thì không nên dùng để tự đoán hay đoán cho người khác — chúng là kinh nghiệm cổ về tiên lượng trong bối cảnh bệnh nặng, không phải một chỉ dấu độc lập. Sắc mặt thay đổi rõ rệt và nhanh thì điều nên làm là đi khám.
• Nguyên tắc bệnh từ ngoài thì chữa ngoài trước, bệnh từ trong thì chữa trong trước vẫn là cách nghĩ hợp lý: cảm cúm mới mắc thì lo giải cảm chứ chưa vội bồi bổ; suy nhược lâu ngày thì lo bồi bổ chứ đừng chạy theo triệu chứng ngoài.

• Thiên 45 · Ngoại suỷ và Thiên 47 · Bản tạng — cùng một nguyên lý "xem ngoài đoán trong"; thiên 49 áp dụng vào khuôn mặt.
• Thiên 37 · Ngũ duyệt ngũ sứ — xem năm quan mà biết năm tạng, đọc kèm để đối chiếu hai bản đồ.
• Thiên 48 · Cấm phục — hệ nhân nghênh – thốn khẩu dùng ở phần chẩn mạch của thiên này.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — bàn về sự tương ứng giữa sắc, mạch và bộ vị; nêu "kiến kỳ sắc nhi bất đắc kỳ mạch" là nghịch.
• Thiên 10 · Kinh mạch — sắc mặt thay đổi theo từng kinh bị bệnh.
• Thiên 29 · Sư truyền — cũng bàn cách nhìn hình sắc mà đoán bệnh.
• Tố Vấn thiên 10 · Ngũ tạng sinh thành — chép năm sắc chết và năm sắc sống, bổ sung cho phần tiên lượng ở đây.