"Cấm phục" (禁服) — chữ phục ở đây nghĩa là ghi nhớ và thực hành, chữ cấm nghĩa là điều răn không được truyền bừa. Tên thiên lấy từ hai ý ấy: học thuộc rồi thực hành, nhưng phải giữ gìn không truyền cho người không đáng.

Thiên có hai nửa rất khác nhau, và chính sự tương phản ấy làm nên giá trị của nó.

Nửa đầu là một cảnh có thật hiếm thấy trong Nội Kinh: Lôi Công thưa rằng mình đã thuộc lòng sáu mươi thiên về chín loại kim, "sách buộc mòn đứt dây, thẻ tre cũ ố", sớm tối chăm chỉ ôn tụng mà vẫn chưa hiểu hết ý. Ông xin được biết cái "ước" — cái cốt yếu của y đạo. Hoàng Đế nói đó là điều tiên sư cấm truyền riêng, phải cắt tay uống máu thề mới được nhận. Lôi Công trai giới ba ngày, rồi hai thầy trò vào phòng trai, cắt tay uống máu, Hoàng Đế đọc lời chúc: "Hôm nay giữa trưa, uống máu truyền phương; kẻ nào dám trái lời này, sẽ chịu tai ương ngược lại."

Nửa sau, sau nghi lễ trang trọng ấy, cái được truyền hóa ra không phải bùa chú gì mà là một hệ thống chẩn mạch rất cụ thể: so mạch nhân nghênh (ở cổ, chủ bên ngoài) với mạch thốn khẩu (ở cổ tay, chủ bên trong), xem bên nào lớn hơn bên nào mấy lần mà biết bệnh ở kinh nào, rồi theo đó mà bổ, tả, châm, cứu, uống thuốc.

Giữa hai nửa có một đoạn đối thoại rất hay về chữ "ước" (约 — thắt lại, tóm gọn): "Tóm gọn phương thuật cũng như buộc miệng túi vậy. Túi đầy mà không buộc thì đổ tháo ra; phương thuật thành mà không tóm gọn thì cái thần không đi cùng." Và khi Lôi Công xin được làm kẻ tài kém, "chưa đầy đã buộc", Hoàng Đế đáp thẳng: "Chưa đầy mà đã biết buộc thì làm được người thợ, chứ không thể làm thầy của thiên hạ."

释1. Lôi Công xin cái cốt yếu

細子得受業，通於九鍼六十篇，旦暮勤服之，近者編絕，久者簡垢，然尚諷誦弗置，未盡解於意矣。

Dịch: Lôi Công hỏi Hoàng Đế rằng: "Kẻ nhỏ này được thụ nghiệp, thông suốt sáu mươi thiên về chín loại kim, sớm tối chăm chỉ ôn tập; quyển gần thì dây buộc đã đứt, quyển lâu thì thẻ tre đã ố, thế mà vẫn tụng đọc không rời, vẫn chưa hiểu hết ý.

Thiên Ngoại suỷ nói 'gộp tất cả lại làm một', kẻ nhỏ chưa biết nói thế nghĩa là gì. Ôi, lớn thì không có ngoài, nhỏ thì không có trong, lớn nhỏ không cùng, cao thấp không mức — buộc lại làm sao được?

Tài lực của kẻ sĩ có dày có mỏng, trí lo hẹp cạn, không thể rộng lớn sâu kín; tự gắng học như kẻ nhỏ này, kẻ nhỏ này sợ rằng nó tản mát ở đời sau, dứt tuyệt với con cháu. Dám hỏi tóm gọn nó lại thì làm thế nào?"

Giảng: Đoạn mở đầu này là một trong những lời tự thú cảm động nhất của Nội Kinh, và nó rất thật với bất cứ ai từng học một môn khó.

Lôi Công không phải người lười. Ông đã thuộc lòng sáu mươi thiên — chữ "biên tuyệt" (dây buộc thẻ tre đứt) mượn từ điển tích Khổng Tử đọc Kinh Dịch đến ba lần đứt dây. Sách mòn, thẻ ố, vẫn tụng không rời. Vậy mà ông nói: "chưa hiểu hết ý".

Điều ông vướng là câu ở thiên 45 (Ngoại suỷ): "hỗn thúc vi nhất" — gộp tất cả lại làm một. Ông không hiểu: cái đạo ấy "lớn thì không có ngoài, nhỏ thì không có trong", mênh mông vô bờ, thì làm sao mà "gộp lại" được?

Đây chính là nỗi khổ của người học đã tích đủ lượng mà chưa có chỗ quy về. Biết rất nhiều mảnh rời mà không có sợi chỉ xâu. Và câu hỏi của ông — "ước chi nại hà", tóm gọn lại thì làm thế nào — là câu hỏi đúng.

Lý do ông đưa ra cũng đáng chú ý: không phải vì bản thân mà vì "sợ nó tản mát ở đời sau, dứt tuyệt với con cháu". Cái cồng kềnh không truyền được; chỉ cái đã tóm gọn mới đi xa.

释2. Nghi lễ cắt tay uống máu

今日正陽，歃血傳方，敢有背此言者，反受其殃。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hỏi hay thay! Đây là điều tiên sư cấm, vì ngồi mà truyền riêng; là lời thề cắt tay uống máu. Ngươi muốn được nó, sao không trai giới đi?"

Lôi Công lạy hai lạy rồi đứng dậy nói: "Xin nghe mệnh."

Bèn trai giới ba ngày rồi thưa: "Dám thưa hôm nay đang giữa trưa, kẻ nhỏ này xin được nhận lời thề."

Hoàng Đế bèn cùng vào phòng trai, cắt tay uống máu. Hoàng Đế tự đọc lời chúc: "Hôm nay giữa trưa, uống máu truyền phương. Kẻ nào dám trái lời này, sẽ chịu tai ương ngược lại."

Lôi Công lạy hai lạy nói: "Kẻ nhỏ này xin nhận."

Hoàng Đế bèn tay trái nắm tay ông, tay phải trao sách, nói: "Cẩn thận, cẩn thận! Ta vì ngươi mà nói."

Giảng: Cả Nội Kinh chỉ có vài chỗ mô tả nghi lễ truyền thụ, và đây là chỗ chi tiết nhất: trai giới ba ngày, chọn giờ chính ngọ (giữa trưa — lúc dương khí thịnh nhất), vào phòng trai, cắt tay lấy máu, đọc lời thề có chế tài, rồi tay trái nắm tay học trò, tay phải trao sách.

Hai chi tiết đáng đọc kỹ.

Thứ nhất, "chi sở cấm, tọa tư truyền dã" — điều tiên sư cấm là truyền riêng cho người không qua nghi lễ. Cái cấm không phải cấm dạy, mà cấm dạy bừa. Điều này hô ứng với lời dặn lặp đi lặp lại trong Nội Kinh: "phi kỳ nhân vật giáo" — không phải người xứng thì đừng dạy, và với thiên 29 (Sư truyền).

Thứ hai, "tả ác kỳ thủ, hữu thụ chi thư" — tay trái nắm tay, tay phải trao sách. Chi tiết nhỏ mà rất người: nghi lễ trang nghiêm đến đâu thì việc trao truyền vẫn là một người cầm tay một người.

Vì sao phải nghiêm đến thế cho một bài chẩn mạch? Vì trong tay thầy thuốc, cái biết ấy quyết định sống chết. Nghi lễ không làm cho kiến thức đúng hơn; nó buộc người nhận phải nhận biết trọng lượng của cái mình nhận. Đó là cách người xưa dạy về y đức — không giảng suông mà làm thành nghi thức.

释3. Cái cốt yếu của phép châm

凡刺之理，經脈為始，營其所行，知其度量，內刺五藏，外刺六府，審察衛氣，為百病母，調其虛實，虛實乃止，寫其血絡，血盡不殆矣。

Dịch: "Phàm cái lý của phép châm thì kinh mạch là khởi đầu: nắm chỗ nó đi qua, biết độ lượng của nó; trong thì châm năm tạng, ngoài thì châm sáu phủ. Xét kỹ vệ khí — nó là mẹ của trăm bệnh. Điều hòa hư thực của nó; hư thực hết thì thôi. Tả huyết lạc của nó; huyết hết thì không nguy nữa."

Lôi Công nói: "Những điều ấy kẻ nhỏ này đều đã thông, chỉ chưa biết chỗ tóm gọn."

Giảng: Hoàng Đế bắt đầu bằng cái tổng quát nhất: kinh mạch là gốc, vệ khí là mẹ của trăm bệnh, điều hòa hư thực là việc chính.

Câu "thẩm sát vệ khí, vi bách bệnh mẫu" rất đáng chú ý — vệ khí là mẹ của trăm bệnh. Điều này hô ứng với cả một chuỗi thiên trước: thiên 18 (vệ khí đi ngoài mạch), thiên 46 (tà trú ở chỗ tấu lý không kín), thiên 47 (vệ khí hòa thì tấu lý kín chắc).

Nhưng Lôi Công đáp một câu rất thẳng và rất đúng: "Những điều ấy kẻ nhỏ này đều đã thông". Ông không cần nghe lại cái tổng quát. Ông cần cái cốt. Và chính sự sòng phẳng này dẫn tới đoạn hay nhất của thiên.

释4. Buộc miệng túi

夫約方者，猶約囊也，囊滿而弗約，則輸泄，方成弗約，則神與弗俱。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Tóm gọn phương thuật cũng như buộc miệng túi vậy. Túi đầy mà không buộc thì đổ tháo ra; phương thuật thành mà không tóm gọn thì cái thần không đi cùng."

Lôi Công nói: "Xin làm kẻ tài kém — chưa đầy mà đã buộc lại."

Hoàng Đế nói: "Chưa đầy mà đã biết buộc thì làm được người thợ, chứ không thể làm thầy của thiên hạ."

Lôi Công nói: "Xin nghe làm người thợ."

Giảng: Ví von "buộc miệng túi" là một trong những hình ảnh hay nhất về việc học trong Nội Kinh, và nó nói được hai điều cùng lúc.

Điều thứ nhất: có tích mà không tóm thì mất. Túi đầy đến mấy, không buộc miệng thì đổ hết dọc đường. Biết nhiều mà không có chỗ quy về thì kiến thức rơi rụng, và "thần không đi cùng" — tức không vận dụng được linh hoạt, không thành cái nhìn thấu.

Điều thứ hai, và đây mới là chỗ sắc: phải đầy rồi mới buộc. Lôi Công xin được "chưa đầy đã buộc" — tức xin học tắt, bỏ qua phần tích lũy mà nhận ngay cái cốt. Hoàng Đế không mắng, nhưng đáp rất dứt khoát: người ấy làm được thợ, không làm được thầy.

Đây là một nhận xét về hai cấp độ hoàn toàn khác nhau:

	Người thợ (工)	Thầy của thiên hạ (天下師)
Cách học	Nhận cái tóm gọn, dùng theo	Tích đủ rồi tự tóm gọn
Kết quả	Làm đúng việc theo quy tắc	Hiểu vì sao quy tắc ấy đúng, biến thông được
Khi gặp ca lạ	Lúng túng vì ngoài quy tắc	Trở về nguyên lý mà suy ra

Cái tóm gọn nhận được từ người khác là công thức; cái tóm gọn tự mình rút ra sau khi đã đầy là hiểu. Nhìn bề ngoài giống nhau, nhưng gặp việc ngoài sách thì khác nhau hẳn.

Và điều đáng quý ở Hoàng Đế: ông nói rõ giới hạn, rồi vẫn truyền. Lôi Công chấp nhận "xin nghe làm người thợ", và ông dạy đầy đủ. Đây là thái độ rất chín: không giấu nghề, cũng không tô vẽ rằng học tắt sẽ thành tông sư.

释5. So nhân nghênh với thốn khẩu

寸口主中，人迎主外，兩者相應，俱往俱來，若引繩大小齊等，春夏人迎微大，秋冬寸口微大，如是者名曰平人。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Thốn khẩu chủ bên trong, nhân nghênh chủ bên ngoài. Hai mạch ứng nhau, cùng đi cùng đến, như kéo một sợi dây, lớn nhỏ bằng nhau. Mùa xuân mùa hạ nhân nghênh hơi lớn, mùa thu mùa đông thốn khẩu hơi lớn. Như thế gọi là người bình thường."

Bảng nhân nghênh lớn hơn thốn khẩu:

Nhân nghênh	Bệnh ở kinh
Lớn gấp một lần	Túc Thiếu dương (đởm); nếu lại táo động thì Thủ Thiếu dương (tam tiêu)
Lớn gấp hai lần	Túc Thái dương (bàng quang); táo động thì Thủ Thái dương (tiểu tràng)
Lớn gấp ba lần	Túc Dương minh (vị); táo động thì Thủ Dương minh (đại tràng)
Bốn lần, lại vừa lớn vừa nhanh	Gọi là dật dương — dương tràn; dật dương là ngoại cách, chết không chữa được

Và cách xử trí: "Thịnh thì là nhiệt, hư thì là hàn, khẩn thì là đau tý, đại (mạch ngắt quãng) thì lúc nặng lúc nhẹ. Thịnh thì tả, hư thì bổ; khẩn và đau thì lấy ở khe thịt; đại thì lấy huyết lạc và uống thuốc; hãm xuống thì cứu; không thịnh không hư thì lấy ngay ở kinh ấy — gọi là kinh thích."

Bảng thốn khẩu lớn hơn nhân nghênh:

Thốn khẩu	Bệnh ở kinh
Lớn gấp một lần	Túc Quyết âm (can); táo động thì Thủ Tâm chủ (tâm bào)
Lớn gấp hai lần	Túc Thiếu âm (thận); táo động thì Thủ Thiếu âm (tâm)
Lớn gấp ba lần	Túc Thái âm (tỳ); táo động thì Thủ Thái âm (phế)
Bốn lần	Gọi là nội quan — vừa lớn vừa nhanh, chết không chữa được

Với chứng: "Thịnh thì trướng đầy, hàn ở trong, ăn không tiêu; hư thì nhiệt ở trong, đi ra nhão, ít hơi, sắc nước tiểu đổi; khẩn thì đau tý; đại thì lúc đau lúc ngừng."

Và phép chữa: "Thịnh thì tả, hư thì bổ; khẩn thì châm trước rồi cứu sau; đại thì lấy huyết lạc rồi điều hòa sau; hãm xuống thì chỉ cứu thôi — hãm xuống nghĩa là huyết đọng trong lạc mạch, trong có huyết bám, huyết lạnh, cho nên nên cứu; không thịnh không hư thì lấy ở kinh, gọi là kinh thích."

Giảng: Đây là phép nhân nghênh – thốn khẩu đối chiếu, một trong hai hệ chẩn mạch lớn của Nội Kinh (hệ kia là thốn quan xích của Nan Kinh về sau).

Nguyên lý rất gọn và rất đẹp:

• Nhân nghênh ở cổ, thuộc mạch Dương minh vị, chủ dương — chủ bên ngoài, chủ sáu phủ;
• Thốn khẩu ở cổ tay, thuộc Thủ Thái âm phế, chủ âm — chủ bên trong, chủ năm tạng.

Người khỏe thì hai mạch "như kéo một sợi dây, lớn nhỏ bằng nhau" — hình ảnh rất sinh động: một sợi dây căng thì hai đầu chịu lực như nhau. Và có sai số theo mùa: xuân hạ dương thịnh nên nhân nghênh hơi lớn, thu đông âm thịnh nên thốn khẩu hơi lớn. Chi tiết này rất đáng khen — một hệ chẩn có tính đến biến thiên sinh lý theo mùa thì mới dùng được trên người thật.

Thứ tự các kinh trong bảng cũng không ngẫu nhiên. Bên dương: Thiếu dương → Thái dương → Dương minh. Bên âm: Quyết âm → Thiếu âm → Thái âm. Đây là thứ tự lượng khí huyết của sáu kinh đã nêu ở thiên 9 và Tố Vấn thiên 6 — càng lệch nhiều thì bệnh càng ở kinh nhiều khí huyết.

Cách phân biệt thủ kinh với túc kinh bằng chữ "táo" (躁 — mạch táo động, gấp gáp không yên) là chi tiết đặc sắc: cùng một mức lớn, mạch điềm thì bệnh ở kinh chân, mạch táo thì bệnh ở kinh tay.

Hai chứng tử ở cuối mỗi bảng đáng lưu ý:

• Dật dương / ngoại cách (nhân nghênh gấp bốn) — dương tràn ra ngoài đến mức cách tuyệt với âm;
• Nội quan (thốn khẩu gấp bốn) — âm đóng kín ở trong.

Cả hai đều là âm dương ly cách — hai bên không còn liên hệ với nhau nữa, và đó là lý do "chết không chữa". Điều này hô ứng với "âm dương ly quyết, tinh khí nãi tuyệt" của Tố Vấn thiên 3.

Chi tiết lâm sàng hay nhất nằm ở phép chữa chứng hãm hạ (陷下 — mạch lõm xuống): kinh văn tự giải thích vì sao phải cứu — "hãm xuống nghĩa là huyết đọng trong lạc mạch, trong có huyết bám, huyết lạnh, cho nên nên cứu". Đây là một trong số ít chỗ Nội Kinh giải thích cơ chế của chỉ định điều trị, chứ không chỉ ra lệnh.

Và cần chú ý sự khác biệt giữa hai bên: bên dương, chứng khẩn thì "lấy ở khe thịt"; bên âm, chứng khẩn thì "châm trước rồi cứu sau". Bên dương, hãm xuống thì cứu; bên âm, hãm xuống thì "chỉ cứu thôi" — không châm. Bệnh bên âm trọng phép cứu hơn, vì âm chứng thuộc hàn.

释6. Đại số — con số lớn

大數曰：盛則徒寫之。虛則徒補之，緊則灸刺，且飲藥，陷下則徒灸之，不盛不虛，以經取之。

Dịch: "Thông được doanh du rồi mới có thể truyền cho cái đại số.

Đại số nói: Thịnh thì chỉ tả. Hư thì chỉ bổ. Khẩn thì vừa cứu vừa châm, lại uống thuốc. Hãm xuống thì chỉ cứu. Không thịnh không hư thì lấy ở kinh ấy.

Cái gọi là kinh trị, là uống thuốc, cũng gọi là cứu và châm. Mạch gấp thì dẫn dắt; mạch lớn mà yếu thì nên yên tĩnh, dùng sức mà đừng nhọc."

Giảng: Đây chính là cái "ước" mà Lôi Công xin — toàn bộ hệ thống trên, sau khi đã trải hết, được buộc lại thành năm câu.

Năm câu ấy gọi là "đại số" (大數 — con số lớn, cái quy tắc lớn), và chúng là dạng tóm gọn nhất có thể của phép điều trị:

Tình trạng	Xử trí
Thịnh	Chỉ tả
Hư	Chỉ bổ
Khẩn	Vừa cứu vừa châm, thêm uống thuốc
Hãm xuống	Chỉ cứu
Không thịnh không hư	Lấy ở chính kinh ấy

Năm câu này chính là "miệng túi đã buộc". Và điều đáng chú ý là chúng chỉ có nghĩa với người đã đi qua toàn bộ hai bảng ở trên — người chưa biết nhân nghênh thốn khẩu, chưa biết mạch thế nào là thịnh là hư, thì năm câu ấy là chữ rỗng. Đúng như Hoàng Đế nói: "thông được doanh du rồi mới có thể truyền cho cái đại số".

Đó cũng là lời giải cho câu chuyện ở đầu thiên: cái tóm gọn không thể đến trước cái đầy đủ.

Câu cuối bàn về dưỡng sinh sau điều trị: mạch gấp thì dẫn dắt (đạo dẫn, vận động nhẹ cho khí thông), mạch lớn mà yếu thì nên yên tĩnh, dùng sức mà đừng nhọc — tức làm việc được nhưng không được gắng quá sức. Lời dặn rất thực tế và vẫn đúng: người khí hư không phải nằm liệt, nhưng phải biết dừng trước khi mệt.

• 近者編絕，久者簡垢，然尚諷誦弗置，未盡解於意矣 · Cận giả biên tuyệt, cửu giả giản cấu, nhiên thượng phúng tụng phất trí, vị tận giải ư ý hĩ · Quyển gần thì dây đứt, quyển lâu thì thẻ ố, vẫn tụng đọc không rời mà chưa hiểu hết ý. — Nỗi khổ của người học đã tích đủ lượng mà chưa có chỗ quy về.
• 大則無外，小則無內，大小無極，高下無度，朿之奈何 · Đại tắc vô ngoại, tiểu tắc vô nội, đại tiểu vô cực, cao hạ vô độ, thúc chi nại hà · Lớn thì không có ngoài, nhỏ thì không có trong — buộc lại làm sao?
• 今日正陽，歃血傳方，敢有背此言者，反受其殃 · Kim nhật chính dương, sáp huyết truyền phương, cảm hữu bối thử ngôn giả, phản thụ kỳ ương · Lời thề truyền y đạo.
• 審察衛氣，為百病母 · Thẩm sát vệ khí, vi bách bệnh mẫu · Xét kỹ vệ khí — nó là mẹ của trăm bệnh.
• 夫約方者，猶約囊也，囊滿而弗約，則輸泄，方成弗約，則神與弗俱 · Phù ước phương giả, do ước nang dã; nang mãn nhi phất ước, tắc thâu tiết; phương thành phất ước, tắc thần dữ phất câu · Tóm gọn phương thuật như buộc miệng túi: túi đầy không buộc thì đổ tháo, phương thành không tóm thì thần không đi cùng.
• 未滿而知約之以為工，不可以為天下師 · Vị mãn nhi tri ước chi dĩ vi công, bất khả dĩ vi thiên hạ sư · Chưa đầy mà đã biết buộc thì làm được người thợ, không thể làm thầy của thiên hạ. — Cái tóm gọn không thể đến trước cái đầy đủ.
• 兩者相應，俱往俱來，若引繩大小齊等……如是者名曰平人 · Lưỡng giả tương ứng, câu vãng câu lai, nhược dẫn thằng đại tiểu tề đẳng… như thị giả danh viết bình nhân · Hai mạch như kéo một sợi dây, lớn nhỏ bằng nhau — ấy là người bình thường.
• 脈急則引，脈大以弱，則欲安靜，用力無勞也 · Mạch cấp tắc dẫn, mạch đại dĩ nhược, tắc dục an tĩnh, dụng lực vô lao dã · Mạch gấp thì dẫn dắt; mạch lớn mà yếu thì nên yên tĩnh, dùng sức mà đừng nhọc.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Cấm phục	禁服	Ghi nhớ thực hành, nhưng giữ gìn không truyền bừa.
Ước phương	约方	Tóm gọn phương thuật lại thành cái cốt yếu — như buộc miệng túi.
Nhân nghênh	人迎	Mạch ở cổ, thuộc Dương minh vị; chủ bên ngoài, chủ sáu phủ.
Thốn khẩu	寸口	Mạch ở cổ tay, thuộc Thủ Thái âm phế; chủ bên trong, chủ năm tạng.
Bình nhân	平人	Người khỏe: hai mạch bằng nhau như kéo một sợi dây, có sai số theo mùa.
Táo	躁	Mạch gấp gáp không yên; cùng một mức lớn, táo thì bệnh ở kinh tay, không táo thì ở kinh chân.
Dật dương · Ngoại cách	溢阳 · 外格	Nhân nghênh gấp bốn lần: dương tràn, cách tuyệt với âm — chứng tử.
Nội quan	内关	Thốn khẩu gấp bốn lần: âm đóng kín ở trong — chứng tử.
Hãm hạ	陷下	Mạch lõm xuống do huyết đọng bám trong lạc mạch, huyết lạnh — chỉ định cứu.
Kinh thích	经刺	Không thịnh không hư thì châm ngay tại chính kinh có bệnh.
Đại số	大数	Năm câu tóm gọn toàn bộ phép điều trị, chỉ truyền cho người đã thông doanh du.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh rất tâm đắc với đoạn "buộc miệng túi", cho rằng đó là lời dạy thiết thân nhất cho người học y. Ông nhấn mạnh vế sau — "chưa đầy mà đã biết buộc thì làm được thợ, không làm được thầy" — và bình rằng đời sau nhiều người chỉ học vài phương vài quyết rồi tự cho là đã nắm cái cốt; ấy là chưa đầy mà đã buộc, dùng được lúc thường mà bí lúc biến.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý nghi lễ cắt tay uống máu, cho rằng ý không ở chỗ thần bí mà ở chỗ khiến người nhận biết trọng lượng của điều mình nhận. Ông dẫn thêm những chỗ khác trong Nội Kinh dặn "phi kỳ nhân vật giáo" để thấy đây là mối bận tâm xuyên suốt.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn kỹ hệ nhân nghênh – thốn khẩu, khen chỗ kinh văn có tính đến sai số theo mùa, cho rằng nếu không có điều ấy thì phép so mạch sẽ sai ở phần lớn người khỏe. Ông cũng lưu ý sự khác nhau trong cách chữa giữa bên dương và bên âm: bên âm trọng phép cứu hơn, vì âm chứng thuộc hàn.

Các nhà chú giải đều ghi nhận rằng thiên này và thiên 9 (Chung thủy) chép hệ nhân nghênh – thốn khẩu gần như trùng nhau, và cho rằng đó là dấu vết của một truyền bản chung. Về sau hệ này dần nhường chỗ cho phép thốn quan xích của Nan Kinh, nhưng nguyên lý so dương với âm, so ngoài với trong thì vẫn còn trong chẩn mạch đến nay.

• Ví von "túi đầy mà không buộc thì đổ tháo" đúng với mọi việc học, không riêng nghề y: đọc nhiều mà không có lúc dừng lại tự tóm gọn thì kiến thức rơi rụng gần hết.
• Nhưng vế sau mới là chỗ cần nhớ: "chưa đầy mà đã buộc thì làm được thợ, không làm được thầy". Học tắt bằng cách nhận ngay công thức của người khác thì làm được việc theo quy tắc, nhưng gặp việc ngoài quy tắc sẽ lúng túng.
• Cách Hoàng Đế xử với Lôi Công là bài học về dạy người: nói rõ giới hạn của việc học tắt, rồi vẫn dạy đầy đủ — không giấu nghề, cũng không tô vẽ.
• So sánh hai mạch nhân nghênh và thốn khẩu vẫn là nguyên lý sống trong Đông y: không xem một chỉ dấu đơn lẻ mà xem tương quan giữa hai bên. Cách nghĩ ấy dùng được rộng — một chỉ số bất thường đơn độc ít nói lên điều gì bằng sự mất cân đối giữa hai chỉ số lẽ ra phải đi cùng nhau.
• Chi tiết hai mạch có sai số theo mùa nhắc rằng "bình thường" không phải một con số cứng mà thay đổi theo hoàn cảnh — điều đáng nhớ khi đọc bất cứ kết quả xét nghiệm nào.
• Lời dặn cuối — "mạch lớn mà yếu thì nên yên tĩnh, dùng sức mà đừng nhọc" — rất thực tế cho người mới ốm dậy hay người suy nhược: vận động thì tốt, nhưng dừng trước khi mệt, không phải sau khi đã mệt.

• Thiên 45 · Ngoại suỷ — câu "hỗn thúc vi nhất" mà Lôi Công không hiểu, chính là nguyên cớ của cả thiên này.
• Thiên 9 · Chung thủy — chép hệ nhân nghênh – thốn khẩu gần như trùng với thiên 48, đọc kèm để đối chiếu.
• Thiên 29 · Sư truyền — cũng bàn về việc truyền thụ và chọn người mà dạy.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — "sáu mươi thiên về chín loại kim" mà Lôi Công đã thuộc, bắt đầu từ thiên này.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — cơ sở cho câu "vệ khí là mẹ của trăm bệnh".
• Thiên 47 · Bản tạng — vệ khí hòa thì tấu lý kín chắc, hô ứng với vai trò phòng vệ của vệ khí ở đây.
• Thiên 73 · Quan năng — lặp lại lời răn không truyền cho người không xứng.